ગ્રંથયાત્રા – 8

ઇલા! સ્મરે છે અહીં એક વેળા

આ ચોતરે આપણ બે રમેલાં;

દાદાજી વાતો કરતા નિરાંતે,

વહેલા જમીને અહીં રોજ રાતે.

આ પંક્તિઓથી શરૂ થતું ‘કલ્યાણ’ નામનું કાવ્ય જે કાવ્યસંગ્રહમાં પ્રગટ થયું હતું તે ‘ઇલા કાવ્યો’ ન વાંચ્યો કે જોયો હોય છતાં આ કાવ્યથી પૂરેપૂરા પરિચિત હોય એવા ઘણા બધા વયઃશ્રેષ્ઠીઓ આજે પણ ઘણા બધા જોવા મળશે. કારણ કેટલાં ય વર્ષો સુધી ચંદ્રવદન મહેતાનું આ કાવ્ય પાઠ્ય પુસ્તકોના એક અનિવાર્ય ભાગ જેવું બની ગયું હતું. આપણાં લોકગીતોમાં અને લોક કથાઓમાં ભાઈ-બહેનના સંબંધો અંગેનાં ઘણાં કાવ્યો અને કથા જોવા મળે, પણ ઓગણીસમી સદીથી શરૂ થયેલા અર્વાચીન યુગના સાહિત્યમાં આજ સુધીમાં ભાઈ-બહેનના સંબંધ વિષે પ્રમાણમાં ઓછું લખાયું છે. તેમાં એક અપવાદ હોય તો ચંદ્રવદન મહેતાનો કાવ્ય સંગ્રહ ‘ઇલા કાવ્યો.’ બે-ત્રણ કાવ્યોને બાદ કરતાં તેમાંનાં બધાં કાવ્યોના કેન્દ્રમાં ભાઈ-બહેનનો સંબંધ રહ્યો છે. ૧૯૩૩માં પ્રગટ થયેલી આ પુસ્તકની પહેલી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવનામાં ચંદ્રવદનભાઈ કહે છે : “મારી જીવંત મૂર્તિ ઇલાએ મારા જીવનમાં સજીવન કરેલા સંસ્કારના બદલામાં આ સંગ્રહના રૂપમાં વળતર – એનું તે શું પ્રમાણ? બહેનના એ નિર્મળ પવિત્ર નિઃસ્વાર્થ ભાવનો આ કેટલો નિર્બળ પડઘો! એને દીધેલા સંતાપ, એને ચીડવવાના કરેલા પાપનું આ કેટલું નિર્જીવ પ્રાયશ્ચિત્ત! … પરંતુ અત્યારે સંતોષે એવું તો આ જ છે એક સ્મારક.”

અહી ‘સ્મારક’ શબ્દ નોંધ્યો? ભાઈ-બહેનના સંબંધનાં કાવ્યો ઇલા કાવ્યોમાં છે, પણ તેમાંનાં ઘણાખરાં બહેનના અવસાન પછી લખાયેલાં છે. એટલે વિશાદ, અવસાદ એ આ કાવ્યોનો મુખ્ય સૂર છે. કવિ ભૂતકાળનાં સ્મરણો વાગોળે છે તેમાં આનંદ-ઉલ્લાસ, મજાક-મશ્કરી, રિસામણાં-મનામણાં એ બધું છે જરૂર, પણ છેવટે સંભળાય છે તે તો કવિનો દઝાડતો નિઃશ્વાસ – તે હિ નો દિવસાઃ ગતાઃ. સંગ્રહનું પહેલું કાવ્ય છે ‘અર્પણ.’ તેની પહેલી બે પંક્તિઓ જુઓ :

પ્રિયમ્ – અહહ! નામ એ ન ઉચ્ચરાય હાવાં પૂરું,

અને હૃદયમાં ભર્યું પૂરણ, ઓસરે ના જરી.

પહેલી પંક્તિમાં બહેનનું નામ પણ પૂરું નથી ઉચ્ચારી શકતા કવિ, નામ બોલતાં ગળે ડૂમો બાઝે છે, કંઠ રૂંધાય છે. હૈયે તો સદાનું જડાયેલું છે એ નામ, પણ હોઠે નથી લાવી શકતા કવિ. પણ પોતાના શોક પર કાબૂ મેળવી શ્લોકની રચના ન કરી શકે તો એ કવિ શાનો? ચૌદ પંક્તિના સોનેટની છેલ્લી પંક્તિ સુધી પહોંચતાંમાં કવિ જાત પર અંકુશ મેળવી લે છે, અને કહે છે : ‘છો તૂટે ઉર પ્રિયંવદા! ઓ ઇલા!’ 

ચન્દ્રવદન મહેતાનો જન્મ ૧૯૦૧ના એપ્રિલની છઠ્ઠી તારીખે. ‘ઇલા કાવ્યો’ સંગ્રહ પ્રગટ થયો ૧૯૩૩માં. એટલે કે એ વખતે કવિની ઉંમર માંડ બત્રીસ વર્ષની. અને બહેનનું અવસાન તો તે પહેલાં થઈ ચૂક્યું છે. એટલે અહીં જે કાવ્યો સંગ્રહાયાં છે તેમાંનાં ઘણાંમાં કિશોર અવસ્થાના ભાવ, પ્રસંગ, વિચાર, તરંગ જોવા મળે છે. ‘દેવબાલ’ નામના કાવ્યમાં કવિ કહે છે :

ઇલા! કદિ હોત હું દેવબાલ!

તારા ભરી આપત એક થાળ,

એના વડે કૂકડી દાવ સાથે 

બંને રમ્યાં હોત અહો નિરાંતે.

આવું, સપના જેવું, બાળપણ શું વીતી જશે? શું ક્યારેક મૃત્યુ પણ સામે આવીને ઊભું રહેશે? ‘ઓળખ’ નામના કાવ્યના આરંભે કવિ કહે છે :

કેવો મજેનો સુખી બાલ્યકાળ!

આ મસ્તી, તોફાન, જવું નિશાળ;

ઇલા! થશે શું અતિ દિવ્ય એવું 

નિર્દોષ આ જીવન સ્વપ્ન જેવું?

અહીં મોટા ભાગનાં કાવ્યો ભાઈની બહેનને સંબોધીને થતી વાત રૂપે રજૂ થયાં છે, પણ ક્યારેક બહેનની ઉક્તિ રૂપે પણ જોવા મળે છે. જેમ કે :

આજે મને એક થઈ છ હોંશ,

તે ભાઈ તારો નકી જોઉં જોશ;

જન્મોત્રી તારી અહીં લાવ વારુ,

એમાં ગણીને કહું ભાવી તારું.

‘જન્મોત્રી’ નામના આ કાવ્યમાં પછી તો બહેન મજાકમાં આમ પણ કહે છે :

એથી મને જો કંઈ દાન થાય,

તો નક્કી આજે ગ્રહ શાંતિ થાય.

ગાંધી યુગના આપણા બે કવિઓ સુન્દરમ (૧૯૦૮) અને ઉમાશંકર (જન્મ ૧૯૧૧) કરતાં ઉંમરમાં અને કાવ્ય લેખનની બાબતમાં પણ ચંદ્રવદન થોડાક આગળ. સુન્દરમને જ સહજ એવી નિખાલસતાથી તેમણે તેમના શકવર્તી ગણાયેલા ગ્રંથ ‘અર્વાચીન કવિતા’માં કહ્યું છે : “જ્યારે ચંદ્રવદન મહેતાએ ‘યમલ’માં પૃથ્વી છંદનો ચોટદાર પ્રયોગ કર્યો ત્યારે સુંદરમને એ છંદનું જ્ઞાન ન હતું, અને સુન્દરમે જ્યારે ઠીક ઠીક કાબૂથી એ છંદ વાપરવા માંડ્યો ત્યારે ઉમાશંકર જોશી એ ‘પ્રભુત્ત્વ’થી આશ્ચર્ય મુગ્ધ થઈને પોતાની એવા છંદ લખવાની અશક્તિથી દિલગીર થયા હતા.” અલબત્ત, પછીથી કવિતા નહિ પણ નાટક એ ચંદ્રવદનભાઈ માટે અભિવ્યક્તિનું મુખ્ય માધ્યમ બની રહ્યું. 

ગાંધી યુગના આપણા બે લેખકો પૂરેપૂરા આખાબોલા અને કડવાબોલા. તેને કારણે વિવેચકો અને અભ્યાસીઓ તરફથી તેમને ખાસ્સું વેઠવું પડ્યું. તેમાંના એક ચંદ્રવદન અને બીજા મનસુખલાલ ઝવેરી. એટલે ઇલા કાવ્યોને માથે પણ કેટલાકે પસ્તાળ પાડેલી. કોઈ કહે કે આ ઇલા સાચી છે કે ખોટી? કોઈ પૂછે કે ઇલા એક છે કે એક કરતાં વધારે? કોઈએ તો ત્યાં સુધી પણ કહી નાખ્યું કે આ કાવ્યોમાં ભાઈ-બહેનના પ્રેમની નહિ, સ્ત્રી-પુરુષના પ્રેમની ગંધ આવે છે. સંગ્રહની પહેલી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવનામાં ચંદ્રવદનભાઈએ લખ્યું હતું : “ઇલા કલ્પિત નથી; જીવંત વ્યક્તિ છે. ઘણાના જીવનમાં ઘણી વ્યક્તિઓ વણાએલી હોય છે, એમ એ મારા જીવનમાં વણાએલી છે. વળી ઇલા એક નથી, ત્રણ છે. ત્રણમાંની બે મને મૂકીને ચાલી ગઈ.” છતાં, કવિની વાત માને તો એ વિવેચક શાના? જે ત્રણ વ્યક્તિઓને એકરૂપ કરીને કવિએ ‘ઇલા’ નામ આપ્યું છે તે ત્રણે વ્યક્તિઓને અંગત રીતે ઓળખનાર એક વયોવૃદ્ધ સાક્ષરે જાહેરમાં લખ્યું કે ઇલા કાલ્પનિક વ્યક્તિ છે. એટલે પછી ત્રીજી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવનામાં ત્રણ વ્યક્તિઓનાં નામ ચન્દ્રવદનભાઈએ જાહેર કર્યાં. હકીકતમાં કાવ્યકૃતિનું સર્જન થઈ જાય તે પછી વાસ્તવિકતાની ભૂમિ સાથેનો તેનો સંબંધ જ કપાઈ જાય છે – જેમ બાળકનો માતા સાથેનો નાળ-સંબંધ જન્મ પછી કપાઈ જાય છે તેમ. એટલે ઇલા વાસ્તવિક કે કાલ્પનિક, ઇલા એક કે ત્રણ, ઇલામાં બહેન નજરે પડે છે કે પછી … આવા સવાલો જ અસ્થાને છે. એક-બે દાખલાથી વાત સ્પષ્ટ થશે. પહેલી પત્નીના અવસાન પછી રામનારાયણ વિ. પાઠકે એક અદ્ભુત હૃદય સ્પર્શી સોનેટ લખ્યું – ‘ધમાલ ન કરો, જરી ન નેણ ભીનાં થશો’ એ પંક્તિથી શરૂ થતું. થોડા વખત પછી તેમણે બીજું લગ્ન કર્યું. પણ તેથી કાંઈ પેલા કાવ્યની હૃદયસ્પર્શિતા ઓછી થતી નથી. દેશવટાના સંભવે અમદાવાદ છોડવું પડે એવી શક્યતા ઊભી થઈ ત્યારે આદિલ મન્સૂરીએ ‘નદીની રેતમાં રમતું નગર’ કૃતિ રચી. થોડાં વર્ષો પછી તેઓ સ્વેચ્છાએ ભારત છોડી અમેરિકાવાસી થયા. પણ તેથી કાંઈ પેલી ગઝલનું દર્દ ઓછું થતું નથી. વાસ્તવિક જીવનમાં ઇલા હોય કે ન હોય, એક હોય કે એક કરતાં વધારે હોય, તેને આધારે ‘ઇલા કાવ્યો’ને મૂલવવાનાં ન હોય. આપણી કવિતામાં – અને ગદ્ય લખાણોમાં પણ – જે સંબંધની વાત ઘણી ઓછી થઈ છે તે ભાઈ-બહેનના સંબંધને ઉજાગર કરતાં આ કાવ્યો આજ સુધી અનોખાં રહ્યાં છે. ‘ઇલા કાવ્યો’ એટલે ભગિની-પ્રેમનું ઉપનિષદ

08 ઑગસ્ટ 2025

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

રક્ષાબંધન આપણો એક મહત્ત્વનો તહેવાર છે. આપણા કૌટુંબિક સંબંધો આપણી સંસ્કૃતિનું એક વિલક્ષણ પાસું છે. એટલે ભાઈ-બહેનની એકબીજા પ્રત્યેની પ્રીતિને અભિવ્યક્ત કરવાના આ તહેવારનું આગવું મહત્ત્વ છે. રક્ષાબંધનનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે ‘રક્ષણની ગાંઠ’. રાખડી એક એવા વચનનું પ્રતીક છે, જેમાં ભાઈ તેની બહેનની સુરક્ષા કરશે અને બહેન તેના ભાઈની સલામતી અને સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરશે. રક્ષા બંધનના પર્વમાં ‘રક્ષા’ કેન્દ્ર સ્થાને છે. બહેન જ્યારે ભાઈના કાંડા પર રાખડી બાંધે ત્યારે ઈશ્વરને તેની સુરક્ષાની પ્રાર્થના કરે છે. સામે ભાઈ બહેનનું રક્ષણ કરવાનું વચન આપે અને સાથે કોઈ ભેટ પણ આપે. 

ભાઈ-બહેનના પ્રેમના પ્રતિક સમા આ તહેવારમાં લાગણીનું સૌન્દર્ય છે, એની ના નથી. પણ એની વિભાવનામાં પિતૃસત્તાક તત્ત્વો રહેલાં છે. લૈંગિક સ્તરે સમાજમાં થતી ભૂમિકાની વહેંચણી આ તહેવારનો પાયો રચે છે. ભાઈના માથે બહેનનું રક્ષણ કરવાની જવાબદારી અને બહેનને ભાઈ રૂપી પુરુષના સુરક્ષા કવચની જરૂરિયાત. અહીં એ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે – શું ભાઈને સુરક્ષાની જરૂર નથી? શું બહેનને સમૃદ્ધ થવાની જરૂર નથી? મહિલા સલામતી ચોક્કસ એક ગંભીર પ્રશ્ન છે. પણ, ભાઈ જ બહેનની રક્ષા કરે એવું તો નથી. આજે સ્ત્રીઓ સ્વરક્ષણ માટે સક્ષમ બની રહી છે. અને બનવું જ પડે એમ છે. કારણ કે, જ્યારે બહેનની રક્ષાની જવાબદારી ભાઈને સોંપાય છે ત્યારે એનો દરજ્જો એક રક્ષક તરીકે હંમેશાં બહેન કરતાં ચડિયાતો ગણાવાનો. રક્ષણની જવાબદારી આવે એટલે બહેનની સ્વતંત્રતા પરની પાબંદી લાદવાની સત્તા પણ આવે અને મોરલ પોલીસ બનવાનો ભાર આવે. બહેન ક્યાં જઈ શકે – ક્યાં ના જઈ શકે, કોની સાથે વાત કરી શકે, કેટલા વાગ્યા સુધી ઘરની બહાર રહી શકે, કેવાં કપડાં પહેરી શકે વગેરે જેવા બંધનો ‘સુરક્ષા’ના નામે બહેન પર નાખી, એના જીવનનું નિયંત્રણ ભાઈના હાથમાં આવે. પરિણામે બહેનનું સ્થાન ઓછાયામાં આવે. વળી, પોતાની બહેનની રક્ષા કરતો ભાઈ બીજી છોકરીઓને છેડશે નહિ એની ખાતરી કોણ આપશે? પોલીસ પણ નથી આપતી. પોલીસ પણ મહિલાઓએ ક્યાં જવું – ના જવું અને કેવી રીતે વર્તવુંના પોસ્ટર લગાવી અસુરક્ષિત માહોલ માટેની નૈતિક જવાબદારી મહિલાઓ પર જ ઢોળે છે! મહિલાઓ માટે અસલામતી ઊભી કરનાર એ જ પુરુષો હોય છે જે પોતાના ઘરની સ્ત્રીઓ પર અનેક પાબંદી લગાવતા હોય છે! એટલે  સ્ત્રીઓએ આત્મરક્ષણ કરતાં તો શીખવું જ પડે. 

આ તહેવારનું બીજું અગત્યનું પાસું ભાઈ દ્વારા બહેનને અપાતી ભેટ છે. એમાં પણ ભાઈ બહેનની લૈંગિક  ભૂમિકાનો ખ્યાલ છે. ભાઈ પૈસા કમાનાર છે અને બહેન પરાવલંબી છે. જ્યારે આ તહેવાર શરૂ થયો હશે ત્યારે આર્થિક સમીકરણો સ્ત્રીઓના હકમાં નો’તાં. એટલે કદાચ ભાઈ તરફથી મળતી ભેટ દ્વારા બહેનની નાની-મોટી જરૂરિયાત સંતોષાય એવી વ્યવસ્થા હશે. આજે પરિસ્થિતિ ઘણી બદલાઈ છે. સ્ત્રીઓ કમાતી થઇ છે. ભાઈ પાસે ભેટ લેવામાં કોઈ વાંધો નથી, પણ, સાથે એ પણ સામે ભેટ આપી શકે એટલી સક્ષમ થઇ ગઈ છે. તો ભેટની આપ-લે પરસ્પર હોઈ શકે. પ્રિયજનને આપેલી ભેટથી પ્રેમ જ વધવાનો છે. શરત એટલી કે પુરુષ પ્રધાન સમજના ડાબલાં ઉતારવાં પડે. 

એ પ્રશ્ન પણ થાય કે સલામતી અને સમૃદ્ધિનું વચન ભાઈ અને બહેન વચ્ચે જ કેમ? દરેક ભાઈ પોતાના ભાઈના અને દરેક બહેન પોતાની બહેનની સુરક્ષા અને સમૃદ્ધિ મનોકામના કેમ ના કરે? પરસ્પરના પડખે ઊભા રહેવાની ભાવના તો કૌટુંબિક છે. ઘણાં કુટુંબોમાં બે બહેનો એકબીજાને રાખડી બાંધતી જોઈ છે. જો કે, આ મુખ્યત્વે એવી જ બહેનો હોય છે કે જેમને ભાઈ નથી હોતો. આવાં છૂટાં છવાયાં ઉદાહરણોથી આગળ વધી ને જો આ સામાજિક પ્રથા જ બનાવી દઈએ તો?  જેમને ભાઈ હોય એ બહેનો પણ એક બીજાની મદદે આવતી જ હોય છે તો એ લાગણી તહેવારમાં પણ અભિવ્યક્ત કરી જ શકાય.  જો દરેક ભાઈ અને બહેન પોતાના દરેક સહોદરને રાખડી બાંધે તો એનાથી કૌટુંબિક ભાવના મજબૂત જ થવાની છે. ‘રક્ષા’ની સંકલ્પના બહોળી થવાની છે. અને તે પણ લૈંગિક ભેદભાવ વગર. તો તો આ સુંદર તહેવાર ઉપર ચાર ચાંદ લાગી જાય!

અંગ્રેજી શબ્દ ‘સીબલીંગ’ માટે ગુજરાતી શબ્દ ‘સહોદર’ છે – જે એક ઉદરમાંથી જનમ્યા છે તે. પણ આ શબ્દ થોડો ભારે લાગે એટલે પ્રચલિત ઉપયોગમાં નથી. સામાન્ય રીતે સીબલીંગ  અંગે વાત કરવા માટે ‘ભાઈ-બહેન’ એવો જ પ્રયોગ થાય. આ ભાષા પ્રયોગ સભાન પણે બદલવી પડશે. નહીં કે સહોદરના પ્રેમના પ્રતિક તરીકે. રક્ષાબંધન જેવા સુંદર તહેવારની પાછળના સંદેશ અને ભાવનાને બદલી વધુ સમાવિષ્ટ કરવાની જરૂર છે.

સૌજન્ય : ‘કહેવાની વાત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ; નેહાબહેન શાહની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર

અમેરિકામાં માનો કે કોઈ કમાતી વ્યક્તિને કાર અકસ્માત થાય અને આવક જતી રહે તો તેઓ કઈ રીતે જીવે? ઘર કેવી રીતે ચાલે? ખાય શું? આ સ્થિતિમાં ‘ફૂડ બેન્ક’ ખોરાક માટે મદદ કરે છે.

USAમાં ફૂક બેંકનું વિશાળ વેરહાઉસ જોઈને આશ્ચર્ય થયું કે આવડી મોટી ફૂડ બેન્ક ! જાણે મોટી ફેક્ટરી ! 

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી જૂની ફૂડ બેંક ‘સેન્ટ મેરી ફૂડ બેંક’ છે. તેની સ્થાપના 1967માં John Arnold van Hengel – જોન આર્નોલ્ડ વાન હેંગેલે (21 ફેબ્રુઆરી, 1923 – 5 ઓક્ટોબર 2005) એરિઝોનાના ફોનિક્સમાં કરી હતી. તેને વિશ્વની પ્રથમ ફૂડ બેંક માનવામાં આવે છે. તેમને ‘ફૂડ બેંકિંગના પિતા’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. હાલ USમાં 200થી વધુ ફૂડ બેંકો છે. હ્યુસ્ટન ફૂડ બેંક એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી મોટી ફૂડ બેંક છે. તે દક્ષિણપૂર્વ ટેક્સાસમાં 18 કાઉન્ટીઓમાં સેવા આપે છે અને 1,600 થી વધુ સમુદાય સંગઠનો સાથે ભાગીદારી કરે છે.

ફૂડ બેંક બિન-લાભકારી / બિન સરકારી સંસ્થા છે. જે ખોરાક એકત્રિત કરીને જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિઓ અને પરિવારોને વિતરિત કરે છે. આ રીતે લોકોની ભૂખ ભાંગે છે. ફૂડ બેંક ભૂખમરાનો સામનો કરી રહેલા લોકોને પોષણ આપવા માટે સમુદાયની શક્તિને પ્રજ્વલિત કરે છે. તે મધ્યસ્થી તરીકે કાર્ય કરે છે, દાતાઓને ભૂખનો સામનો કરી રહેલા લોકો સાથે જોડે છે, અને ખોરાક ખરીદવા, પરિવહન કરવા અને સંગ્રહ કરવા તેમ જ ભોજન તૈયાર કરવા સહિત વિવિધ પદ્ધતિઓ દ્વારા કાર્ય કરે છે. તે ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારો, વૃદ્ધો, બેઘર લોકો અને નોકરી ગુમાવવા અથવા અન્ય કટોકટીનો સામનો કરી રહેલી વ્યક્તિઓ સહિત વિવિધ સંવેદનશીલ જૂથોને મહત્ત્વપૂર્ણ સહાય પૂરી પાડે છે.

ફૂડ બેંકો કેવી રીતે કાર્ય કરે છે? ફૂડ બેંકો વ્યક્તિઓ, વ્યવસાયો, ખેડૂતો અને સરકારી કાર્યક્રમો સહિત વિવિધ સ્રોતોમાંથી દાન મેળવે છે. ફૂડ બેન્કની વેબસાઇટ પર જઈને લોકો ડોનેશન આપે છે. તે સ્થાનિક ફૂડ પેન્ટ્રી અને અન્ય સંસ્થાઓના નેટવર્કને ખોરાકનું વિતરણ કરે છે. તેમની પાસે ખોરાક સંગ્રહિત કરવા અને વિતરણ કરવાની સુવિધાઓ છે. ફૂડ બેંકો સ્થાનિક એજન્સીઓ, જેમ કે સૂપ કિચન, આશ્રયસ્થાનો અને સમુદાય કેન્દ્રો સાથે ભાગીદારી કરે છે, જેથી ખોરાકની જરૂરિયાત વાળા લોકો સુધી પહોંચી શકાય. ફૂડ બેંકો ભૂખમરો ઘટાડવામાં અને વ્યક્તિઓ અને પરિવારોને આવશ્યક પોષણ પૂરું પાડવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. ફૂડ બેંકો સમુદાયનાં શારીરિક સ્વાસ્થ્ય અને માનસિક સ્વાસ્થ્યમાં ફાળો આપે છે. ફૂડ બેંકો વધારાના ખોરાકનું પુનઃવિતરણ કરે છે જેથી ખોરાકનો બગાડ અટકે છે.

ફૂડ બેંકો સ્વયંસેવકો આધારિત છે. ફૂડ બેંકનું કામ મુખ્યત્વે સ્વયંસેવકો દ્વારા કરવામાં આવે છે. જેઓ ફૂડ સૉર્ટિંગ / પેકિંગ / વિતરણ / ડેટા એન્ટ્રી / ફાઇલિંગ / મેઇલિંગ જેવા કાર્યોમાં સહાય કરે છે.

‘ફીડિંગ અમેરિકા’ એ USમાં સૌથી મોટી ચેરિટી છે, જે ભૂખમરો દૂર કરવા માટે કામ કરે છે, જે 200 થી વધુ ફૂડ બેંકો અને 60,000 ભાગીદાર એજન્સીઓનું નેટવર્ક છે. USમાં 70 થી વધુ સ્વતંત્ર ફૂડ બેંકો પણ છે જે ‘ફીડિંગ અમેરિકા’ નેટવર્કનો ભાગ નથી. 

ફૂડ બેંકો, ફૂડ પેન્ટ્રીથી અલગ છે. ફૂડ પેન્ટ્રી એક વિતરણ કેન્દ્ર છે જ્યાં ભૂખ્યા પરિવારો ખોરાક મેળવી શકે છે. ફૂડ બેંકમાંથી ફૂડ પેન્ટ્રીને ખોરાક પૂરો પાડવામાં આવે છે. ફૂડ બેંકો સ્ટોરેજ અને ડિસ્ટ્રિબ્યુશન સેન્ટરો છે, જ્યારે ફૂડ પેન્ટ્રીઓ ડાયરેક્ટ-સર્વિસ પ્રોવાઇડર છે; જે વ્યક્તિઓને ખોરાકનું વિતરણ કરે છે. ફૂડ પેન્ટ્રીઓ તેમના ખોરાક પુરવઠા માટે ફૂડ બેંકો પર આધાર રાખે છે.

સમૃદ્ધ USમાં, 34 કરોડ વસ્તીમાં આશરે 4.9 કરોડ લોકો ચેરિટેબલ ફૂડનો લાભ લે છે ! મતલબ કે 49  મિલિયન લોકો ખોરાકની અછતનો સામનો કરી રહ્યા છે ! ન્યુજર્સીમાં લગભગ 1.1 મિલિયન લોકો છે, જેમાં 2,70,000 થી વધુ બાળકોનો સમાવેશ થાય છે. 

ન્યુ જર્સીનો SNAP-સપ્લિમેન્ટલ ન્યુટ્રિશન આસિસ્ટન્સ પ્રોગ્રામ, ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારોને મોટા ભાગના ફૂડ રિટેલ સ્ટોર્સ અને કેટલાક ખેડૂત બજારોમાં સ્વીકૃત બેનિફિટ કાર્ડ દ્વારા કરિયાણું ખરીદવામાં મદદ કરવા માટે ખોરાક સહાય પૂરી પાડે છે. પાત્રતા આવક અને સંસાધનો જેવા ઘણા પરિબળો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.

જો કોઈ બેઘર ન હોય તો પણ ફૂડ બેંકમાં જવું ઉચિત છે. ફૂડ બેંકો એવી વ્યક્તિઓ અને પરિવારોને મદદ કરવા માટે રચાયેલ છે જેઓ ખોરાકની અસુરક્ષાનો અનુભવ કરી રહ્યા છે, પછી ભલે તેમની રહેઠાણની પરિસ્થિતિ ગમે તે હોય. સૌથી સારી બાબત એ છે કે ફૂડ લેનારને તેમની આવક / ધર્મ વિશે પૂછવામાં આવતું નથી. 

આપણે ત્યાં પણ રાહત દરે ભોજન કે મફત ભોજનની સગવડ કેટલીક સેવાભાવી સંસ્થાઓ કરે છે. પરંતુ USની ફૂડ બેંકની જેમ વિશાળ પાયા પર / આયોજનબદ્ધ કામગીરી થતી નથી. આપણે ત્યાં સરકારી અનાજ વિતરણમાં પણ ભયંકર ભ્રષ્ટાચાર થાય છે, આવું USમાં જોવા મળતું નથી ! જો કે જે ગેરરીતિ થાય છે તે SNAP- સપ્લિમેન્ટલ ન્યુટ્રિશન આસિસ્ટન્સ પ્રોગ્રામ હેઠળ અપાતા food stamps – ફૂડ સ્પેમ્પ્સમાં થાય છે તે પણ ફૂડ સ્પેમ્પ ધારક કરે છે ! જેમાં ખોરાકને બદલે દારૂ / તમાકુની બનાવટો જેવી અયોગ્ય વસ્તુઓ મેળવે છે ! આપણે ત્યાં સરકારી અનાજ વિતરણમાં જે ગેરરીતિ થાય છે તેમાં વિતરક / મામલતદાર / કલેક્ટર / પુરવઠા અધિકારી / પુરવઠા સચિવ / પુરવઠા મિનિસ્ટરની સક્રીય ભાગીદારી અથવા આંખમિચામણ  હોય છે !

06 ઑગસ્ટ 2025

સૌજન્ય : રમેશભાઈ સવાણીની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર