કાળચક્રની ફેરીએ

આજથી લગભગ દોઢ-સો વર્ષ પહેલાંની વાત છે. ત્રણ પારસી છોકરાઓ મુંબઈમાં ભણે. ત્રણે પાકા દોસ્તો. ખાધેપીધે સુખી કુટુંબના, એટલે નવરાશના સમયમાં મનગમતી પ્રવૃત્તિ કરી શકે. પણ ૧૮૬૫ના અરસામાં તેમણે જે પ્રવૃત્તિ કરી તે એવી કરી કે લાંબા સમય સુધી જાણકાર લોકો તેની વાહ વાહ કરતા રહ્યા.

એવું તે કયું કામ એમણે કર્યું? ૯૬૪ પાનાંનું એક પુસ્તક બે ભાગમાં પ્રગટ કર્યું, સંખ્યાબંધ ચિત્રો સાથે. ના. ‘મૌલિક’ પુસ્તક નહોતું એ. તરજુમો કહેતાં અનુવાદ હતો, અરેબિયન નાઈટસની વાર્તાઓનો. અહીં એ યાદ રાખવું ઘટે કે અરેબિયન નાઈટ્સનો પહેલવહેલો અંગ્રેજી અનુવાદ જોનાથન સ્કોટે કર્યો હતો જે  ૧૮૧૧માં પ્રગટ થયો હતો. એટલે કે, તેના ૫૪ વર્ષ પછી તો આ ત્રણ વિદ્યાર્થીઓએ ગુજરાતી અનુવાદ કર્યો. પુસ્તકના ટાઈટલ પેજ પર કે બીજે ક્યાં ય પણ કોઈનું નામ નહિ! ટાઈટલ પેજ પર લખ્યું હતું: ‘બનાવનાર તરણ પારશી વીદીયારથીઓ.’ ૧૯મી સદીમાં પારસી લેખકો – અને કેટલીક વાર બિન-પારસી લેખકો પણ – લેખક, અનુવાદક, સંપાદક વગેરેને માટે આ ‘બનાવનાર’ શબ્દ વાપરતા. આ ‘બનાવનાર’ એટલે કર્તા, અંગ્રેજીમાં ઓથર. અને કાયદાની દૃષ્ટિએ અનુવાદક તેના અનુવાદનો, સંપાદક તેના સંપાદનનો ઓથર, કર્તા છે એટલે આ ‘બનાવનાર’ એવો સાવ ઘરેલુ શબ્દ પારસીઓએ ‘કર્તા’ને બદલે ચલણી કર્યો. વળી આપણે એ પણ યાદ રાખવું જોઈએ કે ‘મૌલિક’, અનુવાદ, રૂપાંતર વગેરે વચ્ચે આજે આપણે જેટલો સ્પષ્ટ ભેદ કરીએ છીએ તેટલો ૧૯મી સદીમાં થતો નહોતો.

બીજું, ૧૯મી સદીમાં ગદ્ય અને પદ્યના પ્રવાહોમાં જુદા જુદા પ્રવાહ જોવા મળે છે. કવિતા માટેનું વાહન – અક્ષરમેળ અને માત્રામેળ છંદો, દેશીઓ, ગેય ઢાળો, વગેરેનું માળખું તો તૈયાર હતું. જે ફરક પડ્યો તે વસ્તુનો, સામગ્રીનો. પારલૌકિકને સ્થાને ઐહિકતા આવી. ઈશ્વરભક્તિને સ્થાને મનુષ્યપ્રેમ આવ્યો. જ્ઞાનવૈરાગ્યને સ્થાને જીવનનો ઉલ્લાસ આવ્યો. આમ, કવિતાની બાબતમાં સંદેશો નવો હતો, સંદેશવાહક નહિ. જ્યારે ગદ્યની બાબતમાં સંદેશો અને સંદેશવાહક બંને નવા હતા. કેટલાક અપવાદોને બાદ કરતાં આપણા મધ્યકાલીન સાહિત્ય પાસે સાહિત્યિક/લિખિત ગદ્યની લાંબી કે સમૃદ્ધ પરંપરા નહોતી. ગદ્યના વિવિધ પ્રકારો – નિબંધ, લેખ, વાર્તા, નવલકથા, પ્રવાસ વર્ણન, આત્મકથા, જીવનચરિત્ર વગેરે – નો વિકાસ મુદ્રણ વગરના જમાનામાં શક્ય જ નહોતો. એ શક્ય બન્યો આપણે ત્યાં મુદ્રણ આવ્યા પછી, ૧૯મી સદીમાં. એટલે, કવિતાની બાબતમાં પહેલાં ‘મૌલિક’ કવિતાઓ મળી, અને પછી બીજી ભાષાની (મુખ્યત્ત્વે અંગ્રેજી અને સંસ્કૃતની) કવિતાના અનુવાદ મળતા થયા. જ્યારે ગદ્યની બાબતમાં ઊલટું બન્યું: પહેલાં, ફારસી, સંસ્કૃત, અંગ્રેજીમાંથી અનુવાદો, પછી અંગ્રેજીને અનુસરી ગદ્યપ્રકારોમાં ‘મૌલિક’ કૃતિઓ. વળી, બીજી ભાષાના અનુવાદોએ અને શરૂઆતનાં પાઠ્ય પુસ્તકોએ આપણી ભાષાના ગદ્યને ઘડવામાં ઘણો મોટો ભાગ ભજવ્યો છે. પણ આપણા સાહિત્યનાં સંશોધન, સંપાદન, વિવેચન, ઇતિહાસ-લેખન કરનારાઓના મનમાં કોણ જાણે કેમ પણ આજ સુધી અનુવાદોનું મહત્ત્વ વસ્યું જ નથી!

પણ એ જમાનામાં આવા અનુવાદ વાંચતું કોણ? પુસ્તકના દિબાચા(પ્રસ્તાવના)માં જણાવ્યું છે કે મુખ્યત્ત્વે પારસી બાનુઓ અને બુઝર્ગ ગૃહસ્થોને ધ્યાનમાં રાખીને આ અનુવાદ કર્યો છે. તેમને વાંચવામાં સહેલું પડે માટે પુસ્તકમાં બને ત્યાં સુધી સંસ્કૃત શબ્દો વાપર્યા નથી, અને જોડાક્ષરો પણ બને તેટલા ઓછા વાપર્યા છે. યાદ રાખો: તરણ પારશી વીદીયારથીઓ. પછી કહે છે: “આ માહાભારત પુસતક દૈવજોગથી સમાપત થયું છે અને તે પરસીધ કરવામાં ભાષાંતર કરનારાઓએ પૈસાની મુતલગ આશા રાખી નથી, પણ આ પુસતકનાં ફેલાવાથી જો આપણા કેટલાક પારસી ભાઈબંધો અને અગત કરીને તેઓની ઓરતોમાં ગુજરાતી ભાષા વાંચવાનો શોખ ઉતપન થાય અને તેઓ જો પોતાનો વખત જે ગામનાં ગપાટામાં અને પર લોકની નિંદા કરવામાં રોકે છે તેનો બરાબર ઉપયોગ કરે તો, તરજુમાં કરનારાઓને પુરતો બદલો મલીઓ એમ તેઓ સમજશે.” (અવતરણ ચિહ્નોમાં બધે જોડણી મૂળ પ્રમાણે.) બાનુઓ અને બુઝર્ગો માટે આજે દોઢ-સો વરસ પછી આપણે ત્યાં કેટલાં પુસ્તક પ્રગટ થાય છે?

પુસ્તકમાં ત્રણ અનુવાદકોનાં નામ છાપ્યાં નથી તો શું થયું? ભાંગ્યાનાં ભેરુ જેવો પારસીઓ વિશેનો આકરગ્રંથ પારસી પ્રકાશ તો છે જ ને! તેના બીજાં દફતરના ૧૬૮મા પાના પર જણાવ્યું છે કે ૧૮૬૫ના નવેમ્બરની ૨૫મી તારીખે આ પુસ્તક પ્રગટ થયું હતું, અને તેના બનાવનાર હતા હોરમજજી મનચેરજી ચીચગર, એદલજી જમશેદજી ખોરી, અને શાપુરજી બરજોરજી ભરૂચા. નામ મળ્યાં એટલે કામ મળવામાં કેટલી વાર! હા, પારસી પ્રકાશના દસ દફ્તરનાં હજારો પાનાંમાંથી વિગતો વીણવી પડે, અલબત્ત, વિસ્તૃત સૂચિની મદદથી.

અહીં જેમનું નામ છેલ્લું છે તે શાપુરજી બરજોરજી ભરૂચા ત્રણે મિત્રોમાં સૌથી ઓછું ભણેલા, સૌથી વધુ કમાયેલા, અને સૌથી વધુ જાણીતા થયેલા. અટક બતાવે છે તેમ શાપુરજીનો જન્મ ભરૂચ શહેરમાં, ૧૮૪૫ના એપ્રિલ મહિનાની ૩૦મી તારીખે. ૭૬ વર્ષની ઉંમરે ૧૯૨૦ના જૂનની ૨૩મી તારીખે મુંબઈમાં બેહસ્તનશીન થયા. નાનપણમાં પિતા ગુમાવ્યા. ૧૨ વર્ષની ઉંમરે મમ્મા સાથે મુંબઈ આવ્યા. એક મોટા ભાઈ થોડુંઘણું કમાતા તેમાંથી કુટુંબનું ગાડું ગબડતું. પણ થોડા વખતમાં જ મોટા ભાઈ પણ ખોદાઈજીને પ્યારા થઇ ગયા એટલે ભરણપોષણની બધી જવાબદારી આવી પડી નાલ્લા શાપુરજીના માથા પર. જાહેર બત્તી નીચે બેસીને શાપુરજી, તેમનાં મમ્મા અને બહેનો ભરતગૂંથણ કરે તેમાંથી ગુજરાન ચલાવવાનું. છતાં ભણવાનું છોડ્યું નહિ અને મેટ્રિકની પરીક્ષા આપી. પણ નસીબ બે ડગલાં આગળ, તે નાપાસ થયા. બીજી વાર પરીક્ષા આપી શકાય તેવી ઘરની હાલત નહોતી. એટલે મનેકમને બી.બી.સી.આઈ. રેલવે(આજની વેસ્ટર્ન રેલવે)માં નોકરી લઇ લીધી. પછી એકાદ વરસ એશિયાટિક બેન્કમાં કારકૂન બન્યા. ભલે ઝાઝું ભણી શક્યા નહોતા, પણ ઘટમાં ઘોડા થનગનતા હતા. એટલે થોડા વખત પછી નોકરીને અલ્વિદા કહી ૧૮૬૪માં શેર બજારના ધંધામાં પડ્યા. પડ્યા એવા જ ઉછળ્યા, ઉભરાયા. પાંચમાં પૂછાતા થયા. સરકારી અમલદારો, બેન્કના મેનેજરો, જાણીતા વેપારીઓ તેમની સલાહ લેતા. મુંબઈના નેટિવ શેર બ્રોકર્સ એસોસિયેશનના વર્ષો સુધી પ્રમુખ રહ્યા. પછી વધારામાં પડ્યા કાપડની મિલોના ઉદ્યોગમાં. કેટલીક મિલોમાં ડિરેક્ટર બન્યા. જાતમહેનતે અંગ્રેજી શીખી તેની ઉપર સારો એવો કાબૂ મેળવ્યો. ચાંદીના ભાવ અંગેના એક ઝગડામાં જુબાની આપવા સરકારે તેમને વિલાયત મોકલ્યા. તેમની જુબાનીને કારણે ફિનાન્સ કમિટીએ પોતાનો રિપોર્ટ બદલવો પડ્યો હતો. ૧૮૯૬માં જેપી બન્યા, ૧૯૧૧મા મુંબઈના શેરીફ. અને તે જ વર્ષે મિસ્ટરમાંથી બન્યા સર શાપુરજી બરજોરજી ભરૂચા. બાર વર્ષની ઉંમરે ભરૂચ છોડ્યા પછી ફરી ક્યારે ય તેની જમીન પર પગ મૂક્યો નહોતો, પણ ભરૂચને ક્યારે ય ભૂલ્યા નહોતા. ત્યાંના જરથોસ્તીઓ જ નહિ, સૌ કોઈને માટે કામ કરતી સંસ્થાઓને સતત દાન આપતા. મુંબઈમાં અને બીજે પણ સતત દાન આપતા. પોતાની જિંદગી દરમ્યાન તેમણે કુલ ૪૦ લાખ રૂપિયા (આજના ૪૦ કરોડ?) કરતાં વધુ રકમની સખાવત કરી હતી. તેમના ઉઠમણા વખતે બીજા ૧૪ લાખ ૨૨ હજાર રૂપિયાની સખાવત તેમનાં કુટુંબીઓએ જાહેર કરી હતી. 

બીજા અનુવાદક હોરમજજી મનચેરજી ચીચગરનો જન્મ ૧૮૪૭માં, ૧૯૦૫ના ડિસેમ્બરની ૩૦મી તારીખે બેહસ્તનશીન થયા. ૧૮૬૪માં મેટ્રિક થયા. ૧૮૭૮માં બોમ્બે હાઈકોર્ટની સોલિસીટર માટેની પરીક્ષામાં પાસ થયા અને ત્યાં વકીલાત શરૂ કરી. આ ઉપરાંત તેઓ સ્ત્રીબોધ માસિકમાં અવારનવાર લેખો લખતા અને ૧૮૫૮થી કેખુશરૂ કાબરાજીના વડપણ હેઠળ પારસી રંગભૂમિ પર સક્રિય બન્યા.

ત્રીજા અનુવાદક એદલજી જમશેદજી ખોરીનો જન્મ ૧૮૪૭માં, અવસાન ૧૯૧૭ના જૂનની ૧૦મી તારીખે. ૧૮૬૫માં મેટ્રિક થયા. ૧૮૮૨માં ઈંગ્લન્ડની બેરિસ્ટરની પરીક્ષા પાસ કરી. ૧૮૮૦માં તેમનું પ્રાણીવિદ્યા નામનું પુસ્તક પ્રગટ થયું હતું. વિક્ટોરિયા નાટક મંડળીએ નાટ્યલેખન માટે એક હરીફાઈ જાહેર કરેલી તેમાં તેમના લખેલા રુસ્તમ અને સોહરાબ નાટકને ૩૦૦ રૂપિયાનું ઇનામ મળ્યું હતું અને તેથી તે નાટક એ મંડળીએ ભજવ્યું હતું. આ ઉપરાંત નુરજેહાન, ખોદાબક્ષ જેવાં તેમનાં નાટકો છપાયાં હતાં. તેમણે સોને કી મુળકી ખુરશેદ નામનું નાટક ઉર્દૂ ભાષામાં લખ્યું હતું જે વિક્ટોરિયા નાટક મંડળીએ એ ભાષામાં ભજવેલું પહેલું નાટક હતું. વળી એક એમેચ્યોર નટ તરીકે તેમણે શેક્સપિયરના મર્ચન્ટ ઓફ વેનિસ નાટકમાં કામ કર્યું હતું. પણ પછી સ્વદેશ છોડી તેઓ પહેલાં સિંગાપુર અને પછી ઇન્ગલંડ જઈ વસ્યા હતા અને ત્યાં વકીલાત કરી હતી. તેમનું અવસાન પણ ત્યાં જ થયું હતું. પોતાની બધી મૂડી – ૬૦ હજાર રૂપિયા તેવણે પારસીઓ માટેની યોગ્ય સખાવાતમાં આપવા માટે મિત્ર રુસ્તમજી રતનજી દેસાઈને માત્ર મૌખિક સૂચનાથી આપી દીધી હતી.

એક વાત નોંધી? ૧૮૬૫માં જ્યારે આ પુસ્તક પ્રગટ થયું ત્યારે આ ત્રણેની ઉંમર ૨૦-૨૨ વર્ષની. ભણતર પૂરું કર્યું નહોતું. અને છતાં ભલે અનુવાદિત, પણ ૯૬૪ પાનાંનું પુસ્તક ધગશથી તૈયાર કર્યું અને કેટલાક દાતાઓની મદદથી પ્રગટ પણ કર્યું. આજના વિદ્યાર્થીઓ આવું સાહસ કરે? પણ ૧૯મી સદીમાં થયેલો અરેબિયન નાઈટ્સનો આ કાંઈ એકમાત્ર અનુવાદ નથી. પણ બીજા અનુવાદો વિષે ફરી ક્યારેક વાત.

xxx xxx xxx

પ્રગટ “શબ્દસૃષ્ટિ”, જુલાઈ 2019

Flat No. 2, Fulrani, Sahitya Sahavas, Madhusudan Kalelkar Marg, Kalanagar, Bandra (E), Mumbai 400 051

Email: deepakbmehta@gmail.com

ગયું અઠવાડિયું જાણે કે બજેટની મોસમ હતી. પહેલાં ગુજરાત રાજ્યનું બજેટ વિધાનસભામાં રજૂ કરાયું અને પછી કેન્દ્રીય બજેટ સંસદમાં મૂકાયું.

એક ટી.વી. ચેનલે બજેટ અંગેના મહત્ત્વના સમાચારમાં દેશના વડા પ્રધાને બજેટ વંચાણ સમયે કેટકેટલી વાર પાટલી થપથપાવી તેની ગણતરી કરી હતી અને ‘વડા પ્રધાને 86 વાર પાટલી થપાવી' એવા ન્યૂઝ ચમકાવ્યા !

જ્યારે સોશ્યલ મીડિયામાં એવા પણ સમાચાર બજેટ અંગે મૂકાયા કે બજેટ રજૂઆત દરમિયાન નાણા પ્રધાને કેટકેટલી વાર ક્યા શબ્દોનો ઉપયોગ કર્યો અને તેનાં તારણ પરથી બજેટની દિશા કઈ તરફ છે તે અંગે અંગૂલિનિર્દેશ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

નાણા પ્રધાને અંગ્રેજીમાં બજેટ રજૂ કર્યું હતું એટલે જે શબ્દોનો ઉપયોગ કર્યો હતો તેને તપાસીએ તો : ગવર્નમેન્ટ શબ્દનો ઉપયોગ 105 વાર, ઇન્ડિયા 99 વાર, પ્રોવાઈડ 60, ઈન્કમ 55, ઇન્વેસ્ટમેન્ટ 35, ડીડક્શન 31, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર 29, ઇલેક્ટ્રોનિક 22, હાઉસિંગ 21 વાર, વ્હીકલ 20, ઈન્સ્યોરન્સ 17, પીએમ 13, બેન્ક 12, એજ્યુકેશન 11 વાર અને હેલ્થ શબ્દનો ઉલ્લેખ માત્ર એક વાર કર્યો !

દેશના સત્તાધીશો કોને કેટલું મહત્ત્વ આપે છે, ક્યા મુદ્દાને વિશેષ અને ક્યા મુદ્દાને ઓછું મહત્ત્વ આપે છે એ જોવાનો અહીં પ્રયત્ન કરવો અસ્થાને તો નથી જ લાગતો.

અને એ જ રીતે જોઈએ તો આપણા ગુજરાત રાજ્યનું બજેટ રજૂ કરતી વખતે નાણા મંત્રી, જે વળી બીજા અગત્યના આરોગ્ય ખાતાનો હવાલો પણ સંભાળે છે તેમણે વિધાનસભામાં બજેટ રજૂ કરતી વખતે અને પ્રશ્નોત્તરી કાળમાં ધારાસભ્યો એ પૂછેલા સવાલોના જવાબો આપ્યા તે સમજવા અને સરકાર કેવાં કેવાં કારણો, દલીલો અને બહાનાબાજી કરી પોતાનો ઉલ્લુ સીધો કરવા માંગે છે તે જાણવું જરૂરી બની જાય છે.

આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે બાળમૃત્યુ દર, માતા મૃત્યુ દર, બાળ કુપોષણ બાબતે ઘણાં વર્ષોથી આપણે ખાસ કંઈ નોંધપાત્ર સ્થિતિ હાંસલ નથી કરી. ગમે તેટલી વિકાસની ગુલબાંગો મારીએ છતાં ય આરોગ્યની સેવાઓ ગુજરાતમાં તમામ લોકો સુધી પૂરતી પહોંચાડવામાં આપણે હજી ઘણા કાચા છીએ.

આપણાં પ્રાથમિક ને સાર્વજનિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં પૂરતો સ્ટાફ નથી અને લોહી તપાસનાં અને એક્સરેનાં પૂરતાં સાધનો પહોંચાડ્યા નથી કે ચાલુ હાલતમાં નથી.

ખાસ તો મેડિકલ સ્ટાફમાં 40 % જેટલી કમી છે અને ખાસ તો નિષ્ણાત ડોક્ટરોના જેવા કે સ્ત્રી રોગ નિષ્ણાત, વાઢકાપના સર્જન, બાળ રોગ નિષ્ણાત ને રેડિયોલોજીસ્ટના આંકડા જોઈએ તો તે ચોંકાવનારા છે. ગુજરાતના સાર્વજનિક આરોગ્ય કેન્દ્રોને કુલ 1,492 નિષ્ણાત ડોક્ટરોની જરૂર છે. જેની સામે 1,177 જગાઓ સરકારે મંજૂર કરેલી છે અને અત્યારે ગયા વર્ષના આંકડા પ્રમાણે માત્ર ને માત્ર 118ની ભરતી થયેલી છે, જે કાર્યરત છે એટલે કે 1,059 નિષ્ણાત ડોક્ટરો વિના સરકારી દવાખાના ચાલી રહ્યાં છે.

ભારત સરકારના જ અહેવાલ પ્રમાણે દેશ આખામાં સરેરાશ 82 % નિષ્ણાત ડોક્ટરોની કમી આરોગ્ય કેન્દ્રો પર છે અને તે સંદર્ભમાં જોઈએ તો આપણા ગુજરાતમાં 90 %થી વધુ અછત આ આંકડાઓમાં દેખાય છે તે ઘણી ચિંતાજનક અને દુ:ખદ વાત ગણવી રહી.

અહીં મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે ગુજરાતના આ વખતના બજેટમાં આ સાર્વજનિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં 8,600 જેટલા સ્ટાફની ભરતી થશે એમ જણાવ્યું છે પણ આ આંકડો છેતરામણો એટલા માટે છે કે તેમાં નિષ્ણાત ડોક્ટરો, નર્સ, ટેકનિશિયનો, કારકૂનો આશા વર્કર બહેનો કેટલા તેનો ફોડ પાડવામાં નથી આવ્યો.

અને વિશેષમાં આરોગ્ય ને નાણા મંત્રીએ જણાવ્યું કે 'સરકારની ગરીબ જરૂરિયાત વાળા દરદીઓ માટે જે મુખ્ય મંત્રી અમૃતમ્‌ અને મા વાત્સલ્ય યોજના છે તેનાં અમલ માટે ખાનગી હોસ્પિટલોનો લાભ લેવાશે, ખાનગી હોસ્પિટલોને સરકાર નાણાં ચૂકવશે કારણ કે આપણી સરકારી હોસ્પિટલોમાં પૂરતો સ્ટાફ અને સાધનોનો અભાવ છે.'

આ વાત વિધાન સભામાં કરતા ખાસ કારણ આ અંગે આપતા વધુમાં મંત્રીએ જણાવ્યું કે 'આપણા ગુજરાતમાં સરકારીને બદલે ખાનગી હોસ્પિટલો પસંદ કરવાનું શહેરોને ગામડાઓમાં પણ વધુ વલણ છે. અને ખાનગી હોસ્પિટલોમાં નાણાં ચૂકવવાની ક્ષમતા ગુજરાતના લોકોમાં વધારે છે.'

આવાં નિરાધાર કારણોની સાથે સાથે આ આરોગ્ય પ્રધાને ધારાસભામાં એમ કહ્યું કે 'બધા જ ડોક્ટરોને શહેરમાં રહેવું છે કોઈને ગામડાઓમાં નોકરી નથી કરવી અને હવે તો દસ ડોક્ટરો ભેગા થઈ જાતે જ એક પ્રાઈવેટ હોસ્પિટલ ઊભી કરી નાંખે છે .'

વળી એક આદિવાસી ધારાસભ્યના સવાલના જવાબમાં સીધું જ કહી નાખ્યું, કોઈ આંકડાના પુરાવા વિના કે આદિવાસી ડોક્ટરોને ખુદને પણ હવે ગામડાઓમાં નથી જવું, તેમને પણ શહેરોમાં જ નોકરી કરવી છે ..!'

બીજાં કારણો આપતા, સરકારી નીતિની પુષ્ટિ કરતા આરોગ્ય પ્રધાને કહ્યું કે 'હવે મેડિકલ કોલેજના વિદ્યાર્થીઓ ભણીને પરદેશ જવાનું પસંદ કરે છે, ગામડાંઓમાં જવાનું નહીં.' આ ઉપરાંત પૂછાયેલા સવાલના જવાબમાં જણાવ્યું કે ‘એમ.બી.બી.એસ.ના વિદ્યાર્થીએ ત્રણ વર્ષ ગામડાંઓમાં કામ કરવા માટેના જે પાંચ લાખ રૂપિયાના બોન્ડ લખાવાય છે તે પ્રમાણે પણ વિદ્યાર્થીઓ ગામડાંઓમાં જવાને બદલે પાંચ લાખ રૂપિયા જમા કરાવીને ગામડે સેવા કરવાનું ટાળે છે.'

આ અંગે આંકડા આપતાં જણાવ્યું કે છેલ્લાં બે વર્ષ દરમિયાન 1,490 મેડિકલ વિદ્યાર્થીઓએ ગામડાંઓમાં કામ કરવાનો ઈન્કાર કર્યો અને સરકારે તે માટેના બોન્ડની રકમના 21.85 કરોડ રૂપિયા વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી વસૂલ કર્યા.

સાથે સાથે આ અંગે ધારાસભ્યે સવાલ પૂછ્યો કે 'છેલ્લા છ મહિના દરમિયાન આ મેડિકલ વિદ્યાર્થીઓ ફરજિયાતપણે ગામડાંઓમાં સેવા આપે એવું કંઈ સરકારે નીતિગત વિચારણા કરી છે ?' તો તેના જવાબમાં પણ આરોગ્ય પ્રધાને નન્નો ભણ્યો.

આ બધાં જ કારણો, દલીલો ઊંડાણથી તપાસીએ તો એમ જ લાગે કે સરકાર પાયાગત સમસ્યાઓના ઉકેલ લાવવામાંથી ભાગતા ફરવાની અને ખાનગી હોસ્પિટલોને ઘી કેળાં કરાવવાની વૃત્તિ ધરાવે છે.

આરોગ્ય પ્રધાન દલીલ કરે છે કે ડોક્ટરોને ગામડાંઓમાં નથી જવું પણ શહેરોમાં જ નોકરી કરવી છે. પણ હકીકત જોવા જઈએ અને આ જ વિધાન સભામાં જે આંકડા અપાયા તે તપાસીએ તો અમદાવાદ શહેરમાં જ આવેલી અને એશિયાની સૌથી મોટી સિવિલ હોસ્પિટલમાં જ 15 % જગાઓ ખાલી છે. સિવિલ હોસ્પિટલ માટે મંજૂર થયેલી 4,645માંથી કુલ 703 જગાઓ ભરી નથી જેમાં મોટા ભાગની જગાઓ ડોક્ટરોની છે.

સવાલ તો એ જ ઊભો થાય છે કે શું અમદાવાદ શહેરમાં જ આવેલી હોસ્પિટલમાં ય ડોક્ટરો નોકરી કરવા તૈયાર નથી ? કે પછી ખાલી જગાઓ ભરવામાં જ નથી આવતી ?

જ્યાં સરકારી હોસ્પિટલો નથી એવા અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં, ખાસ કરીને આદિવાસી વિસ્તારોમાં તાલુકા મથકોએ જોઈએ તો ખાનગી ડોક્ટરોનું બજાર લાગેલું જોવા મળે છે. જાણે કે સ્પેશિયાલિસ્ટ – નિષ્ણાત ડોક્ટરોની લાઈનબંધ દુકાનો જ દુકાનો !

ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ખાનગી હોસ્પિટલો-દવાખાના ઊભા કરનાર ડોક્ટરો છે અને સરકારી નોકરી કરવા ડોક્ટરો મળતા નથી એ મગજમાં ઊતરે એવી વાત લાગતી નથી. અલબત્ત, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ડોક્ટરો માટે પુરતી આવાસ અને અન્ય સુવિધાઓ આપતી નથી એ મુદ્દો ધ્યાનમાં લેવા જેવો ખરો.

અને સૌથી મોટી વાત એ છે કે સરકાર આરોગ્યને લઈ લાંબા ગાળાનું આયોજનને રૂપિયા કેન્દ્રી નહીં, બજાર કેન્દ્રી નહીં પરંતુ લોક કેન્દ્રી ડોક્ટરો તૈયાર કરવાની મેડિકલ કોલેજો ઊભી કરવા માંગતી જ નથી એવું સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહ્યું છે.

આપણા ગુજરાતમાં 24 જેટલી મેડિકલ કોલેજો છે. તેમાં સરકારી મેડિકલ કોલેજો તો માત્ર 8 જ છે. નવી કોઈ સરકારી મેડિકલ કોલેજ ઊભી કરવામાં નાણાં ખર્ચવામાં કોઈ સરકાર તૈયાર નથી. અને આજે આ સરકારી કે ખાનગી મેડિકલ કોલેજમાં એક વર્ષની ફી જ અઢી-ત્રણ લાખથી માંડી પંદર લાખ કે તેથી વિશેષ દેશની વિવિધ મેડિકલ કોલેજોમાં જોવા મળે છે.

એક અંદાજ પ્રમાણે આજે એક ડોક્ટર થવા વિદ્યાર્થીને, પાંચથી સાત વર્ષ મેડિકલ કોલેજમાં ભણવા માટે એક કરોડ રૂપિયા જોઈએ !

આટલો મોટો ખર્ચ કરવા કેટલાં મા-બાપ તૈયાર ? અને તેને લઈ સમૃદ્ધ ઘરનાં સંતાનો જ ડોક્ટર બની રહ્યાં છે. અને જે પણ ડોક્ટરની ડિગ્રી લે છે એ તરત જ આ ખર્ચેલાં નાણાં પાછા ક્યાંથી ઝડપભેર કમાવા તેની જ વેતરણમાં પડી જાય છે.

અને આ મોટે ભાગના સમૃદ્ધ પરિવારના સંતાનો હોવાથી ત્રણ વર્ષ ગામડાંઓમાં 'સેવા' કરવાને બદલે બોન્ડના પાંચ લાખ રૂપિયા તરત ભરી દેવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

અને સૌથી ચિંતા ની વાત એ છે કે બે મહિના પૂર્વે બ્રિટિશ મેડિકલ જર્નલ( BMJ)માં છપાયેલા એક લેખ મુજબ આપણા દેશમાં 54 % જેટલા તબીબી વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલી વ્યક્તિઓ, દવાખાના ખોલીને બેસી ગયેલા જરૂરી મેડિકલ લાયકાત ધરાવતા નથી. જેમાં 24 % જેટલા ફિઝિશિયન-ડોક્ટરોનો સમાવેશ થાય છે. અને આ અહેવાલમાં એ પણ જણાવાયું છે કે આપણા દેશમાં 20 % જેટલા ડિગ્રીધારી રજિસ્ટર્ડ ડોક્ટરો મેડિકલ વ્યવસાયમાં ક્યાં ય કાર્યરત નથી !

આ વરવી વાસ્તવિકતાથી આંખ મિચામણા કરી સરકાર ખુદ ખોટાં કારણો અને બહાનાં બતાવી લોકોને છેતરતી હોય ત્યારે ક્યાં જવું ?

આ વખતના બજેટમાં 260 કરોડ રૂપિયા સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટીની આજુબાજુ ફૂલો અને આનંદ પ્રમોદનાં સાધનો વિકસાવવા રખાયા હોય અને મેલેરિયા, ચિકનગુનિયા, ડેન્ગ્યુ અને ચેપી તાવ વગેરે માટે 331 કરોડ રૂપિયાની જોગવાઈ હોય, અમદાવાદની મેટ્રો માટે આ વર્ષે 510 કરોડની જોગવાઈ રખાઈ હોય, 18 કરોડ રૂપિયા 100 નવી 108 એમ્બ્યુલન્સ માટે રખાયા હોય અને 350 કરોડ રૂપિયા ખર્ચીને આ વર્ષે 112 ફ્લાય ઓવર ગુજરાતનાં શહેરોમાં ઊભા કરવાનાં હોય ત્યારે સરકારનો નાણાં 'ખર્ચવામાં' અગ્રતાક્રમ શું છે તે સુસ્પષ્ટ બની રહે છે.

આ બધું જોતાં સૌને સવાલ તો થાય જ કે ગુજરાત કેમનું તે અને ક્યારે તંદુરસ્ત બની રહેશે ?

સૌજન્ય : ‘ચિંતા’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, “ગુજરાત ગાર્ડિયન”, 10 જુલાઈ 2019

ભારતીય સંસદની ૨૦૧૯ની ચૂંટણીએ મતદાન અગાઉના ચૂંટણી-તારીખોની ઘોષણાથી માંડીને ચૂંટણીપ્રચારના ઘમાસાણ સહિતના તબક્કાઓમાં એક લોકતાંત્રિક પ્રણાલીની અનિવાર્ય લાક્ષણિકતારૂપ બેહદ ઉત્તેજના અને તીવ્ર રસ જન્માવ્યાં. અગાઉની તમામ ચૂંટણીઓની તુલનામાં આ ચૂંટણી સમૂહ-માધ્યમો અને સામાજિક માધ્યમોના વ્યાપક પ્રસાર અને તદ્નુરૂપ વિનિયોગને કારણે સામાજિક-રાજકીય વિશ્લેષણના દૃષ્ટિકોણથી એક ઉલ્લેખનીય એકમ-અભ્યાસ પુરવાર થાય એમ છે. તો, મતદાન પછીનાં પૂર્વાનુમાનિત – સર્વેનાં તારણો અને ચૂંટણી-પરિણામોએ પણ ચૂંટણીશાસ્ત્રના નિષ્ણાતો, સમાજવિજ્ઞાનીઓ, તેમ જ અન્ય વિચારવંતો અને નિસબતયુક્ત નાગરિકોમાં તેના અર્થઘટન સંબંધે વિભિન્ન મત-મતાંતરોનાં વમળો સર્જ્યાં છે. પ્રસ્તુત લેખ તે સંદર્ભે એક વિનમ્ર ઉમેરણ છે; જે અલબત્ત, સઘન સર્વે આધારિત તો નથી, પરંતુ ખાસ તો, ચૂંટણી સમયાવધિની વિશેષ પરિસ્થિતિ, ઉપરાંત સામાન્ય સમયખંડ દરમિયાનની સામાજિક ગતિવિધિઓ, વ્યવહારો, પ્રક્રિયાઓ અને પ્રતિભાવોના  સચેત અવલોકન આધારિત છે. તો, પરિણામો સંબંધિત અન્ય અર્થઘટનોનું વિહંગાવલોકન અને સમાલોચન પણ કરાયું છે.

પ્રત્યેક ચૂંટણીમાં; પછી તે વિધાનસભાની હોય કે લોકસભાની, મતદારોના અભિગમો સંબંધિત તરેહમાં જે-તે સામયિક, સ્થાનિક ઉપરાંત અન્ય બૃહદ્દ પરિબળો સહિત સમગ્રપણે પરિસ્થિતિની સંશ્લેષિત અસર વર્તાતી હોય છે. અને આથી, તદ્સંબંધિત અભિગમ અને વલણ અંગે સામાન્ય તારણ-સૂત્ર તારવવું કઠિન હોય છે. એટલે ૨૦૧૯-ચૂંટણી સંબંધિત વિશ્લેષણ સંદર્ભે પણ સમકાલીન પરિબળો અને પરિસ્થિતિને જ લક્ષમાં લેવાં ઉચિત જણાય છે. અલબત્ત, લેખનો મુખ્ય તર્ક બૃહદ્દ સંરચનાની પ્રગાઢ અસર આધારિત હોઈ ઐતિહાસિક પરિબળો કે સંદર્ભને નજરઅંદાજ કરવાનો, તેની ઉપેક્ષા સેવવાનો પ્રશ્ન કે આશય નથી જ નથી.

ભારતીય સંદર્ભમાં પ્રત્યેક મતદાતા અનેકવિધ ઓળખો ધરાવે છે; જે તેમની પ્રાદેશિક, વસ્તીશાસ્ત્રીય, સામાજિક – જેમાં, કુળ, જ્ઞાતિ, ધર્મ, સંપ્રદાય, વગેરે સંસ્થાઓ સમાવિષ્ટ પામે છે; ઉપરાંત વ્યાવસાયિક, આર્થિક વિશેષતાઓને સંલગ્નિત હોય છે. આ વિભિન્ન વિશેષતાયુક્ત ક્ષેત્રોમાં વ્યક્તિના અસ્તિત્વકીય અનુભવો, સક્રિયતા અને આંતરક્રિયાની સમગ્ર અને સંશ્લેષિત અસર રૂપે જે-તે વ્યક્તિના વલણ અને અભિગમ નક્કી થતા હોય છે. અલબત્ત, પ્રત્યેક ઓળખ દરેક સંજોગમાં એકસમાન અસર અને પ્રભાવ ધરાવતી નથી; સામાન્ય પરિસ્થિતિ, રોજિંદા, દૈનિક જીવનમાં અમુક ઓળખ કે ઓળખોનું સંમિશ્રણ વ્યક્તિની જીવન-પ્રક્રિયાનું સંચાલન અને નિયમન કરતી હોય છે અને શેષ સુષુપ્ત અવસ્થામાં ધરબાયેલી રહે છે. અલબત્ત, વ્યક્તિ આ સંબંધે બહુધા જાગ્રત હોતી નથી. સામાન્યપણે વ્યક્તિની આજીવિકાલક્ષી પ્રવૃત્તિને સંલગ્નિત ચેતના તેણીના રોજિંદા વ્યવહારોનું સંચાલન કરતી હોય છે. અલબત્ત, આ કોઈ નિયમરૂપ વિધાન નથી, કેમ કે ઓળખ અને ચેતના અત્યંત સંકુલ તત્ત્વો છે. પરંતુ, જે-તે ભિન્ન પરિસ્થિતિ અને સંજોગોમાં એક યા બીજી ઓળખ અન્ય ઓળખોની સાપેક્ષે બળવત્તર પ્રભાવ ધરાવે એ સાવ સ્વાભાવિક લેખી શકાય. જેમ કે વ્યાવસાયિક સંગઠનની સભામાં આર્થિક કે વ્યાવસાયિક હિતો પ્રાથમિકતા ધરાવતાં હોઇ તદ્દનુરૂપ વલણ ઊભરે. તો, જ્ઞાતિમંડળ સંબંધિત બાબતમાં જ્ઞાતિકીય પહેચાન પ્રબળતા સાધે. અહીં મુદ્દો મતદાર રૂપે વ્યક્તિની ઊપસતી લાક્ષણિકતા અને અભિવ્યક્તિ તેમ જ વલણ સંબંધિત છે. અને તદ્સંબંધિત પ્રસ્તુત લેખનું સામાન્ય પ્રમેયરૂપી વિધાન એ છે કે જે-તે મતદાર કે મતદાર સમૂહનું વલણ અને અભિગમ; એટલે કે મતદાન સંબંધિત રાજકીય સભાનતા સંરચનાકીય પરિબળોની સંકલિત અને સંકુલ અસર થકી પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષપણે નિર્ધારિત થતી હોય છે, અને મતદારોનું વલણ, ચેતના નિર્ધારિત કરતાં સંરચનાકીય પરિબળો સંદર્ભે ભૌતિક અને આર્થિક પરિસ્થિતિ ખસૂસપણે કેન્દ્રિય મહત્ત્વ ધરાવે છે અલબત્ત, આ અતિ સંકુલ બાબત છે અને ઝીણવટભર્યું આલેખન માંગે છે.

પ્રવર્તમાન આર્થિક પરિસ્થિતિને લક્ષમાં લઈએ તો, સ્પષ્ટપણે વિભિન્ન ક્ષેત્રે બેરોજગારીની માઠી પરિસ્થિતિ અને કૃષિક્ષેત્રની બેહાલી તેમ જ આ કારણોસર બહુમતી લોકોની સતત કથળતી જતી દશાને માત્ર આર્થિક કે ભૌતિક જ નહીં, પણ મોં ફાડીને સામે ઊભેલા અસ્તિત્વના મુખ્ય પ્રાણપ્રશ્નોે લેખી શકાય. અને યદ્યપિ, ચૂંટણીનાં પરિણામો પ્રથમદર્શીપણે સૂચિત કરે છે કે આ બે મુદ્દાઓએ પરિણામો પર સીધી અસર કરી નથી, કેમ કે, સત્તાધીશ પક્ષ અગાઉ કરતાં વધુ મત-ટેકા સાથે બહાલી પામ્યો છે. તો, આનું પ્રતિ-વૃત્તાંત દર્શાવે છે કે વાસ્તવિક અને જમીની આર્થિક અને અસ્તિત્વકીય બાબતોની સાપેક્ષે હિન્દુત્વ અને રાષ્ટ્રવાદના ભાવવાહી મુદ્દાઓએ મોદી અને ભાજપા તરફે લોકજુવાળ સર્જ્યો. અલબત્ત, સાથે ભૌતિક અને આર્થિક પરિસ્થિતિ સંબંધિત પાસાં સાવ ઉવેખાયા ન હોવાનો પણ તર્ક કરાય છે. જેમ કે, રસ્તા તેમ જ વીજળી જેવી આધાર સંરચનાકીય સવલતોના વ્યાપમાં વૃદ્ધિ તથા ગૃહનિર્માણ સહાય, ઉજ્જવલા (ગૅસ સિલિન્ડર) અને શૌચાલય યોજનાઓના સફળ અમલીકરણે સવિશેષપણે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આર્થિકપણે નબળા સમૂહોમાં પણ સત્તાધારી પક્ષ પરત્વે સાનુકૂળ વલણ જન્માવ્યું. પ્રશ્ન એ ઉદ્ભવે છે કે ગ્રામીણ તેમ જ શહેરી અદનાજનો માટે પ્રમુખ પ્રાણપ્રશ્નો, મૂળભૂત સમસ્યાઓ કઈ છે ? શું ઉજ્જવલા જેવી લાભકારી યોજનાઓ રોજગારી અને કૃષિ-આવક જેવા પ્રાણપ્રશ્નોને અતિક્રમીને નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી શકવાને સક્ષમ હોઈ શકે ખરી ? કે પછી સમગ્રપણે વિશ્લેષણ જ ખામીયુકત છે ?

સુહાસ પલશીકર તેમના વિચક્ષણ લેખમાં (‘ઇકોનૉમિક ઍન્ડ પોલિટિકલ વીકલી’, ૧૮ ઑગસ્ટ, ૨૦૧૮)માં ભા.જ.પ.ના રાજકીય અને ચૂંટણીકીય વર્ચસ્વને સામાજિક પ્રભુત્વ(hegemony)ના ખ્યાલ થકી પ્રતીતિકારકપણે સમજાવે છે. એક કાળે, સ્વતંત્રતા પછીના નૂતન રાષ્ટ્રઘડતરના બેથી ત્રણ દાયકાના તબક્કા દરમિયાન નેહરુના વડપણ હેઠળની કૉંગ્રેસનું જેવું સામાજિક પ્રભુત્વ અને રાજકીય વર્ચસ્વ હતું, તેવી જ જડબેસલાક પકડ આ બંને ક્ષેત્રે છેલ્લા દાયકા દરમિયાન, ખાસ કરીને ૨૦૧૪ પછી, ભા.જ.પે. મોદીના નેતૃત્વમાં સિદ્ધ કરી છે અને જેના પરિપાકરૂપે ૨૦૧૯ જેવા જ્વલંત પરિણામો સાંપડયાં છે. આવું સામાજિક પ્રભુત્વ હાંસિલ કરવામાં ભા.જ.પા. ઉપરાંત રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આર.એસ.એસ.) અને તેની એકાધિક ભગિની સંસ્થાઓનું પ્રદાન ચાવીરૂપ છે. આ સંસ્થાઓમાં બજરંગ દળ, સનાતન સંસ્થા, હિંદુ યુવા વાહિની, શ્રી રામ સેને, હિંદુ ઐક્ય વેદી, અભિનવ ભારત, ભોંસલા લશ્કરી શાળા, રાષ્ટ્રીય શીખ સંગતને મુખ્ય લેખી શકાય (વધુ વિગત માટે જુઓ; ધીરેન્દ્ર ઝા, શેડો આર્મિસ, જગરનોટ બૂક્સ, નવી દિલ્હી, ૨૦૧૭). 

આ બાબત અત્યંત સૂચક અને ઊંડા ગર્ભિતાર્થો ધરાવે છે. આર્થિક સંરચના અને પરિસ્થિતિ, લોકતાંત્રિક રાજકીય પ્રણાલી અને સામાજિક-સાંસ્કૃતિક સંરચના અને પરિસ્થિતિ; એમ ત્રણ પરિબળ-સંકુલો દરમિયાન જે-તે સમયબિંદુએ આંતરક્રિયા આકાર લેતી હોય છે અને આ ત્રણે પરિબળ-સમૂહો પરસ્પર-સંપાતી અને સમગ્રપણે સંકુલ અસર ધરાવતા હોય છે. પ્રસ્તુત લેખની મુખ્ય દલીલ એ છે કે ત્રણેમાં સામાજિક અને રાજકીય પહેલુઓ પણ મહત્ત્વ રાખતા હોવા છતાં આર્થિક અને ભૌતિક પરિમાણો કેન્દ્રિય સ્થાન અને ચાવીરૂપ ભૂમિકા ધરાવે છે. પ્રથમ નજરે, તીવ્ર લાગણી કે ભાવનાથી ઝંકૃત જણાતા રાષ્ટ્રવાદ જેવા મુદ્દાઓ આર્થિક ધરાતલ ધરાવે છે. અને અલબત્ત એટલે જ, અત્રે આર્થિક કે ભૌતિક પરિસ્થિતિને તેની સંકુલતા અને સૂક્ષ્મતાસહ બૃહદ્દ પરિપ્રેક્ષ્યમાં અંકિત કરવી અનિવાર્ય છે.

એ સ્પષ્ટતા પણ આવશ્યક છે કે અત્રે લોકતાંત્રિક રાજકીય પદ્ધતિ કે પ્રણાલીનો નિર્દેશ દેશની પ્રવર્તમાન ‘લાંઘનરેખાને પ્રથમ પાર’ (લાંરેપા – First Past the Post) ચૂંટણીકીય પ્રથાના સંદર્ભમાં જ કરાયો છે; જે સંબંધે અલબત્ત, આલોચનાત્મક ટિપ્પણી કરવા સંબંધે બાધ રખાયો નથી. પરંતુ દેશની મુખ્ય પ્રવાહની રાજનીતિ આ જ પ્રથાને મહદંશે અનુસરે છે અને તદ્સંબંધિત વિશ્લેષણો પણ તેને ભાગ્યે જ અતિક્રમે છે. આ જ ‘લાંરેપા’ પ્રણાલીનો મહત્તમપણે ફાયદો ઊઠાવી વિભિન્ન રાજ્ય-વિધાનગૃહો તેમ જ સંસદમાં યેનકેન પ્રકારે ‘બહુમતી’ પામવાની યુક્તિ-પ્રયુક્તિઓ, કળ, કુનેહ જેણે સાધી, તે વિજ્યી નીવડતા હોય છે. અને બહુધા રાજકીય સમીક્ષકો પણ તેમની મેધા, કુટિલતા, રાજકીય સોદાબાજી અને ગણત્રી પર આફરીન પોકારી, પ્રશંસાનાં ફૂલોથી વધાવતા હોય છે. અહીં ગંભીર પ્રશ્ન, ચિંતા, નિસબત સમગ્ર ‘લાંરેપા’ પ્રથા અંગે હોવી ઘટે. અત્યંત જવાબદારીપૂર્વક અને સભાનતાસહ વિધાન કરવામાં અનૌચિત્ય નથી જણાતું કે પ્રવર્તમાન સંજોગોમાં ‘લાંરેપા’ પ્રથાયુક્ત લોકતંત્ર અને સાંપડેલ લોકમત પર ગૌરવનો ઢોળ ચઢાવીને તેની દુહાઈના જે ઢોલ-નગારાં પિટાય છે, ગુણગાન ગવાય છે, તે એક ભ્રામક, પ્રપંચકારી રચના છે કે જે થકી જે-તે રાજકીય સંગઠનો, વિશ્લેષકો અને વર્ચસ્વકારી આર્થિક-રાજકીય પરિબળોની યુતિ સમગ્રપણે આ પ્રણાલી થકી તેમનાં સ્થાપિત હિતોને ટકાવી રાખવાની નેમ ધરાવે છે. ચૂંટણીની આ પ્રથાને પડકાર ન મળે, તેની તાત્ત્વિકતા પર પ્રશ્નાર્થો ઊભા ન કરાય અને તેની ન્યૂનતા, ઊણપો પર ઢાંકપિછોડો કરવા અર્થે, જનાદેશમાં અભિવ્યક્ત થતી ‘લોકસમજ’ અને ‘શાણપણ’ને વધાવવાની અનિવાર્ય તરકીબ પ્રયોજાય છે. જૂજ વિશ્લેષણો, અર્થઘટનોને બાદ કરતાં શેષ વિવરણો ‘લાંરેપા’ પ્રથા કે પ્રણાલીના પરિઘ, સીમામાં રહીને જ ‘જનાદેશ’ને મહિમાવંત કરવાની કોશિશ કરતાં જણાય છે. આમ, સમગ્રપણે રાજકીય અને સામાજિક વિમર્શને સીમિત કરી દેવાયો છે, જે ઉપર ઉલ્લેખ થયો છે, તેમ વર્ચસ્વકારી હિતોને સંપોષે, સંતોષે છે. મુખ્ય બાબત, પ્રશ્ન ભારતીય લોકતંત્ર અને તેની ચૂંટણીપ્રથામાં મૂળગામી બદલાવ આણવાની છે કે જે થકી બહુવિધયુક્ત, વિવિધતાસભર ભારતીય સમાજનાં તમામ જૂથો અને સમૂહો; નાનામાં નાનાંથી માંડીને મધ્યમ અને મોટાં એમ તમામને દેશના નિર્ણયમંડળ વિધાનસભા કે સંસદમાં પ્રતિનિધિત્વ મળી શકે. પણ આ માટે પ્રથમ, પ્રવર્તમાન પ્રણાલીને પડકારવી પડે, તેની તાત્ત્વિક ચકાસણી કરવી પડે. તેને સ્થાને પ્રવર્તમાન પ્રણાલીને બિરદાવવા કાજે, ‘જનાદેશ’ને પ્રમાણિત ને ઉચિત ઠેરવવાની પેરવી થઈ રહી છે; પરિણામ બાદ તે માટેના મુખ્ય કારણોમાં લોકમતીની વિચક્ષણતાને બિરદાવવાની પ્રયુક્તિ અજમાવાઈ રહી છે. વાસ્તવમાં લોકોને ઢાલ બનાવીને પ્રથામાં મૂળગામી બદલાવ અંગેના અનુરોધને અવરોધવામાં આવી રહ્યો છે.

ઉપરોક્ત મુદ્દાને સંબોધ્યા બાદ, તેના અનુસંધાનમાં ૨૦૧૯નાં ચૂંટણી-પરિણામો, ‘જનાદેશ’ સંબંધે નમ્ર છતાં આકરી આકારણી, તાવણી અનિવાર્ય છે. અલબત્ત, આ અંગે એકાધિક વિશ્લેષણો થઈ ચૂકયાં છે, જે પૈકીનાં બહુધા એક સબળ અને લોકપ્રિય નેતા રૂપે મોદીની છબી, પાકિસ્તાન-સાપેક્ષ પ્રસારિત અને પ્રચારિત રાષ્ટ્રવાદનું ઝનૂન અને ભા.જ.પા. સરકારની કેટલીક લોકપ્રિય યોજનાઓ, કાર્યક્રમો જેવા કે ઉજ્જવલા, શૌચાલય, આવાસ તરફ નિર્દેશ કરે છે. તો વળી, એક કદાવર નેતાની લોકપ્રિય છબીએ ચૂંટણી જીતવાના સામાજિક ઓળખ-આધારિત જરીપુરાણા અને સંકીર્ણ નુસખાઓને ધ્વસ્ત કર્યા હોવાનો દાવો, મત, સિદ્ધાંત પણ વહેતો મુકાયો છે.

અહીં રાષ્ટ્રવાદી ઝનૂન સંબંધે બયાન આવશ્યક છે. સાંસ્કૃતિક બહુવિધતા એ આપણું અનેરું લક્ષણ, વિશેષતા છે. રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ અને તેમની સાથી-સંસ્થાઓ દ્વારા ફાસીવાદી (આ પદના પ્રયોજન સંબંધિત ઔચિત્ય અંગે બાદમાં વિમર્શ થયો છે) તોર-તરીકા અને બળ-બાહુલ્ય થકી હિંદુ ધર્મની વિભિન્ન ઓળખોને સપાટ કરી તમામને એક ‘હિંદુ ઓળખ’ના શિરચ્છેત્ર હેઠળ આણવા કાજે ‘અન્ય’ – મુખ્યપણે મુસ્લિમ-વિરોધી આક્રમક માનસિકતાને આયોજિત ઢબે વ્યાપ્ત ને આરોપિત કરાઈ. તો, સાથે આ સર્વછાયાયુક્ત (blanket) ‘હિંદુત્વ’ને સબળ, પૌરુષત્વયુક્ત રાષ્ટ્રવાદી ઓળખ સાથે જોડવા કાજે પુલવામા-હુમલા ને તે પશ્ચાતના ભારતીય હવાઈ દળના પ્રતિ-હુમલાને સુનિયોજિત ઢબે, કુનેહપૂર્વક ને કુટિલતાપૂર્વક પ્રક્ષેપિત અને પ્રસ્તુત કરી પાકિસ્તાન વિરોધી લાગણીને ઉશ્કેરાઈ. અલબત્ત, આ બહેકાવમાં સંઘપરિવારનાં સંગઠનોને સમૂહ-માધ્યમો અને સામાજિક માધ્યમોએ જબરદસ્ત સાથ અને પીઠબળ પૂરું પાડ્યું. પ્રશ્ન એ છે કે સરકારની આર્થિક નીતિઓ અને સવિશેષપણે વિમુદ્રીકરણ જેવાં પગલાંથી જેમણે ભીંસ, આઘાત અને ભારે હાનિ અનુભવી છે, તેવા બહુમતી જનસમૂહોએ સુધ્ધાં આ સરકારને પુનઃનિયુક્તિની તક શાથી આપી ? અલબત્ત, ભારતીય મતદારોના સમગ્ર સમૂહને, તેની અતિ વિશાળ સંખ્યાને લક્ષમાં લેતાં, તેમના વલણ અને અભિગમ સંબંધે કોઈ એક જ સમજૂતી થકી વિશ્લેષિત કરવું અશક્ય અને જોખમી એમ બંને છે. આમ છતાં, એક અર્થઘટન કરવામાં અતિશયોક્તિ નથી કે ઝનૂની અને સંકુચિત રાષ્ટ્રવાદ, રાષ્ટ્રપ્રેમને ઉકસાવાયો, ઉત્તેજિત કરાયો, ભડકાવાયો અને આ આક્રમક દેશદાઝના ઊભરામાં, પ્રલયમાં તમામ જમીની સવાલો, સમસ્યાઓને ચૂંટણી પૂરતો ગળે ટૂંપો દેવાનો, ડુબાડી દેવાનો યત્ન થયો. લોકતંત્ર અને જનાદેશની પવિત્રતા તેમ જ અદના મતદારોની વિવેકબુદ્ધિની અંધપ્રશંસાની દુહાઈ અને ગાણાં ગાવા-વગાડવાને સ્થાને દેશની ચૂંટણીપ્રથાને કઈ રીતે કુનેહપૂર્વક અને કુટિલતાથી વ્યાપક ચૂંટણીકીય પીઠબળ પ્રાપ્ય કરવા કાજે પ્રયોજાઈ ને લોકોને ભ્રમિત કરાયા તે સમજવું અનિવાર્ય છે. સાચા અર્થમાં અદનાજનોના, વાસ્તવિક લોકહિત સંબંધિત પ્રાણપ્રશ્નોને આવરવા, સંબોધવાને સ્થાને આભાસી લોકહિત, દેશહિતની ભ્રામક માયાજાળ રચાઈ. અલબત્ત, આ હેતુને બર લાવવા કાજે માતબર કૉર્પોરેટ ઉદ્યોગો દ્વારા પ્રચંડ નાંણાકીય સ્રોત અને અન્ય સાધનસમૃદ્ધિનાં પીઠબળ તેમ જ વિરાટ સંગઠનબળનાં પરિબળોએ સિંહફાળો આપ્યો. ટૂંકમાં, અહીં બહુમતીયુક્ત જનાદેશને ઉચિત ઠેરવવાના ને પછી તેને અર્થઘટિત કરવાના અભિગમને સ્થાને બે મુખ્ય પ્રશ્નોને કેન્દ્રમાં રાખી વિશ્લેષણ કરવાની આવશ્યકતા હોવી જોઈએ. પ્રથમ, શું બહુમતી જનાદેશે જે પક્ષીય યુતિને સત્તાસ્થાને બેસાડી તે ન્યાયી, સમતાવાદી, ઐહિક, દેશના બંધારણને અનુરૂપ સમાજરચના સ્થાપવા કાજે કોઈ પણ દૃષ્ટિએ સમર્થ અને ઉચિત છે ખરી ? અને જો ઉપર્યુક્ત માનવીય અને ન્યાયી માપદંડોને લક્ષમાં લેતા, આ પ્રશ્નનો સ્પષ્ટ જવાબ ‘ના’ હોય તો, બીજો પ્રશ્ન એ છે કે, તો પછી જે પ્રકાર અને પ્રમાણનો લોકમત આ યુતિ, ખાસ તો, ભા.જ.પા.ને સાંપડ્યો તેને કઈ રીતે સમજાવી શકાય ?

બેરોજગારીની સતત કથળતી જતી પરિસ્થિતિ, ખેતીનું સંકટ તેમ જ શિક્ષણની બેહાલી જેવાં જમીની પરિબળોને લક્ષમાં લેતાં, ચૂંટણી અગાઉના થોડા અરસા અગાઉ, ભા.જ.પા.ની પુનઃ સત્તામાં આવવાની શક્યતા નહીંવત્‌ હોવાનું ઘણા વિશ્લેષકોને જણાતું હતું. પુલવામા બનાવ અને તેને પગલે હવાઈ પ્રતિ-હુમલાએ રાજકીય વિમર્શની દિશા સ્પષ્ટપણે બદલી. પ્રશ્ન એ છે કે રોજગારી અને આવક જેવા જમીની મુદ્દાઓની સાપેક્ષે રાષ્ટ્રહિત, રાષ્ટ્રભક્તિની બાબતોએ લોકમાનસમાં ઘર કેવી રીતે ઘાલ્યું ? અહીં જનમાનસ સંબંધે મનોવૈજ્ઞાનિક સમજ કેળવવા યત્ન કરીએ. અને અહીં જ આર્થિક અને સંરચનાકીય પરિબળોની અહમ્‌ ભૂમિકાનો નિર્દેશ અનિવાર્ય છે.

વૈશ્વિકીકરણના બૃહદ્દ પ્રકલ્પે દેશના અર્થતંત્ર પર અન્ય દેશોની પેઠે પ્રચંડ અસરો નિપજાવી છે. રોજગારી સંબંધિત સુરક્ષા જોખમાવાની સાથે ઔપચારિક કે સંગઠિત ક્ષેત્રમાં કામનું પ્રમાણ સતત ઘટતું, સંકોચાતું જાય છે અને તેની સાપેક્ષે નૈમિતિક, કરારયુક્ત પ્રકારનાં અસંગઠિત પ્રકારના કામો વધતાં જાય છે. સાથે વધુ ને વધુ પ્રમાણમાં લોકો સ્વ-રોજગારી તરફ વળવાને પરવશ થયા છે. સૌથી વિશેષ તો, શ્રમ-બળનું, જનસમૂહનું અંશીકરણ, ખંડીકરણ (fragmentation), આણ્વિકરણ (atomization) થતું જાય છે. કોઈ પણ માનવીય કે આર્થિક પ્રણાલીમાં વ્યક્તિને સુરક્ષિતતા અને આધારના સધિયારા માટે સમૂહ કે સંગઠનની મૂળભૂતપણે આવશ્યકતા હોય છે. પ્રથમદર્શીપણે, વૈશ્વિકીકરણ વૈયક્તિકરણ કે વૈયક્તિકતાને પોષતું, સંવર્ધિત કરતું હોવાથી વૈયક્તિ વિકાસ સંદર્ભે લાભકારક, ફાયદામંદ જણાય. પરંતુ ઉપર દર્શાવ્યા મુજબ, વૈયક્તિકરણથી વૈયક્તિમાત્રની સમુદાયના આધારની, સુરક્ષિતતાની આવશ્યકતા સંતોષાતી નથી. આપણા દેશનો પ્રશ્ન છે તો, વૈશ્વિકીકરણના સતેજ વ્યાપને કારણે અસુરક્ષાથી પીડિત વૈયક્તિ આશ્રય અર્થે વધુને વધુ તેની મૂળગામી (indigenous)  સામાજિક કે સામુદાયિક સંસ્થા જેવી કે કુટુંબ, જ્ઞાતિ, સંપ્રદાય, કોમ, ધર્મની કોખમાં, પાંખમાં જતી જાય છે. ભા.જ.પા. અને આર.એસ.એસ. પરિવારની એક યા બીજી સંસ્થા સમાજના વિભિન્ન સમૂહોમાં તેમના પ્રતિર્બદ્ધ કાર્યકરોના જીવંત સંપર્કો થકી જમીની પરિસ્થિતિથી વાકેફ રહે છે. અને આથી દેશના લોકોની આ મનોદશા; ખંડિતપણું, આણ્વિકતાથી જન્મતી અસુરક્ષા અને તેનાથી નિષ્પન્ન બરડતા, સુભેદ્યતા(Vulnerability)થી તેઓ સુપરિચિત છે. આર્થિક પરિસ્થિતિથી નીપજતી સામાજિક તાણથી પ્રકટતી વ્યગ્રતા, અકળામણ અને આક્રોશ સરકાર કે રાજ્ય વિરોધી ચેતનામાં ન પરિણમે તે હેતુસર તેને કોઈ ‘અન્ય અરિ’ વિરુદ્ધ વાળી શકાય તો તેમની રાજકીય સત્તા સામેનું જોખમ ટળે અને સાથે સામાજિક પ્રભુત્વ (hegemony) પ્રસ્થાપિત કરી શકાય, જમાવી શકાય. દર્શાવ્યા મુજબ, સંઘપરિવારની વિભિન્ન સંસ્થાઓ દેશના સ્તરીકૃત સમાજના વિભિન્ન સમુદાયો જોડે ઘરોબો કેળવી શકે એવું વૈવિધ્ય ધરાવે છે અને આથી દરેક સ્તર અને સમુદાયના લોકો સુધી પહોંચવાને સમર્થ અને સક્ષમ છે. તેઓ લોકો જોડે  તેમના  રોજબરોજના જીવનના સ્તરે આંતરક્રિયા કરી તેમનો વિશ્વાસ સંપાદિત કરતા રહે છે અને આમ, સામાજિક પ્રભુત્વનો પ્રકલ્પ યોજનાબદ્ધપણે પાર પાડે છે. મુખ્ય મુદ્દો સામાજિક પ્રભુત્વના સકંજાને ઉપર્યુક્તપણે દર્શાવ્યા મુજબના કોઈ એક ઠોસ મુદ્દા સબબ કસવાનો છે અને તદ્સંબંધિત વ્યૂહરચનાનો છે.

અને આ સંકીર્ણ અને સંકુલ વ્યૂહરચનાને સમજવી અત્યાવશ્યક છે. સંઘપરિવારનાં અનેકવિધ સંગઠનો ઉપરાંત ફેસબુક, વૉટ્સએપ, ટિ્વટર જેવા સામાજિક માધ્યમો તેમ જ મુખ્ય પ્રવાહના મુદ્રણ અને વીજાણુ સમૂહ માધ્યમોને પણ આ બહુપાંખીય વ્યૂહરચનામાં જોતરવામાં આવ્યા. પ્રથમ તો, વૈવિધ્યપૂર્ણ સામુદાયિક ઓળખો ધરાવતા બહુરંગી દેશને એક સમાંગ રાષ્ટ્રરૂપે ઊભરવાની કોશિશ થઈ કે જેનો સમાન શત્રુ છે અને સમાન સમસ્યાઓ છે. આ માટે પ્રથમ તો, અનેકવિધ સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક ઓળખોને કૃત્રિમપણે ઓગાળીને, મિટાવીને એકસમાન ઓળખ ઊભી કરવાનો કારસો થયો. અને ‘હિન્દુત્વ’ની ‘ધાર્મિક’ ઓળખ રૂપે આ એકસમાન, એકસમાંગ ઓળખ ઊભરાવાની કોશિશ થઈ. આની જોડે એક રાષ્ટ્રની, ભારતની ઓળખને ભેળવી દેવાઈ કે જેથી બિનહિન્દુ ધાર્મિક લઘુમતીઓ પણ નાછૂટકે, તે પછી ભલેને ડરથી જબરદસ્તીપૂર્વક સામેલ થાય. સંઘપરિવારનાં સંગઠનોને આ બદહેતુ માટે ફાસીવાદી રીતરસમો અજમાવવાની પરતી છૂટ, મોકળાશ અપાઈ. આમ, દેશની બહુવિધતાને એક સપાટ હિન્દુ ભારત રૂપે પ્રક્ષિપ્ત, પ્રસ્થાપિત કરાઇ અને દેશવાસીની બહુવિધ ઓળખોને હિન્દુત્વાદી ભારતીયની એકમેવ ઓળખ રૂપે ઊભરાઈ. સંઘપરિવારનું બહુશાખીય સંગઠનમાળખું આ માટે બખૂબી પ્રયોજાયું. ઉપર ઉલ્લેખ થયો છે તે મુજબ, જે તેે સંગઠન ભારતીય સમાજનાં વિભિન્ન સમૂહ કે જૂથ માંહે સક્રિયતા સાધી તેને ‘હિન્દુરાષ્ટ્ર’ના પ્રકલ્પમાં જોતરતું હતું. ઉદાહરણ રૂપે, સમાજના દલિતો મધ્યે બજરંગ દળ સક્રિયતા સાધતું જણાય છે; તો, રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ બહુધા બ્રાહ્મણો અને અન્ય ઉચ્ચ-વર્ણીય જ્ઞાતિઓને સંયોજે છે. સ્ત્રીઓમાં સક્રિયતા સાધતી અલગ પાંખ પણ છે; તો ખેડૂતોને સંગઠિત કરતો ભારતીય કિસાન સંઘ અને કામદારો માટેનો ભિન્ન ભારતીય મજદૂર સંઘ પણ છે. આ ઉપરાંત હિન્દુધર્મનાં વિભિન્ન સમૂહો અને જૂથો પર પ્રભાવ ધરાવતા સંતો અને સંપ્રદાયો તેમ જ સંસ્થાઓ જોડે પણ સંઘપરિવાર પ્રગાઢ સંપર્ક ધરાવતો રહ્યો છે અને અન્યથા પણ આ સંસ્થાઓનો ટેકો, પીઠબળ ભા.જ.પા. અને સંઘપરિવારને સાંપડતો હોય જ છે. તદુપરાંત, સમાજમાં કાર્યરત અનેક પ્રથમદર્શીપણે બિનધાર્મિક લેખાતી સામાજિક સંસ્થાઓનાં સંચાલન અને વહીવટમાં ભા.જ.પા.ના આગેવાનો અને કાર્યકરો સક્રિય હોય છે કે જે થકી પણ સામાજિક પ્રભુત્વ પ્રસ્થાપિત થતું હોય છે. ગુજરાતમાં મોરારિબાપુ જેવા પ્રત્યક્ષપણે કોઈ ધાર્મિક સંસ્થા જોડે સંયોજન ન ધરાવતાં કથાકાર-સંત પણ અંતે તો, ભા.જ.પા.-તરફી વલણ છતું કરી આડકતરી રીતે સંઘપરિવારનું સામાજિક પ્રભુત્વ સ્થાપિત કરવામાં સહાયભૂત થતા હોય છે. આ પ્રભુત્વ જડબેસલાક હોય છે અને જનસમૂહમાં પ્રમુખપણે ચૈતસિક સ્તરે, અજાગૃત કે અર્ધજાગૃત મનમાં ભા.જ.પા. કે સંઘપરિવાર તરફી રાજકીય વલણને દૃઢિભૂત કરે છે. એની પકડ, સકંજો એટલો ચુસ્ત, લોખંડી હોય છે કે કોઈ પણ જ્ઞાતિ કે સમુદાયનો સભ્ય જાગૃત કે અજાગૃતપણે સ્વને સંઘપરિવારનો અંતરંગ સદસ્ય જ માનવા લાગે છે અને પરિણામે, પક્ષ કે પક્ષ-નેતા મોદીની ભૂલ, ત્રુટિ કે અનુચિત પગલું કુટુંબની આંતરિક બાબત બની જતી હોઈ ક્ષમ્ય લેખાય છે. અહીં આપણા સમાજમાં સામાન્યપણે પ્રર્વતતાં નૈતિકતાનાં ધોરણો પણ સહાયરૂપ નીવડે છે. કૌટુંબિક સભ્ય ગંભીરતમ ગુનો કરે કે અનૌચિત્યપૂર્ણ કે અનૈતિક કૃત્ય કરે તો પણ સામાન્યપણે કુટુંબ તો તેને છાવરે જ છે અને વહારે ધાય છે. આ સામાજિક પ્રભુત્વ(hegemony)ની પરાકાષ્ટારૂપ ચેતના છે કે જેમાં પ્રત્યેક વ્યક્તિને ભા.જ.પ. કે સંઘ પરિવાર પરત્વે પોતીકાપણાની ભાવના જાગે. જેને સર્જવામાં સંઘ પરિવારે કુનેહપૂર્વક અને કુટિલતાપૂર્વક તેમનાં ભગિની-સંગઠનો ઉપરાંત સામાજિક માધ્યમો અને સમૂહ-માધ્યમોનો પણ વ્યાપક વિનિયોગ કર્યો. આ એક બહુકોણીય પ્રક્ષેપણ હતું; જેણે આમજનોમાં મનોશાસ્ત્રીય સ્તરે પ્રગાઢ અસર કરી. અલબત્ત, આની સાથે પુલવામા-હુમલો અને તદ્પશ્ચાતની ભારતીય હવાઈ દળની કામગીરીએ કે જેનો યશ મોદીએ હસ્તગત કરી લીધો, પણ પ્રગાઢ અસર જન્માવી. આમ, સમગ્રપણે ઝનૂની અને ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદ, રાષ્ટ્રભક્તિનો વિમર્શ જન્માવાયો, કે જેથી તેેના વંટોળમાં જમીની, વાસ્તવિક પ્રશ્નો, સમસ્યાઓ ફૂંકાઈને ઊડી જાય. સાથે મોદીની એકમેવ સબળ, સક્ષમ, કદાવર, પૌરુષત્વયુક્ત નેતા રૂપે છબી ઘડાઈ કે જે વિશ્વભરમાં દેશને પ્રસિદ્ધિ અપાવે. અંગ્રેજોના સંસ્થાનવાદી શાસન હેઠળના અત્યંત દીર્ઘકાલીન આધિપત્યના કારણે વિશ્વના વિકસિત દેશોની સાપેક્ષે લઘુતાગ્રંથિથી પીડાતા દેશવાસીઓને મોદીની આ ઉપજાવાયેલ ખડતલ અને પ્રભાવશાળી વિશ્વનેતાની છબીથી ભારે ગૌરવની ભ્રાન્તિ થઈ. (પ્રણવ બર્ધન, ‘ઇન્ડિયન ઍક્સપ્રેસ’, ૧૬ ઑક્ટોબર ૨૦૧૯).

અહીં પ્રશ્ન એ થઈ શકે કે જે દેશમાં બહુમતી અદનાજનો, આમજનો, જનસમૂહ રોજગારી અને ગરીબીની ભીષણ સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમી રહ્યાં હોય તેઓ આવા ઝનૂની પરંતુ ભ્રામક પ્રચારના પાસમાં કેવી રીતે ફસાઈ શકે ? શું આ આભાસી ‘હિન્દુત્વવાદી રાષ્ટ્રપ્રેેમી’ની ઓળખ એટલી સાબૂત અને સક્ષમ હોય કે તે મતમાં પણ તબદીલ થઈ શકે ?

અહીં જ બૃહદ્દ આર્થિક સંરચના, ‘વૈશ્વિકીકરણ’ના પ્રકલ્પના સંદર્ભમાં મતદારોના વલણને અર્થઘટિત કરવું પડે. જે વિશેષ સામાજિક પરિવેશમાં જ્ઞાતીય અને સામુદાયિક પરિબળો બળવત્તરપણે મતદાનની તરેહ પર પ્રબળ અસર અને પ્રભાવ ધરાવતા રહ્યાં છે, તેવા ઉત્તર પ્રદેશ જેવા રાજ્યમાં પણ ‘મોદી-અસર’ કે ‘મોદીમોજા’એ આ પરિબળોને ધ્વસ્ત કર્યાં હોવાનું અનેક વિશ્લેષણો તારવે છે. તો, શ્રમજીવીઓ અને અન્ય વંચિત, શોષિત સમૂહો, જેમાં આદિવાસીઓનો સમાવેશ થાય છે; પણ આ પ્રવાહમાં ખેંચાયા, તણાયા હોવાનો નિર્દેશ થયો છે. મુદ્દાને અધોરેખિત કરવા અર્થે પુનરાવર્તનદોષને નજરઅંદાજ કરીને દર્શાવીએ તો, અગાઉ ઉલ્લેખ થયો છે તેમ, નવઉદારવાદી આર્થિક સંરચના વૈયક્તિકરણ અને આણ્વિકરણને પ્રેરે છે, પરંતુ અહીં વૈશ્વિકીકરણ અને સહજ માનવીય વૃત્તિ વચ્ચેનો વિરોધાભાસ અને સંઘર્ષ જન્મે છે. ભારતીય સાંસ્કૃતિક સંદર્ભને લક્ષમાં લેતા, વ્યક્તિને સમુદાય કે સમૂહના આધાર અને સુરક્ષિતતાની સતત આદત હોય છે અને આવશ્યકતા રહે છે. વૈશ્વિકીકરણની આર્થિક રચનાઓ આજીવિકાનાં સાધનો સાથે સંકળાયેલ તમામ સંસ્થાઓમાં આણ્વિકરણ અને વૈયક્તિકરણને પ્રેરે છે, એટલે સંગઠનીય સુરક્ષિતતાને તોડે છે, તેનો ધ્વંસ કરે છે. વૈશ્વિકીકરણની પુરોગામી મૂડીવાદી સંરચનામાં પરંપરાગત સંબંધો અને સંસ્થાઓ નબળી પડી અને આર્થિક સંબંધો આધારિત અન્ય નૂતન સંસ્થાઓ પાંગરી. વૈશ્વિકીકરણના નેજા હેઠળનો નવ-મૂડીવાદ આ સંસ્થાઓ માટે પણ ઘાતક પુરવાર થયો છે. તે સંસ્થીકરણનાં લક્ષણ માત્ર માટે વિનાશક છે. અને આથી વ્યક્તિ માટે આના વિકલ્પો સંદર્ભે જૂજ શક્યતાઓ શેષ રહે છે. ક્યાં તો અમેરિકા અને યુરોપની જેમ વૈયક્તિવાદને પચાવી, તેમાં જ અનુકૂલન સાધવું. પરંતુ આ દેશોમાં એ શક્ય બને છે કેમ કે ત્યાંની પ્રણાલીઓ મહદંશે વ્યક્તિમાત્રને સંતોષકારક આવકનાં સાધનોની સાથે એકંદરે સુખી અને સમતોલ જીવનધોરણ પૂરું પાડે છે; તો, તેમની સામાજિક અને અન્ય વૈયક્તિ આવશ્યકતાઓની પૂર્તિ અને સુરક્ષિતતા માટે રાજ્ય જરૂરી તકેદારીઓ રાખે છે. અલબત્ત, આ દેશોમાં પણ હાલના મૂડીવાદી કટોકટીના સંજોગોમાં સંકીર્ણ મૂળભૂતવાદી વિચારધારાએ ઘેરો અને ડેરો જમાવ્યો છે. અને યુ.એસ.એ.નું દૃષ્ટાંત સૂચવે છે તેમ, વિશ્વના આ એક વિશાળ ઉપરાંત પરિપક્વ લોકતંત્રના પ્રમુખપદની ચૂંટણીમાં સુધ્ધાં વિશેષ રૂપે સંકુચિત સ્વરૂપના રાષ્ટ્રવાદનો વિશેષ અને કુટિલ વિનિયોગ કરાયો અને ઉપરોક્ત સંકીર્ણ વિચારધારાના પ્રતિનિધિરૂપ ટ્રમ્પ પ્રમુખપદે આરૂઢ છે, જેના મૂળમાં આર્થિક કટોકટીને કારણે વકરતી રોજગારીની પરિસ્થિતિ છે. બ્રાઝિલમાં પણ આવું જ બન્યું છે. આપણા દેશમાં પણ ઘેરી આર્થિક સંકડામણથી કૃદ્ધતા અને હતાશા અનુભવતી સર્વસાધારણ જનલાગણીને સંકીર્ણ ‘હિન્દુત્વ રાષ્ટ્રવાદી’ ખ્યાલો અને ભાવનાના આરોપણ થકી ભડકાવીને, વિશાળ જનસમૂહને તેમની અવદશા માટે જવાબદાર વાસ્તવિક મુદ્દાઓથી ભટકાવીને ચૂંટણી જીતવાનો કારસો રચાયો. આર્થિક બેહાલીથી ત્રસ્ત બહુમતી હિન્દુ સમુદાયના રોષ અને આક્રોશને આડે માર્ગે વાળીને અન્ય-લઘુમતીઓ વિરુદ્ધના આવેશમાં રૂપાંતરિત કરાયો. પુલવામા બનાવે આ ‘અન્ય અરિ’ને પડોશી દેશ પાકિસ્તાન સુધી વિસ્તાર્યો કે જે ‘હિન્દુત્વયુક્ત રાષ્ટ્રવાદ’ સામેનો ભયાવહ ખતરો છે અને જેનો પ્રતિકાર કરવા અર્થે, ટક્કર આપવા માટે આક્રમક, પૌરુષત્વસભર, ખડતલ, ઝનૂની નેતાની જરૂર છે. તમામ આંતરિક સામાજિક ભેદો અને વિષમતાઓ, વકરતી આર્થિક સમસ્યાઓ અને અઅસમાનતાઓને વિસારે પાડી આ ‘તારણહાર અને સક્ષમ’ નેતા અને તેના સંગઠનના શિરચ્છત્ર હેઠળ ‘સંગઠિત’ થઈને કાલ્પનિક વિનાશક ‘અન્ય’ અરિને મજબૂત ટક્કર આપવાની છે અને તેને પરાસ્ત કરવાનો છે. પરંતુ, આ ‘રાજકીય રચના’ રાતોરાત સર્જાવા પામી નથી. અગાઉ જણાવ્યું તેમ, તેની ભોંય તો સંઘપરિવારનાં અનેકવિધ સંગઠનોએ સમાજના વિભિન્ન સમૂહો, સમુદાયો, પ્રદેશોમાં પગપેસારો કરી, તંબૂ તાણી સામાન્ય સમયમાં, રોજબરોજના જીવનના સ્તરે આયોજનબદ્ધપણે તૈયાર કરી જ હતી. આમ, આવી સંગઠિત પૂર્વતૈયારી ઉપરાંત મુખ્યપણે વૈશ્વિક આર્થિક સંરચનાથી ઉદ્ભવેલ વિશ્વવ્યાપી આર્થિક કટોકટીને કારણે આર્થિક ધોરણે સ્થપાયેલ સંસ્થાકીય આધારો ધ્વસ્ત થયા અને પરિણામસ્વરૂપે સર્જાયેલ અસુરક્ષિતતાની સમગ્ર અસર રૂપે આમજનો અત્યંત ઘેરી કટોકટીયુક્ત પરિસ્થિતિમાં સપડાઈ ચૂક્યા હતા. જેનો મહત્તમપણે ગેરફાયદો ઉઠાવી સંગઠનીય તાકાત અને સક્રિયતા તેમ જ સામાજિક અને સમૂહ માધ્યમો દ્વારા રચાયેલ સંકીર્ણ હિન્દુત્વવાદી રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારાના તેમજ એક આભાસી સશક્ત નેતાની છબીના પાસમાં, સમગ્રપણે એક ભ્રામક અને માયાવી જાળમાં લાચાર જનસમૂહ સપડાયો. અહીં ‘ફાસીવાદી’ વિભાવના અને રચનાના વિનિયોગનો ઉલ્લેખ પણ જરૂરી છે. અલબત્ત, નિર્મલાંગ્શુ મુખરજી (‘ઇકોનૉમિક ઍન્ડ પોલિટિકલ વીકલી’, જુલાઈ ૧૪, ૨૦૧૮) જેવા કેટલાક વિચારકો દેશની બલ્કિ ઉપર્યુક્તપણે ઉલ્લેખ થયો છે, તે અન્ય દેશોની પ્રવર્તમાન પરિસ્થિતિ જોડે ફાસીવાદી વિભાવનાને સુસંબદ્ધપણે સાંકળવાને અયોગ્ય લેખે છે. તેઓ વિશેષપણે, જર્મની અને ઇટાલીના ઐતિહાસિક ફાસીવાદને કેન્દ્રમાં રાખીને અને તેની પ્રવર્તમાન દેશની પરિસ્થિતિ સંદર્ભે તુલનાત્મક સમીક્ષા કરી દર્શાવે છે કે સંઘપરિવાર અને ‘સશક્ત નેતા’ની યુતિના ઉપર્યુક્તપણે નિર્દેશિત રાજકીય પ્રપંચને ફાસીવાદી ન ઠેરવી શકાય. મુખરજી અલબત્ત કબૂલે છે કે, ફાસીવાદની કેટલીક ધારણાઓ જોડે હાલની પરિસ્થિતિ સુસંગત જણાય છે. જેમ કે, સંકુચિત હિન્દુત્વવાદી રાષ્ટ્રવાદ, ‘અન્ય અરિ’-મુસ્લિમ અને પાકિસ્તાની – વિરોધી લાગણી બહકાવવાની કોશિશ, આર્થિક કટોકટી, પૌરુષત્યપૂર્ણ એક સબળ અને કદાવર નેતાની આંધળી વ્યક્તિપૂજા જેવાં પ્રવર્તમાન લક્ષણો જર્મની અને ઇટાલીની ઐતિહાસિક પરિસ્થિતિ અને તદનુરૂપ વ્યાખ્યાયીત શાસ્ત્રીય(Classical) ફાસીવાદને અનુરૂપ છે. પરંતુ તેમની દલીલ છે કે તદ્કાલીન મૂડીવાદી સંરચનાકીય કટોકટીની પરિસ્થિતિમાં સામ્યવાદી પરિબળો થકી મળેલ ગંભીર પડકારનું મહત્ત્વનું લક્ષણ આપણી હાલની પરિસ્થિતિના સંદર્ભે ગેરહાજર હોઈ ‘ફાસીવાદ’ની ધારણા સાથે અસંગતતા ઉત્પન્ન થાય છે. પરંતુ અહીં પ્રતિ દલીલને અવકાશ છે કે ‘ફાસીવાદ’ની શાસ્ત્રીય વિભાવના અને વ્યાખ્યા સંબંધે જે-તે ભિન્ન સમયબિંદુ અને સમકાલીન સામાજિક-રાજકીય પરિસ્થિતિના સંદર્ભે પુનઃવિચાર કરવો અનિવાર્ય જણાઈ રહ્યો છે. અન્ય શબ્દોમાં, ‘ફાસીવાદ’ની શાસ્ત્રીય વિભાવનામાં પ્રવર્તમાન સંજોગો, પરિસ્થિતિ સંદર્ભે કેટલાક સૂક્ષ્મ બદલાવ કરવા જરૂરી છે. કોઈ પણ સિદ્ધાંત કે વિભાવના કોઈ એક ઐતિહાસિક સમયબિંદુના સંદર્ભમાં સ્થગિતતા સાધે એ આવકાર્ય નથી, બલ્કિ સમય સાથે તેમાં વિભાવનાકીય અને સૈધ્ધાંતિક પરિવર્તન અનિવાર્ય અને આવકાર્ય લેખાવાં જોઈએ. પ્રવર્તમાન પરિસ્થિતિમાં ફાસીવાદની વિભાવનામાં ફેરફાર પ્રયોજી કાંઈક આ અર્થમાં તેને પ્રસ્તુતપણે અને સુસંગતપણે પ્રયોજી શકાય : કોઈ એક દેશના સાંસ્કૃતિક બહુવિધતા ધરાવતા સમાજમાં, જનસમૂહમાં, કોઈ એક વંશ, સમુદાય, ધર્મ કે સંપ્રદાયના રાજકીય વર્ચસ્વ અને સામાજિક પ્રભુત્વ(hegemony)ને, સંકીર્ણ રાજકીય હેતુસર સંગઠન-શક્તિ અને અન્ય પ્રચાર-પ્રસારનાં  માધ્યમો થકી બળપૂર્વક, દમનપૂર્વક અને કુટિલપણે પ્રસ્થાપિત કરવું. અલબત્ત, આ લચીલી વ્યાખ્યા જર્મની અને ઇટાલીનાં ભૂતકાલીન ઐતિહાસિક દૃષ્ટાંતો માટે પણ પ્રસ્તુત ઠરે છે; તો, વર્તમાન સમયનાં અમેરિકા અને ભારત જેવાં ઉદાહરણો માટે પણ અત્યંત સુસંગત છે.

૨૦૧૪ પશ્ચાત્‌ થયેલ ચૂંટણીઓ, ખાસ કરીને ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભાની ચૂંટણી સંબંધે એક તારણ પ્રતિપાદિત થયું હતું કે મુસ્લિમ મતદારો સુધ્ધાં મતદાન બાદની સંઘપરિવારના કાર્યકર્તાઓ દ્વારા થતી હેરાનગતિના ભયથી ભા.જ.પા. અને તેમના સાથીપક્ષને મત આપવાને પરવશ થતા હતા. આમ, એક તરફ, ‘અન્ય’ વિરોધી પૂર્વગ્રહયુક્ત લાગણીને ઉશ્કેરીને કદાવર તેમ જ ઝનૂની ‘હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદી’ ભાવના જગાડાઈ; જેના વંટોળમાં દેશના સામાજિક અને આર્થિક પ્રશ્નોને ઉડાડી દેવાયા. અને સાંસ્કૃતિક બહુવિધતાને સપાટ કરીને એક વિશાળ ‘હિન્દુ’ મતબૅંકની રચના કરાઈ. તો, બીજી તરફ, સંગઠન-શક્તિના જોરે સામાન્ય લોકો; ખાસ તો, લઘુમતીઓમાં ખોફ ઊભો કરાયો. ‘લોકતાંત્રિક’ ચૂંટણીની ‘લાંરેપા’ પદ્ધતિનો (ગેર)ફાયદોે ઊઠાવીને યેનકેન પ્રકારે બહુમત મેળવવા આ કુટિલપણે રણનીતિપૂર્વક થયું. અહીં એક અન્ય મુદ્દો પણ નિર્દેશકારક છે.

અગાઉ અન્ય સંદર્ભમાં ઉલ્લેખ થયો છે તેમ, વૈશ્વિકીકરણ પ્રકલ્પની અન્ય એક અસર, લોકમાનસમાં ઊંડે ઘર કરી ગયેલ અસુરક્ષિતતા, સુભેદ્યતા, બરડતાનો ખ્યાલ, ભાવ છે. રોજગારીની અસલામતી અને પરિણામે નિષ્પન્ન જીવન-પરિસ્થિતિની અસ્થિરતાને કારણે સામાન્ય લોકો હવે તેમના ભાવિ વિશે દીર્ઘદૃષ્ટિપૂર્વક વિચારવાને સક્ષમ રહ્યા નથી. કેમ કે તે તેમને પરવડે એમ જ નથી. પ્રવર્તમાન પરિસ્થિતિમાં ભાવિ સંબંધે તેઓ માત્ર સાવ નજીકનું જ વિચારવાને અને આયોજન કરવાને પરવશ થયા છે અને જીવન-પરિસ્થિતિ સંબંધિત આ અભિગમ જીવનના પ્રત્યેક પાસા સંબંધે તેમના દૃષ્ટિકોણમાં અને વ્યવહારમાં પ્રતિબિંબિત થાય એ સ્વાભાવિક લેખાઈ શકે. એટલે ચૂંટણીમાં મત આપતી વખતે પણ સમગ્ર સમાજ કે દેશનું લાંબા ગાળાનું હિત વિચારવાની ક્ષમતા તેઓ દાખવે એવી અપેક્ષા ન રાખી શકાય અને આથી પ્રચારના સતત મારાથી પ્રભાવિત થઈને તેમણે અત્યંત કામચલાઉ વલણ દાખવી ‘સમર્થ, પૌરુષત્વપૂર્ણ વિશ્વનેતા’ અને તેમના પ્રભુત્વકારી પક્ષની તરફેણમાં  મત આપ્યો હોય એ સાવ બનવાજોગ છે.

સંક્ષિપ્તમાં, ૨૦૧૯ના જનાદેશને ઔચિત્યના ઢાંચામાં વિધેયાત્મક પરિબળો – જેવા કે મોદી સરકારની લોકપ્રિય યોજનાઓ, નેતા રૂપે મોદીની અપાર લોકપ્રિયતા, પ્રતિપક્ષોની નબળાઈ વગેરે – થકી વિશ્લેષિત કરવામાં અતિ સરળીકરણપૂર્વકનો દોષ કળાઇ રહ્યો છે. આ સમજૂતી પરિણામ પશ્ચાત્‌ તેને ઉચિત ઠેરવવાની કવાયત છે અને પરિસ્થિતિની સંકુલતાને નજરઅંદાજ કરે છે. આ જનાદેશને અર્થઘટિત કરવા સંબંધે સંરચનાકીય પરિસ્થિતિ, સવિશેષપણે વૈશ્વિક આર્થિક કટોકટીની દેશમાં વિઘાતક અસર તેમ જ તેને કારણે બરડ અને સુભેદ્ય (vulnerable) બનેલ જનસમૂહની ભૌતિક સ્થિતિ અને મનોસ્થિતિના પરિબળોનો મુખ્યપણે નિર્દેશ કરવો પડે. આ સ્થિતિનો (ગેર)લાભ ઊઠાવી સંગઠન-શિસ્ત તેમ જ નેતાઓની વકૃત્ત્વ-શિસ્ત થકી સઘન પ્રચાર, પ્રસાર દ્વારા – – જનસમૂહને ભ્રમિત કરવામાં સંઘપરિવારે કામિયાબી હાસિલ કરી કે જેમાં અલબત્ત, વશીભૂત થયેલ અને નાકલીટી તાણેલ સમૂહ, માધ્યમો (મુદ્રણ અને વીજાણુ બંને) અને સામાજિક માધ્યમોના પાયદળે પણ અહમ્‌ ભૂમિકા ભજવી. એ કબૂલવું રહ્યું કે ‘લાંઘનરેખાને પ્રથમ પાર’ની પ્રમુખ લાક્ષણિકતા ધરાવતા લોકતંત્રના કળની ચાવી; વિજય-પતાકા લહેરાવવા માટેના સામ-દામ-દંડ-ભેદની પ્રયુક્તિ સંઘપરિવારના નેતૃત્વે હસ્તગત કરી લીધી છે. ‘લાંરેપા’ લોકતંત્રની મૂળભૂત અને તાત્ત્વિક મર્યાદાઓ સામે પણ મતદારોએ લાચારી અનુભવી હોઈ શકે.

આ અંગે, મનોશાસ્ત્રીય પરિપ્રેક્ષ્યથી વિચારતા, મૂડીવાદી અને બજાર-કેન્દ્રી અર્થતંત્રના દીર્ઘ અનુભવકાળ દરમિયાન સમાજ અને પ્રત્યેક સામાજિક હસ્તી કે વ્યક્તિ આજીવિકા સંબંધિત સતત સ્પર્ધા અને સંઘર્ષની પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થતી હોય છે. આર્થિક સંરચનાના આ અનુભવો પ્રત્યેકમાં અન્ય ગુણો અને અવગુણોની સાથે અસૂયા, ઘૃણા વગેરે. નકારાત્મક ભાવો પણ તીવ્રપણે જનિત કરે છે, જે મહદંશે અંતરમાં ધરબાયેલી અવસ્થામાં રહેતા હોય છે અને અમુક, સ્પર્ધા ને સંઘર્ષની કે અન્ય તાણયુક્ત પરિસ્થિતિમાં જ પ્રાકટ્ય સાધે છે. અને આ જ ભાવોની સમાંતરે, બલકે તેના પરિપાકરૂપે પ્રત્યેક સમૂહ કે વ્યક્તિના સંબંધે ‘અન્ય’ની રચના થતી હોય છે; કે જેના પ્રતિ ઉપર્યુક્ત નકારાત્મક ભાવોનું વહન અને અભિવ્યક્તિકરણ સાધી શકાય. મોદી અને શાહના નેતૃત્વ હેઠળના એકધારા નકારાત્મક પ્રચારની તાસીર અને મકસદ જ અંતઃતલમાં રહેલા આ સુષુપ્ત બિભત્સ ભાવોના પ્રકટીકરણ થકી સત્તા મેળવવાની હતી અને તેમાં તેઓને જ્વલંત સફળતા મળી. અંતે, ચૂંટણી-વિશ્લેષણમાં જે-તે પક્ષ કે નેતાની ફતેહ કે પરાભવ માટેનાં કારણો અને પરિબળોની ચર્ચા કરવાની સાથે તેથી આગળ જે-તે નેતા કે પક્ષના સત્તાસ્થાને બિરાજવા સંદર્ભે જનસામાન્યના માટે તેમ જ સમાજના સર્વાંગી અને સર્વગ્રાહી હિતોના દૃષ્ટિકોણથી ઔચિત્ય કે અનૌચિત્ય સંબંધે વ્યાપક વિમર્શ થવો જોઈએ. અલબત્ત, દરેક વિશ્લેષક અને આલોચકની ‘ઇચ્છિત સમાજ’ની ધારણા કે દર્શનની બુનિયાદ પર આ વિમર્શ થતો હોય છે. પરંતુ, કેટલીક માનવીય હિતલક્ષી ધારણાઓ તો નિઃસંદેહપણે શાશ્વતપણું ધરાવતી હોય છે અને તેને કેન્દ્રમાં રાખતાં, સમગ્રપણે ભારતીય સમાજના માનવીય હિતો સંદર્ભે વિચારતા, ૨૦૧૯નો જનાદેશ અત્યંત વિઘાતક છે.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 જુલાઈ 2019; પૃ. 03-08