વાળુ કરી સૂતાં’તાં ઘસઘસાટ
સપનાંની સોડે ને ઘુંટાતા સ્વપ્નમાં
કે મારો વાલુડો મગનો મારો
બનશે ક્યારે મગનભાઇ જીવતા માણહ જેવો
ભણી ગણી થાશે કલેક્ટર, ને મોટા સૂબા જેવો
અંધારી કોટડી જેવી ઓરડીમાંથી
નિહરશું બહાર માણહ જેવા થાવા
તોડાતા પથ્થર અને સૂકાતાં હાડમાં
શેકાતા માણહમાંથી બનીશું જીવતા માણહ જેવા
ગટર પર વસવાટ અને છેવાડાનો વાસ
બધું બની જશે કાળ ભૂતકાળ અમારો
કાંટાળી દુનિયામાંથી નિહરશું બહાર અમે
માણહ જેવા માણહ બનવા
દી’ ઊગતા ધણી ધણિયાણી બેઠીશું અમે
પલાઠી વાળી હીંચકા ખાતાં ઝૂલા પર
જીવન જીવશું હરખાતાં હરખાતાં પડદો પાડી દઇ ભૂતકાળ પર અમારો
ઉઘડતી આંખે, આંખો ચોળી થયાં બેઠાં બેઉ
એની એ જ ગટર અને છેવાડાનો વાસ
બધું એમનું એમ ભાળ્યું અમે જીવન એવું
તાબડતોબ ઊભા થઇ પાછા અમે બેઉ
ધણી ધણિયાણી હાથમાં લઇ હથિયાર અમારા
વાટ પકડી કામ તરફ તોડવા એ જ પથ્થરો
મગનો મારો ક્યારે બનશે કલેક્ટર
માણહ જેવો માણહ થાવા એ સપનાંની શોધે
વરહોના વરહ ગયા ભાઇ, અમારા પણ
હાલ હવાલ અમારા એના એ જ
તો પણ જીવવાં મથીએ રોજી મેળવીએ
આંબવા મથીએ ભૂખને અને જીવીએ આમ જ
ભાઇ, ક્યાં જઇએ, આશાથી જીવવીએ
કે મગનો મારો ક્યારેક તો થાશે મોટો કલેક્ટર સૂબા જેવો
આશાએ આશાએ જાતને તોડીએ ને જીવીએ રોજનું જીવન ભાઇ આમ જ
થાશે અમારો મગનો બનશે મગનભાઇ માણહ જેવો.

તા. ૧૧-૧૦-૨૦૦૮

e.mail : koza7024@gmail.com

વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન દ્વારા આફ્રિકાને પોલિયોમુક્ત ઘોષિત કરવામાં આવ્યું, તેનાથી આખી દુનિયા ખુશ છે. પણ પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન માટે હાલ વિચારવાનો સમય છે. કેમ કે હવે આખી દુનિયામાં આ જ બે દેશોનાં બાળકો હજુ પોલિયોથી મુક્ત થયાં નથી અને પોલિયોને કારણે અપંગ બની રહ્યાં છે. આ સંદર્ભમાં વર્ષ ૨૦૧૧માં પોલિયોમુક્ત થયેલા ભારતના અનુભવોમાંથી પાકિસ્તાની નિષ્ણાતો શીખવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે. પરંતુ વર્તમાન તનાવપૂર્ણ દ્વિપક્ષીય સંબંધોને કારણે આરોગ્યના મુદ્દે પણ સહયોગની મંજૂરી મળી નથી. બાકી, પાડોશી હોવાના નાતે પોલિયોની બીમારીની બાબત સરહદી વિવાદ બહારની ગણાવી જોઈતી હતી.

૨૭મી માર્ચ ૨૦૧૪ના રોજ વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠને ભારતને પોલિયોમુક્ત દેશ જાહેર કર્યો હતો. કેમ કે પાછલાં પાંચ વરસોમાં ત્યાં એક પણ પોલિયોનો કેસ બન્યો નહોતો. આ ક્ષણે મને એ સમય યાદ આવે છે જ્યારે હું વાઘાથી અટારી બોર્ડર સુધી જતી હતી. ત્યારે ત્યાં ભારતમાં પ્રવેશવા માગતા પાકિસ્તાની આગંતુકને પોલિયાનાં ડ્રૉપ્સ પિવડાવવામાં આવતાં હતાં. જ્યારે મેં તેમને મારું પોલિયો સર્ટિફિકેટ બતાવ્યું, જેમાં લખ્યું હતું કે મેં હાલમાં જ પોલિયાનાં ડ્રૉપ્સ લીધાં છે. તો અધિકારીઓએ મારી વાત માની નહીં. અટારી કસ્ટસ્મ એન્ડ ઇમિગ્રેશનના એક અધિકારીએ મને કહ્યું કે ઘણા પાકિસ્તાનીઓ પોલિયોનાં ડ્રૉપ્સ લીધા વિના જ ખોટી રીતે પોલિયામુક્તિનું પ્રમાણપત્ર મેળવી લે છે !

મેં મજાક કરતાં કહ્યું હતું, ‘મને એમ કે તમે હલ્દીરામની મીઠાઈ ચખાડશો, પણ તમે તો મને પોલિયાનાં ટીપાં આપી રહ્યાં છો’. પરંતુ આ જ સાવધાનીને કારણે આજે ભારત પોલિયોમુક્ત દેશ છે. તે ખાસ કરીને પાકિસ્તાનીઓ અને અફઘાનિસ્તાનીઓના મામલામાં કોઈ જોખમ લેવા માંગતા નહોતા અને સીમા પર તેમને પોલિયોના ટીપાં અચૂક પિવડાવતા હતા. ઘણા લોકો પૂછે છે કે જો પાકિસ્તાન છ મહિનામા કોરોનાનો ચેપ અધિકાંશ રીતે અટકાવી શકતું હોય તો તે પોલિયોને કેમ ખતમ કરી શકતું નથી? નોંધનીય છે કે પાકિસ્તાનમાં કોવિડ-૧૯ના કેસ ઘટી રહ્યા છે. હૉસ્પિટલોમાં વેન્ટિલેટરવાળા બેડ ખાલી પડ્યા છે અને દેશના ઘણા ભાગોમાંથી કોવિડ-૧૯ને લગતા એક પણ મરણના સમાચાર આવ્યા નથી.

ત્રીજા વિશ્વના મોટા ભાગના દેશોની જેમ પાકિસ્તાનનું આરોગ્ય તંત્ર ઘણું નબળું છે. પણ જે પાકિસ્તાન કોવિડ-૧૯ના બીજા તબક્કાથી બચવામાં સફળ રહ્યું છે, તે પોલિયોની નાબૂદી નથી કરી શકતું. માનવ અધિકાર આયોગના વર્ષ ૨૦૧૯ના અહેવાલ મુજબ, આરોગ્યસેવા પાછળ પાકિસ્તાન દેશના જી.ડી.પી.ના એક ટકા કરતાં પણ ઓછો ખર્ચ કરે છે, જ્યારે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની ભલામણ તો જી.ડી.પી.ના છ ટકા આરોગ્યસેવાઓ માટે ખર્ચવાની છે. વર્ષ ૨૦૧૮માં આરોગ્યતંત્રે પોલિયો-નાબૂદી ઝુંબેશ માટે ઘણા પ્રયત્ન કર્યા હતા. ત્યારે સમગ્ર દેશમાંથી પોલિયાના માત્ર ૧૨ કેસો થયા હતા. પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૯માં તે વધીને ૧૪૭ થઈ ગયા અને આ વર્ષે અત્યાર સુધીમાં પોલિયોના ૬૫ કેસ નોંધાયા છે. સૌથી વધુ, ૪૨ કેસો ખૈબર-પખ્તુનવા ઈલાકાના છે.

ઈમરાનખાનની સરકારે સૈન્યનો સાથ લઈને કોવિડ-૧૯ને નિયંત્રિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું, પણ સાથે જ સરકારે આ વર્ષે પોલિયો રસીકરણ અભિયાન રદ્દ કર્યું. તેનાથી ચાર કરોડ પાકિસ્તાની બાળકો પોલિયો ડ્રૉપ્સથી વંચિત રહી ગયાં. હાલમાં કરાચી, ક્વેટા અને પેશાવરમાં પોલિયોના વધુ કેસો જોવા મળે છે. કેટલાક કેસો સિંધમાં પણ જોવા મળ્યા છે. પોલિયોનાબૂદીની રણનીતિ, તેની વ્યૂહરચનાની પ્રાથમિકતાઓ, કામનાં મુખ્ય ક્ષેત્રો, નવાચાર, સંશોધનો અને સુધારા જેવી બાબતોને ‘ધ નેશનલ ઇમરજન્સી એક્શનન પ્લાન’ નામક વાર્ષિક દસ્તાવેજમાં રેખાંકિત કરવામાં આવે છે. આ અહેવાલ પોલિયોનાબૂદી કાર્યક્રમ સામેના પડકારોનો સામનો કરવામાં મદદ કરી શકે છે. નેશનલ ઇમરજન્સી એકશન પ્લાન-૨૦૨૦ પ્રમાણે, પોલિયોનાબૂદી કાર્યક્રમ પાકિસ્તાનમાં બધા જ પોલિયો વાઇરસના ફેલાવાને રોકવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. રોજ સેંકડો અફઘાની નાગરિકો બલુચિસ્તાન અને ખૈબર પખ્તુનવા પ્રાંતમાંથી પાકિસ્તાનમાં આવે છે, જેમાંનાં મોટા ભાગનાં બાળકોનું પોલિયો રસીકરણ થયેલું નથી. તે સામાન્ય રીતે પેશાવર, ક્વેટા અને કરાચીમાં આવે છે. આ જ શહેરોમાં પોલિયોના અધિક કેસો નોંધાયા છે.

અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન બને પોલિયો રસીકરણ અભિયાન સાથે મળીને યોજવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યાં છે. સમર્પિત સ્વંયસેવકોની કોઈ કમી નથી. પુરુષ અને મહિલા એમ બંને આરોગ્ય કાર્યકરો આખા પાકિસ્તાનમાં બાળકોને પોલિયોના ટીપાં પિવડાવવા ઘરેઘરે જાય છે. બાળકોને પોલિયોના ટીપાં પિવડાવવા જતાં ઘૂંટણસમા બરફમાં ડૂબેલી મહિલાઓની તસવીરો અખબારોમાં છપાયેલી જોવા મળે છે. જનતા તેમને સાચા હીરો ગણે છે, જે પ્રતિકૂળ મોસમમાં પણ કામ કરે છે.

પરંતુ દુ:ખની વાત છે કે ખૈબર પખ્તુનવા જેવા અશિક્ષિત ઈલાકાઓમાં પોલિયોના ડ્રૉપ્સ વિરુદ્ધનો અપપ્રચાર ઘણાં વરસોથી ચાલે છે. અભણ મૌલવીઓ અને અન્ય લોકોએ ફતવા જારી કર્યા છે. જેમાં કહેવાયું છે કે પોલિયાના ટીપાં પશ્ચિમના દેશોનું આપણા બાળકોને નપુસંક બનાવવાનું કાવતરું છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં તાલિબાનો એવો પણ પ્રચાર કરે છે કે આ અમેરિકાનું ષડયંત્ર છે અને અલ્લાહની મરજી વિરુદ્ધ છે. પોલિયોના ટીપાં આપવા ઘરેઘરે જતાં આરોગ્યકર્મીઓની હત્યાઓ કરવામાં આવી છે. એટલે હવે તેમની સાથે પોલીસ મોકલવી પડે છે. કેટલાંક પોલિયો કાર્યકરોનાં અપહરણ પણ થયાં છે. આ પ્રકારની મૂર્ખતા સામે લડવું મુશ્કેલ છે. કેમ કે સ્થાનિક તાલિબાનોએ ઘણા આરોગ્યકર્મીઓ અને વિશેષજ્ઞોને મારી નાખ્યા છે. આમ, પાકિસ્તાનની લડાઈ માત્ર કોવિડ-૧૯ અને પોલિયો સામે જ નથી, બલકે તેની સૌથી મોટી લડાઈ તો કટ્ટરપંથીઓની મૂર્ખતા અને નિરક્ષરતા સામે પણ છે, જે પાકિસ્તાનને પોલિયોથી મુક્ત થવા દેતાં નથી.

સૌજન્યઃ ‘અમર ઉજાલા’, અનુવાદઃ ચંદુ મહેરિયા

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 07 સપ્ટેમ્બર 2020; પૃ. 05-06

ભારતમાં આજે એવાં કેટલાં ય નાનાં નાનાં જૂથો – વ્યક્તિઓ છે કે જેમણે હરહંમેશ કચડાતાં દલિત-પીડિત-વંચિતો માટે અવાજ ઉઠાવ્યો છે. દસ્તાવેજી ફિલ્મકારોની નવી પેઢી પણ હવે આ કામ પ્રતિબદ્ધતાથી કરે છે. આનંદ પટવર્ધન જેમ અત્યંત જાણીતું નામ છે, એ રીતે હવે નવાં નવાં ફિલ્મકારો આવી રહ્યાં છે. દેશના મોટા પ્રશ્નોને આ ફિલ્મકારો તળમાં જઈને સ્પર્શે છે. તામિલનાડુનાં દિવ્યાભારતી પણ આ પ્રકારનાં દસ્તાવેજી ફિલ્મકાર છે. તેમની આ પ્રકારની એકાધિક ફિલ્મો યુટ્યુબ પર જોવા મળશે.

હાલમાં આવેલી એમની ફિલ્મ 'કક્કુસ' તામિલનાડુના સફાઈ કામદારોની રુંવાટાં ઊભાં કરી દેતી ફિલ્મ છે. 'કક્કુસ'નો અર્થ થાય છે સંડાસ. મા પોતાના બાળકોના બાળોતિયાં ધુએ છે, મળ પખાળે છે તો આપણે ત્યાં માતૃપ્રેમનો ભારે મહિમા છે. જ્યારે સમગ્ર ભારતીય સમાજનું સફાઈનું કામ સંભાળતા વર્ગને તો આપણે ત્યાં અસ્પૃશ્ય ગણવામાં આવે છે અને અત્યંત નીચી નજરે જોવામાં આવે છે. 6 ટકા વધુ ટેક્સ નાખીને લાગુ પાડવામાં આવેલું 'સ્વચ્છ ભારત અભિયાન' સફાઈ કામદારોની અવદશામાં ફેરફાર લાવી શક્યું નથી, એ આ ફિલ્મનો હેતુ છે. સરકારની નીતિઓની પોકળતાને આ ફિલ્મ પર્દાફાશ કરે છે. પોતાની સોનાની ચેન વેચી, મિત્રો પાસેથી બીજી આર્થિક મદદ લઇ દિવ્યાભારતીએ આ ફિલ્મ બનાવી છે. હાથથી મળ સાફ કરનારાંઓની વાસ્તવિકતા એ રીતે બતાવી છે કે આ ફિલ્મનાં દૃશ્યો કહેવાતો ઉચ્ચ વર્ગ માંડ જોઈ શકે! જાહેરમાં સફાઈ ચાલતી હોય ત્યારે નાકે આંગળી દાબી ચાલી જતાં નાગરિકોને ગટરમાં ઉતરેલાં માણસની હાલત શી હશે એનો વિચાર આવતો હશે? અહીં એ હકીકત બતાવવામાં આવી છે.

પરંતુ આજે આ ફિલ્મ પર તામિલનાડુમાં પ્રતિબંધ છે. દિવ્યાભારતી અને તેનાં મિત્રોએ યુટ્યુબ પર આ ફિલ્મ અપલોડ કરી ને લાખો લોકોનો પ્રતિસાદ મળ્યો. સાથોસાથ બે હજારથી વધુ બળાત્કાર અને હત્યાની ધમકી મળી! આવા જ ફોન એમના પર આવવા માંડ્યા. હકીકત એ છે કે આ ફિલ્મોમાં એવું કશું જ નથી કે પ્રતિબંધિત કરી શકાય. આનંદ પટવર્ધનની કળાની જેમ અહીં ફિલ્મકાર પોતે કશું જ બોલ્યાં નથી, એક પણ શબ્દ નહીં! માત્ર કેફિયતો, મુલાકાતો, પ્રશ્નોત્તરી અને દૃશ્યોથી આ ફિલ્મ બની છે. એમણે તો માત્ર ગૂમડું ખોલી આપ્યું છે. છતાં, થોડા જ દિવસોમાં દિવ્યાભારતીની ધરપકડ થઈ. સરકાર – પ્રેરિત દલિતોએ 'જાતિગત લાગણી દુભાવતી ફિલ્મ' સામે પ્રદર્શનો કર્યા! તામિલનાડુનાં બાર શહેરોમાંથી દિવ્યાભારતી વિરુદ્ધ એફ.આઇ.આર. થઈ છે.

આ ફિલ્મનો મહત્ત્વનો મુદ્દો એ છે કે ખાનગીકરણ પછી સફાઈ કામદારોની સ્થિતિ વધુ વિકટ બની છે. સરકાર છટકી જાય છે અને કોન્ટ્રાક્ટરો એમની ન્યાયી માગ પૂરી નથી કરતા. સફાઈકામ અકસ્માતોની હારમાળા છે. ફિલ્મમાં ખરાબ એસિડના કારણે બગડેલા હાથથી માંડીને સેપ્ટિક ટેન્કમાં મરેલા માણસોની કથાઓ છે. સફાઈમાં આધુનિક સુવિધાના અભાવે ખુલ્લા હાથે બધું કરવાનું હોવાથી ચામડીના રોગો થાય છે. વસ્તી વધે છે, પણ સફાઈ કામદારો એ માત્રામાં નથી વધતાં! જ્યારે સમાજનો એક વર્ગ મૉર્નિંગ વૉક, યોગા કે લાફિંગ ક્લબમાં જઈ રહ્યો છે, ત્યારે આ સફાઈ કામદારો સવારથી જ મળમૂત્રના ઢગલેઢગલા સાફ કરે છે. બસમાં એમની નજીક કોઈ ન બેસે. નિશાળમાં ભણતાં તેમનાં સંતાનોનાં સહાધ્યાયીઓને તેમનાં મા-બાપના કામની ખબર પડે એટલે તેમની તરફ જોવાની દૃષ્ટિ બદલાઈ જાય છે. શહેરની ગટરની અંદર ઉતારતાં માણસોની પશુસમ જિંદગી અહીં દર્શાવી છે. માથે મેલું ઉપાડતાં માણસોની ગુજરાતમાંથી બનેલી ફિલ્મ ‘લેસર હ્યુમન’ કે ‘કોર્ટ’ જેવી ફિલ્મમાં આ સંવેદનાને વાચા મળી છે. અમુક જગ્યાએ પીવાનું પાણી પણ સાથે લઈ જવું પડે. આ કામના મૂળમાં રહેલી જાતિવ્યવસ્થાને પણ ફિલ્મકાર ચીંધે છે. અસ્પૃશ્યતાના નવાં નવાં સ્વરૂપોનો આ સફાઈ કામદારોએ સામનો કરવો પડે છે. સુંદર શહેરમાં તેમનું ઠેકાણું તો ગંદા વસવાટો જ છે. ક્યાંક દીકરા દીકરીને ભણવા હોસ્ટેલમાં મૂક્યા છે તો ત્યાં બદતર સ્થિતિનું ભોજન અને ચાલતાં ભ્રષ્ટાચારની વાતો છે. ગંદકી ઉઠાવવાથી સફાઈ કામદાર બહેનોને થતી તકલીફોનું બયાન છે.

પીડાદાયક દૃશ્યોથી ફિલ્મ ભરચક છે. દિવ્યાભારતી આવાં દૃશ્યો કંડારે છે ત્યારે જ એકાએક કોન્ટ્રાક્ટરો આવી કામદારોને ગ્લોવ્ઝ આપે કે પહેરણ, એ પણ અહીં છે! જે સફાઇ કામદારોએ મુલાકાતો આપી છે એમને પણ નોકરીમાંથી હાંકી કાઢવાની ધમકી મળી છે. કેટલાંકને હાંકી કઢાયા પણ ખરાં. સેપ્ટિક ટેન્કમાં  મરી જનારના પરિવારને રૂ. દસ લાખ મળે છે પરંતુ 1993થી 2016 સુધીમાં થયેલાં મૃત્યુ સામે વળતર બહુ ઓછાને મળ્યું છે. મળ્યું છે એમને બેથી ત્રણ લાખ કમિશન આપવું પડ્યું છે. આ માટે જવાબદાર હોટલોવાળાઓને સજા નથી થઈ. કૉર્પોરેશનના વિવાદી માપદંડોની વાત પણ અહીં છે. કામદાર યુનિયનો, સામ્યવાદીઓ, દલિત કાર્યકરોના કામમાં પણ આ સફાઈ કામદાર અગ્રિમતા નથી, એ કહેવાનું આ ફિલ્મ ચૂકતી નથી પર્યાવરણવાદીઓ કે જેમને આ વર્ગ માટે સહાનુભૂતિ હોવી જોઈએ એ લોકો તો આ બાજુ ફરક્યા જ નથી! અહીં ઉનાકાંડ, રાજકોટનું દલિત સંમેલન, સફાઈ કામદારોનાં મોતના પ્રેસ કટિંગ, ન્યુઝ ક્લિપ્સ બધું જ છે. ન્યુઝમાં વપરાતી સંદિગ્ધ ભાષા રેખાંકિત કરાઈ છે. પાંચ વર્ષે એક વાર બૂટ મળે તેવી એબ્સર્ડ યોજનાઓ પણ છે. પેનથી લખે તેને લાખો પગાર મળે, હાથથી મળ ઉપાડે એને દોઢસો-બસો-ત્રણસો રૂપિયા.

ફિલ્મનો અંત તેમની વસતિમાં શેરીનાટક કરવા આવેલા જૂથના એક ગીતથી થાય છે, જેમાં કહેવાયું છે કે કોઈ પશુનું મળ બીજું પશુ ઉપાડતુ નથી, તો માણસોમાં જ આમ કેમ? હે મનુ ભગવાન, એને માનનારાઓ એક વાર તો આવો અને આ મળ ઉઠાવો તો ખબર પડે કે શું વીતે છે? આવી સંવેદનશીલ દસ્તાવેજી ફિલ્મ બનાવનાર દિવ્યાભારતીની ધરપકડનો વ્યાપક વિરોધ થવો જોઈએ અને તમિલનાડુ સરકારે આ ફિલ્મ પર મૂકેલો પ્રતિબંધ તાકીદે હટવો જોઈએ.

e.mail : bharatmehta864@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 07 સપ્ટેમ્બર 2020; પૃ. 07-08

https://www.youtube.com/watch?v=-UYWRoHUpkU