છે વિષાદ
અહીં પણ ત્યાં પણ
ત્યાં
શુષ્ક ધરાના શોષ સમ શોક
ને ઘેરાયેલ ગમની
મૂશળધાર હેલી
ઘડી … બે ઘડી
અહીં
પાનખરના પ્રત્યેક પર્ણ પતનની પીડ
ને ઢગમાં વરસેલ ગમ
બરફ થઈ થીજે
લાંબી અંધાર રાતમાં
સતત … અવિરત
છે વિષાદ
અહીં પણ ત્યાં પણ
[કાવ્યસંગ્રહ 'અસર'માંથી]
ગયા સપ્તાહે કેરળના કોચી જિલ્લામાં એક કાફેમાં એકબીજાને બાહોંમાં લઈને કિસ કરી રહેલા યુવા યુગલની ભારતીય યુવા મોરચાના કાર્યકરોએ મારપીટ કરી અને કાફેમાં તોડફોડ કરી. આનો વીડિયો ટીવી પર આવ્યો એટલે કેરળનાં અનેક યુગલોએ એવી રીતે વિરોધ કરવાનું નક્કી કર્યું, જેવું ભાગ્યે જ કોઈ ભારતીય કરે : જાહેરમાં કિસ. એમણે ફેસબુક પર ‘કિસ ઓફ લવ’ નામનું પેઇજ શરૂ કર્યું અને એ પેઇજ દ્વારા અનેક છોકરા-છોકરીઓ રવિવારે કેરળના મરીન ડ્રાઇવ બીચ પર જાહેરમાં કિસ કરવા ભેગાં થયાં. પોલીસે જો કે આ કિસ થવા ના દીધી, અને બધાને પકડી લીધા. આ ‘કિસ ઓફ લવ’ ઝુંબેશ દિલ્હી પહોંચી છે અને ધીમે ધીમે એ હિન્દુત્વવાદી મોરલ પોલિસિંગના વિરોધમાં તબદીલ થઈ રહી છે.
ભારતમાં રૂઢિચુસ્ત વર્ગ, જેમાં રાજકીય પક્ષો, ધાર્મિક સંપ્રદાયો અને સામાજિક જૂથોનો સમાવેશ થાય છે, તે એમ માને છે કે જાહેરમાં મમતા, મહોબ્બત કે લગાવને વ્યક્ત કરવું એ ભારતીય સંસ્કૃિતની ખિલાફ છે. મોટાભાગના પશ્ચિમી સમાજ જેવા કે યુરોપ, ઓસ્ટ્રેલિયા, ન્યુઝીલેન્ડ, કેનેડા, સાઉથ આફ્રિકા અને અમેરિકામાં એકબીજાના હાથ પકડવા, આલિંગન કરવું કે એકબીજાને કિસ કરવી એ સ્વીકાર્ય છે. ભારતમાં જાહેરમાં આલિંગન કે કિસ ઘૃણાસ્પદ ગણાય છે એટલું જ નહીં, ઇન્ડિયન પીનલ કોડની કલમ 295 તહત અપરાધ (અશ્લીલ હરકત) પણ છે, જેમાં 3 મહિના સુધીની કેદ થઈ શકે છે.
2007માં હોલિવૂડ એક્ટર રિચાર્ડ ગેરે દિલ્હીમાં એઇડ્સ જાગૃતિના એક કાર્યક્રમમાં શિલ્પા શેટ્ટીને ચુંબન કર્યું હતું જેના પગલે અદાલતે તેની ગિરફતારીનું વોરંટ જારી કર્યું હતું. મુક્ત માનસિકતાવાળો વર્ગ ફરિયાદ કરે છે કે ભારતમાં પોલીસ ‘અશ્લીલતા’ની અનુકૂળતા પ્રમાણે વ્યાખ્યા કરીને લોકોને કનડગત કરે છે તો બીજી તરફ રૂઢિચુસ્ત, રાજકીય પક્ષોના કાર્યકરો ‘ભારતીય સંસ્કૃિત’ બચાવવાના નામે મારપીટ અને તોડફોડ કરે છે. કેરળમાં આવી ઘટનાઓ અવારનવાર બનતી રહે છે કારણ કે ત્યાંનાં હિન્દુવાદી જૂથો અને ક્રિશ્ચિયન જૂથો ‘સંસ્કૃિત’ના મુદ્દે અથડાતાં રહે છે.
મોરલ પોલિસિંગ અથવા સંસ્કૃિતની રખેવાળીનો સીધો સંબંધ અસંતુલિત રીતે વિકસી રહેલી ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા સાથે છે. એક તરફ ધનવાન અને શહેરી યુવા વર્ગ પશ્ચિમી સમાજની સુખ-સાહ્યબી અને રસ્મો-રિવાજ અનુસરી રહ્યો છે ત્યારે બીજી તરફ સમાજનો સનાતનવાદી વર્ગ, જે ગરીબ પણ છે, હતાશા અને પરેશાનીનો શિકાર થતો રહ્યો છે. બંને વર્ગો વચ્ચેના વિભાજનનો (ગેર) ફાયદો ધાર્મિક અને રાજકીય જૂથો પોતાના વર્ચસ્વ માટે ઉઠાવે છે. શિવસેના, બજરંગ દળ, વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ અને રામસેના જેવાં જૂથો એટલે જ નૈતિકતાની એમની વ્યાખ્યામાં ફિટ ન થાય તેવાં પેઇન્ટિંગ્સ, પુસ્તકો ફિલ્મો, નાટકો, કળા પ્રદર્શનો અને પબ્સને નિશાન બનાવતાં રહ્યાં છે.
ભારતમાં મોરલ પોલિસિંગ અને આર્થિક વિકાસનો ઇતિહાસ સમાંતર છે. 70ના દાયકામાં જાહેરમાં કિસ કરવા બદલ મારપીટ થતી ન હતી. એટલા માટે નહીં કે યુવાઓ એકબીજા પ્રત્યે મહોબ્બત વ્યક્ત કરતા ન હતા પરંતુ એટલા માટે કે તે વખતે સામાજિક-આર્થિક અને રાજકીય આબોહવા જુદી હતી. રોમેન્ટિક અથવા સેક્સુઅલ અભિવ્યક્તિને લઈને યુગલોથી લઈને ફિલ્મો, કિતાબો કે કળા પ્રદર્શનોને નિશાન બનાવવાનું ચલણ છેલ્લા બે દાયકામાં વધ્યું છે.
દુનિયાભરના સંશોધકો જે કિસના આવિષ્કાર માટે ભારતને ધન્યવાદ આપે છે તે જ ભારતમાં કિસ મારફતે સ્નેહ વ્યક્ત કરતાં યુગલોની મારપીટ થાય છે તે વિરોધાભાસ વિચાર અને ચર્ચા માણી લે તેવો મુદ્દો છે. અમેરિકાની યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસના નૃવંશશાસ્ત્રી વોધ બ્રાયન્ટને જો કિસની આ બબાલની જાણ થાય તો ચોક્કસ આશ્ચર્ય થાય કારણ કે બ્રાયન્ટ સાહેબનો અભ્યાસ એમ કહે છે દુનિયામાં કિસનો પહેલો પ્રમાણભૂત સંદર્ભ વેદિક સંસ્કૃત સાહિત્યમાં મળે છે. મતલબ, પૌરાણિક ભારતીયો પહેલી પ્રજા હતી જેમણે કિસ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.
આ બ્રાયન્ટ સાહેબના ક્લાસમાં કોઇકે એમ કહેલું કે દુનિયાની તમામ પ્રજામાં કિસ કોમન છે ત્યારે તેમને પહેલી કિસ કોણે કરેલી એ સવાલનો જવાબ મેળવવાનું મન થયેલું. 20 વર્ષના સંશોધન પછી બ્રાયન્ટે કહ્યું કે ઇશુ પૂર્વેની 1500થી સદી સુધી યુરોપમાં કોઈને કિસની ખબર ન હતી પરંતુ 326માં એલેક્ઝાન્ડરે પંજાબ પર આક્રમણ કર્યું ત્યારે એને હોઠથી હોઠ મિલાવવાની રસમની જાણ થયેલી. આ એલેક્ઝાન્ડર પાછા વળતી વખતે ખૈબર ઘાટમાં થઈને યુરોપમાં ઘૂસેલો અને સાથે આ કિસની કથની અને કરણી લઈ આવેલો. આ બ્રાયન્ટ લખે છે, ‘જેને ન્યુ વર્લ્ડ’ કહે છે તે યુરોપ કે ઓસિયાના, ઇસ્કીમો કે સબ સહારા આફ્રિકામાં કોઈ કિસ કરતું ન હતું. વેદિક સંસ્કૃત સાહિત્ય ઉપરાંત કામસૂત્રમાં કિસની પ્રક્રિયાના જેટલા ઉલ્લેખ છે તેવા દુનિયાના કોઈ ભાગમાં નથી.’
બ્રાયન્ટ કહે છે કે પશ્ચિમની દુનિયામાં કિસ અજીબ ક્રિયા હતી. 1920ની આસપાસ જાપાનમાં પ્રસિદ્ધ ફ્રેન્ચ શિલ્પી ઓગસ્ટે રોડીનનું ‘ધ કિસ’ શિલ્પ મૂકવામાં આવ્યું ત્યારે લોકોમાં એટલો આઘાત ફેલાઈ ગયેલો કે શિલ્પની આજુબાજુ વાંસની દીવાલ બનાવી દેવાયેલી અને એમાં જોવા માટે પરવાનગી લેવી પડતી હતી. ‘ધ સ્નિફ-કિસ ઇન એન્સિયન્ટ ઇન્ડિયા’ નામની કિતાબમાં જણાવ્યા પ્રમાણે સંસ્કૃત સભ્યતામાં એકબીજાને સૂંઘવું એ કિસનો પ્રકાર હતો.
બ્રાયન્ટ એમની થિયરીના સમર્થનમાં ભાષાનો સહારો લઈને કહે છે કે પૌરાણિક ભારતીય શબ્દ ‘બુસા’ અથવા ‘બોસા’ કિસનો પર્યાય છે અને એનો અર્થ એકબીજાને સૂંઘવું એવો થાય છે. ‘બાયેં હાથ કા ખેલ’ ફિલ્મમાં કિશોરકુમાર લતા મંગેશકર માટે ગાય છે, ‘એક બોસા હમને માગા, ફટે મુંહ સે યે ના બોલા.’ ‘ગુરુ’ ફિલ્મમાં ઐશ્વર્યા રાય કહે છે, ‘મીઠા હૈ કોસા હૈ, બારીસ કા બોસા હૈ.’ બ્રાયન્ટ કહે છે કે અંગ્રેજીમાં કિસ શબ્દ પૌરાણિક ઉત્તર ભારતીય ‘કસ’ શબ્દ પરથી આવ્યો છે.
કિસ સેક્સુઅલ નહીં, માનવીય વૃત્તિ છે. મતલબ, માતા-પિતા એના બાળકને કિસ કરે તેનો અર્થ બંને એકબીજાને કિસ કરે તેનાથી તદ્દન જુદો થાય છે. માણસ સાવ અજાણી વ્યક્તિને ગાલથી ગાલ અડાડીને અભિવાદન કરી શકે છે અને સેક્સુઅલ પ્રેમનો એકરાર કરવા જીભથી જીભનું મિલન થવા દે છે. માફિયા બોસ કોઇકને કિસ કરે તો એનો મતલબ એની હત્યા નક્કી છે. આને ‘કિસ ઓફ ડેથ’ કહે છે. બાઇબલની વાર્તા પ્રમાણે જુડાસે ક્રાઇસ્ટને કિસ કરીને સૈનિકોને સંકેત આપ્યો હતો કે ક્રાઇસ્ટને ખતમ કરવાના છે. આ કિસ ઓફ જુડાસ છે.
કેથોલિક્સ કિસ ઓફ પીસ આપે છે. પોપ સ્ટાર મેડોનાએ બ્રિટની સ્પીયર્સને માઉથ ટુ માઉથ કિસ આપી હતી જેને કિસ ઓફ લવ કહે છે. 17મી સદીના જર્મન પંડિત માર્ટિન વોન કેમ્પેએ એક હજાર પાનાંનો કિસ એન્સાઇક્લોપેડિયા લખ્યો છે જેમાં 20 પ્રકારની કિસની ચર્ચા કરાઈ છે. જર્મન ભાષામાં કિસ માટે 50 શબ્દો છે. જર્મનમાં એક કહેવત પણ છે કે ‘દાઢી વગરની કિસ એ નમક વગરના ઇંડા જેવી છે.’
પશુ-પંખીની તમામ પ્રજાતિઓમાં એકબીજાને સહેલાવાની વૃત્તિ હોય છે પરંતુ માત્ર માણસમાં જ સેક્સુઅલી સ્પર્શ કરવાની ઇચ્છા પેદા થઈ છે. ઉત્ક્રાંતિવાદના જનક ચાર્લ્સ ડાર્વિને લખ્યું હતું કે એકબીજાના નાક ઘસવામાંથી કિસનો આવિષ્કાર થયો છે. 2013માં થાઇલેન્ડના એક યુગલે 58 કલાક, 35 મિનિટ અને 58 સેકન્ડ સુધી કિસ કરી હતી જે એક રેકોર્ડ છે. અમેરિકન સિનેમામાં પહેલી કિસ 1896માં આવેલી ‘ધ કિસ’ નામની ફિલ્મમાં હતી જે 30 સેકન્ડની હતી. તે વખતે વિવેચકોએ આને અમેરિકન સંસ્કૃિતનું પતન ગણાવી હતી. ભારતમાં 1933ની ફિલ્મ ‘કર્મા’માં દેવિકા રાણીએ પહેલીવાર પડદા પર હિમાંશુ રોય(જે એનો પતિ પણ હતો)ને કિસ કરી હતી જે ચાર મિનિટની હતી.
સિનેમા હોય કે પબ્લિક, કિસ અથવા તો મહોબ્બતની અભિવ્યક્તિ પર પાબંદીની શરૂઆત પણ ભારતીય પુરાણોમાં જ થઈ હતી. મનુસ્મૃિત આમાં પહેલો ગ્રંથ છે. ‘ઇન્ડિયા ઇન લવ : મેરેજ એન્ડ સેક્સુઆલિટી ઇન ધ 21 સેન્ચુરી’ કિતાબમાં ઇરા ત્રિવેદી લખે છે કે, ‘સ્ત્રીને ‘ઘર વપરાશ’ની એક ચીજ ગણીને મનુએ લગ્નના જે પ્રકાર અને કાનૂન બનાવ્યા એમાં સેક્સુઆલિટી પર પણ નિયંત્રણ આવી ગયું જે અાજે પણ પ્રકાર પ્રકારના ફતવા અને પ્રતિબંધોમાં જોવા મળે છે.’
સેક્સુઅલ પ્રેમ ખરાબ છે અથવા ‘પાપ’ છે એવી માન્યતા છેક મહાત્મા ગાંધી સુધી લોકપ્રિય થતી રહી છે અને જાહેરમાં મહોબ્બતનો ઇઝહાર કરવો એ ‘પશ્ચિમી દૂષણ’ હોવાની માન્યતા મજબૂત થતી રહી છે. પ્રેમની જાહેર અભિવ્યક્તિ એ ઔચિત્ય અને મર્યાદાનો નાજુક વિષય છે પરંતુ મોરલ પોલિસિંગના નામે મારપીટ કરવી એ એનાથી ય વધુ અસભ્યતા અને ઘૃણા છે. કદાચ આપણી ઢોંગી માનસિકતાને આ માફક પણ આવે છે. એટલે સવાલ એ નથી કે જાહેરમાં કિસ કરવી જોઈએ કે નહીં, સવાલ એ છે કે મારો મોરલ એટિટ્યુડ નક્કી કોણ કરશે? ભારતીય યુવા મોરચાના કાર્યકરો?
લવ યુ, કિસ યુ!
સૌજન્ય : https://www.facebook.com/raj.goswami.31/posts/855342614516083:0
The magic of mythological fiction
One of the best parts of childhood for me was to enjoy the mythological tales and become aware of the world where Lord Hanuman could fly, as the emergency herbal treatment is to be delivered to his master’s brother; Laxman. Lord Ram travelling by Pushpak Viman (aero plane), Lord Ganesha being planted with the head of elephant as his human head was chopped off by his father, all this was uncritically digested. Karna is born from the ear of his mother; Kauravas are born from the mass delivered by Gandhari, the mass being divided into 100 pieces and being preserved. Such fanciful imaginations were so engrossing that questioning them never came to my mind. With growing up years, some exposure to science and then rigorous training for close to decade in a medical school forced one to revisit the childhood fantasies built around mythological fictions. Realization gradually dawned as to how to distinguish between fact and fiction, history and mythology. The beauty of imagination; fiction of the pre-Historic times, does still remain etched somewhere but is not a guiding principle for understanding of social phenomenon and processes.
While going through the tough medical discipline, one came to see the complexity of human body, histopathology, immune systems, blood groups, bio-compatibility and what have you. A mere thought that Lord Ganesha could carry an elephant head if taken logically will lead you to so many questions. If the head is severed from the body; for how many minutes one can survive? The head houses the brain with higher centers for control of breathing and heart pumping amongst others, so how long can one remain alive to be a recipient for other’s organs, and that too the head of an elephant? What is the difference in the immune system of human body and elephant? Even while transplanting kidney to one human being to another there are battery of tests carried on meticulously to assess the compatibility between recipient and the donor. So there was all this paraphernalia, if Mr. Modi is to be believed?
A mass delivered from uterus; can it be divided into 100 pieces? What type of micro surgery is required for splitting the fertilized ovum? Can uterus be located near ear? I am sure all these questions must have cropped up in the minds of the doctors, who had the privilege of listening to their Prime Minister in person when he was inaugurating their hospital. They heard, “We can feel proud of what our country achieved in medical science at one point of time. We all read about Karna in Mahabharata. If we think a little more, we realize that Mahabharata says Karna was not born from his mother’s womb. This means that genetic science was present at that time. That is why Karna could be born outside his mother’s womb… We worship Lord Ganesh. There must have been some plastic surgeon at that time, which got an elephant’s head on the body of a human being and began the practice of plastic surgery”.
Hope the hospital he inaugurated is not planning to undertake such miraculous surgeries and splitting of the ovum in to hundred pieces! Many in the country surely must be feeling happy that their PM has given glory to ‘our’ past achievements! By all accounts it was a pastoral society or might have been the beginning of agricultural times, with hunting stage still lurking somewhere. The facts are very different from the utterances of the PM.
The practical impossibility of these fictional tales being true cannot be overemphasized. As understood with great pain and scientific enterprise the fictions of mythology of Mahabharata or Ramayana do not stand even a chance of being actualized. All this requires a huge infrastructure, body of scientific knowledge of human body, physics, astronomy, and myriad other components of knowledge which have been growing from the past but have taken definitive contours in last few centuries only. With all this progress in scientific enterprise today none of these ‘glorious achievements’ can even be dreamt of even today. The World of science has taken giant strides and built up on the cumulative knowledge of human society as a whole. Surely there are many contributions which came up in ancient India, and they need to be underlined, and their wisdom and logical method highlighted. Some of these are the ones related to Charak Samhita (Medical science), Sushrut (Surgical techniques); contributions of Aryabhatt in astronomy and discovery of zero. What is important is to build a method of thinking and logic which can take us to the next step of the knowledge, ultimately leading to techniques and applications, which in turn can be used to enhance and enrich existing scientific knowledge.
It’s not that it’s only in our country that such mythological fantasies developed. All old civilizations have such interesting myths. In Egypt, in prehistoric times the tales of Cleopatra tell us that she had belief, like probably many other Egyptians, in the supreme power of many gods who had animal’s heads, like Baboon God head Hedj-Wer and Annubis the jackal headed God. Had the likes of Modi known about this Egyptian belief, the claim of ‘export of our knowledge’ claim would have been registered by now. What a coincidence with our own Lord Ganesh? Is it again a case of plastic surgery or flight of imagination? In Greek mythology, Chinese mythology and many other traditions such fictional characters do merrily abound.
The hope and prayer is that in order to prove the point, those in seats of power do not divert and waste social funds for investigations of these fantasies. While an average person can believe in Lord Ram’s travel in Pushpak Viman or someone else travelling on a flying mat, if those in power believe in these things; the danger of public money and state funds being diverted for ‘research’ in these fantasies is very frightening. One recalls that during Zia Ul Haq’s regime in one of the conferences was on ‘how to solve the power shortage’. Encouraged by the atmosphere where it is supposed that all knowledge is already there in our holy books, one ‘scientist’ presented a ‘research paper’ which argued that jinns are an infinite source of energy and that should be harnessed to solve the power crisis in Pakistan! Mercifully, one hopes that state did not allocate funds for such a research! Any way science is a universal knowledge not owing allegiance to any country or religion. There cannot be anything like a Hindu science or a Muslim science!
While individuals can harbor the reality of mythology, the matters will be difficult if the chief of state has belief in these fictions being part of History. That will be a big set back to the progress of scientific, rational thinking and enterprise. This combination of mythology, religion and politics will make the matters worse. Many competing mythologies will be struggling with each other for their acceptance and being encouraged by such utterances. And the fantasies of power of jinn’s and plastic surgery for Lord Ganesha will a have field day.