પુસ્તક પરિચય

દેડિયાપાડાનો વન અધિકાર સંઘર્ષ – ૩૨ વર્ષની કહાની – લેખિકાઃ તૃપ્તિ પારેખ – પ્રકાશકઃ અંબરીષ મહેતા – એક્શન રિસર્ચ ઇન કમ્યુનિટી હેલ્થ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (આર્ચ – વાહિની) વડોદરા, ડિસેંબર ૨૦૨૦. – પ્રત ૫૦૦૦ – પૃષ્ઠ સંખ્યા ૧૬૦ + ૪૦ – સહયોગ રાશિ : રૂપિયા 150/- – મેળવવા માટે : m_ambrish@hotmail.com તેમ જ  truptiparekh1@hotmail.com

આઝાદી પછીની પહેલી પચ્ચીસી આવતા દેશની સામાજિક આર્થિક પરિસ્થિતિમાં કોઈ નોંધપાત્ર સુધારો થયો ન હતો. તે જ અરસામાં દેશના નામાંકિત અર્થશાસ્ત્રીઓએ તદ્દન ગરીબીમાં જીવનારાઓની દેશની વસતીનો અંદાજ ૬૦ ટકા ઉપર મૂક્યો હતો. ૧૯૬૭ પછી તો દેશને ખાવા માટે અનાજની પણ આયાત કરવી પડેલી. હરિત ક્રાંતિ શરૂ થયી હતી, પરંતુ તેનાં પરિણામો વ્યાપક સ્તર પર મળે તેમાં હજી ઘણી વાર હતી. ગાંધીજીના ગ્રામ સ્વરાજની વાત તો કોરાણે મૂકાઈ ગયેલી. અલબત્ત, વિનોબાએ ભૂદાનની ચળવળ ચલાવી એક નવી ક્રાંતિ સર્જી હતી પણ તેના વ્યાપક સ્તરે મંગલકારી પરિણામો આવે તેવું કંઈ બન્યું નહીં અને કૃષિ ક્ષેત્રે વિસ્તાર, ઉત્પાદન અને ઉત્પાદકતાના કોઈ નવા કીર્તિમાનો સ્થપાયા નહીં. પરંતુ આઝાદીની થોડાં વરસો પહેલાં અને ૧૯૫૦ અને ૧૯૬૦ના દાયકાઓમાં જન્મેલા ગાંધી, સરદાર, સુભાષ અને આંબેડકરના જીવન અને કવનથી પ્રેરણા પામેલા કઈંક યુવાઓ દેશની પરિસ્થિતિથી વ્યથિત થઈ તેમાં પાયાથી ફેરેફાર કરવા થનગની રહ્યા હતા. ૧૯૭૩ – ૭૬ના અરસામાં ગાંધીયુગના નેતા જયપ્રકાશ નારાયણે આ થનગની રહેલા યુવાનોને દિશા ચીંધી સંપૂર્ણ ક્રાંતિના આંદોલનમાં જોડાવા હાકલ કરી હતી. હજારો યુવાઓ જોડાયા. જે.પી. આંદોલનની પ્રક્રિયામાં છાત્ર-યુવા સંઘર્ષ વાહિનીની રચના કરવામાં આવી હતી. સમય જતાં તે પૈકી કેટલાક પક્ષીય રાજકારણમાં સક્રિય થયા. થોડીક વ્યક્તિઓ કેંદ્ર સરકારમાં પ્રધાન બન્યા અને રાજ્યમાં મુખ્ય પ્રધાન પણ બન્યા. કેટલાક લોકોએ લોકો તરફ જ રહીને અધિકાર અને ન્યાય મેળવવા સતત પ્રયાસ કર્યો અને એ પ્રક્રિયામાં રાજ્ય સામે સંઘર્ષ પણ કર્યા. આ હરોળમાં એક્શન રિસર્ચ ઇન કમ્યુનિટી હેલ્થ એન્ડ ડેવલોપ્મેન્ટ (આર્ચ) પરિવારનાં રશ્મિ, તૃપ્તિ, અંબરીષ, રાજેશ અને આ લેખક આવે જેઓ વાહિનીના પહેલેથી જ સદસ્યો હતાં.

જે.પી. – નારાયણ દેસાઈ સંચાલિત તરુણ શાંતિ સેનાના રાષ્ટ્રીય સંયોજક અશોક ભાર્ગવ, ડૉ. અશ્વિન પટેલ અને નિમિત્તા ભટ્ટ સાથે રહી છેવાડેના એક ગામમાં બેસી આરોગ્ય અને અનૌપચારિક શિક્ષણ સેવાઓ આપવાનું શરૂ કરેલું તે સમયે ડૉ. અનિલ પટેલે પત્ની ડૉ. દક્ષા પટેલ સાથે જોડાયા. તે સંસ્થા એક્શન રિસર્ચ ઇન કમ્યુનિટી હેલ્થ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (આર્ચ) નામે ઓળખાઈ. આ જૂથ સાથે થોડા જ સમયમાં વાહિનીનાં સભ્યો પણ જોડાયાં. આમ આર્ચ-વાહિની બન્યું.  ગાંધી-વિનોબા-જે.પી. પરંપરા આ પેઢીએ ચાલુ રાખીને કેટલીક અગત્યની સિદ્ધિઓ મેળવી તે પૈકી ગુજરાત રાજ્યમાં મેળવેલી આ સિદ્ધિ નોખી અને નોંધપાત્ર છે. સરદાર સરોવર બંધની મહાયોજનામાં ડૂબમાં જતા ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને મધ્ય પ્રદેશના આદિવાસી કુટુંબોના પુર્વસન માટે સંઘર્ષ કરી યોગ્ય નીતિ ગુજરાત રાજ્ય પાસેથી મેળવીને તે અનુસાર અમલ કરવા માટે આર્ચવાહિનીનું કામ અંતર્રાષ્ટ્રીય સ્તરે જાણીતું છે. તે જ અરસામાં બંધના પાછળના વિસ્તારમાં આવેલ ડુંગરાળ દેડિયાપાડાના જંગલ વચ્ચે આવેલા ગામોમાં આદિવાસી પ્રજાની દારૂણ ગરીબી અને જંગલખાતાની પારાવાર કનડગત સામે આવી જેની સામે યુવા તૃપ્તિએ કમર કસી અને પોતાના જીવનનાં સૌથી મૂલ્યવાન વર્ષો આ કામને સમર્પિત કરી દીધાં. અંબરીષ અને રાજેશ એની પડખે જ રહ્યા. ડૉ. અનિલ પટેલની ભાગીદારી અને માર્ગદર્શન સતત રહ્યા. 

જે.પી. આંદોલનના સમયમાં હિંદી સાહિત્યના શ્રેષ્ઠ ગઝલકાર દુષ્યંત યુવાઓમાં ખૂબ લોકપ્રિય હતા. ભાઈ અંબરીષ એક શેર બહુ બોલ્યા કરે,

सिर्फ हंगामा खड़ा करना मेरा मकसद नहीं,

मेरी कोशिश है कि ये सूरत बदलनी चाहिए।

હાલ નર્મદા જિલ્લામાં સ્થિત આ દેડિયાપાડા તાલુકાના આદિવાસીઓની કહાણી સૂરત બદલવાની કહાણી છે. અલબત્ત શરૂઆત તો ભાવનાત્મક સ્તરે જ થઈ હતી. બિહાર આંદોલન વખતે કવિ વશિષ્ઠ અનૂપની આ કવિતા પણ અમે લલકારતા અને આ ભાવ દેડિયાપાડાના આખા સંઘર્ષ સમયમાં હૃદયમાં રહ્યો જ જે લેખિકાના ઉદ્ગારોમાં ઝળ્ક્યા કરે છે. 

 

इसलिए राह संघर्ष की हमने चुनी

ज़िंदगी आँसुओं में नहाई न हो,
शाम सहमी न हो, रात हो ना डरी
भोर की आँख फिर डबडबाई न हो। इसलिए …

अब तमन्नाएँ फिर ना करें खुदकुशी
ख़्वाब पर ख़ौफ की चौकसी ना रहे,
श्रम के पाँवों में हों ना पड़ी बेड़ियां
शक्ति की पीठ अब ज़्यादती ना सहे,
दम न तोड़े कहीं भूख से बचपना
रोटियों के लिए फिर लड़ाई न हो। इसलिए …

છાત્ર-યુવા સંઘર્ષ વાહિનીનીનાં આ યુવાઓએ ત્રણ દાયકાઓ સુધી સાતત્યપૂર્વક કોરાણે જીવતા આદિવાસી સમાજના એક વિસ્તાર પહેલાં ભરૂચ અને પછી નર્મદા જિલ્લામાં સ્થિત દેડિયાપાડા તાલુકાના ગામેગામ ફરી સંઘર્ષ, સંગઠન અને રચનાની સુંદર હારમાળ રચી છે. આ દસ્તાવેજ તેની કહાણી છે. ગાંધીદર્શનના પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈએ તો આ કહાણી વ્યક્તિ, સમષ્ટિ અને સૃષ્ટિ વચ્ચે બદલાતા સબંધોની કહી શકાય. આ પુસ્તકની ખૂબી એ છે કે આ એક વાર્તા પણ રજૂ કરે છે અને એક દસ્તાવેજ પણ છે. સામાન્ય રીતે કર્મશીલો કામ તો કર્યા કરે છે પણ પોતાની અને આવનાર પેઢી માટે સ્મૃતિ સાહિત્ય મૂકી નથી જતા, એમના જીવનના અંત સાથે લગભગ વાર્તા પૂરી થઈ જાય છે. કર્મશીલ તૃપ્તિ પારેખે પોતાના કવનની વાર્તા કહેતાં-કહેતાં દસ્તાવેજીકરણ પણ કરી લીધું છે. આ રચનાની શૈલી પણ અનોખી છે. લેખિકાનો એક પરિવાર છે અને આજે પ્રૌઢાવસ્થા વટાવી રહેલી આ કર્મશીલ બહેન એ પરિવારના સભ્યોને જેમાં એની ઉંમરના, એનાથી મોટા, એનાથી નાના અને યુવાનો થતાં યુવતીઓને ઉદ્દેશીને આ પરિવાર કઈ રીતે બન્યો, એના તડકા-છાયા, સફળતા-નિષ્ફળતા, માન-અપમાનની વાત ‘હું આ રીતે જોડાઈ’-થી શરૂ કરી ‘આપણે આમ કર્યું’ ‘આવું થયું’ના ભાવમાં જાણે એક કથા કહી રહી છે. આખા ય લખાણમાં હું અને હુંપણું બહુ જ ઓછું છે અને અનિવાર્યપણે જ પ્રગટે છે. 

ચાર ભાગમાં અને ૨૪ પ્રકરણોમાં વહેંચાયેલા પુસ્તકનો પહેલો ભાગ સંઘર્ષ અને સંગઠન અંગેનો છે. આ ભાગમાં કુલ ચૌદ પ્રકરણો છે. દરેક પ્રકરણ એક વિશિષ્ટ મુદ્દાને અનુલક્ષીને લખાયું છે તેથી વાર્તામાં વાતો ભાગ્યે જ દોહરાય છે. કાળખંડની દૃષ્ટિએ પહેલો ભાગ ૧૯૮૮થી ૨૦૦૦ સુધીનો છે. બીજા ભાગમાં આદિવાસીઓને વન અધિકાર મળે તે માટેના એક રાષ્ટૃવ્યાપી આંદોલનમાં લેખિકા અને સંગઠનના લોકોની ભાગીદારી અંગેનો છે. આ સમયગાળો ૨૦૦૨થી ૨૦૦૮નો છે. આ ભાગ બે પ્રકરણોનો જ છે. પંદરમાં પ્રકરણમાં ગામના લોકો કઈ રીતે રાષ્ટ્રીય આંદોલનમાં જોડાયા અને છેલ્લે કેટલી નાટ્યાત્મક રીતે ૨૦૦૬ના ડિસેંબરના આખરમાં કાયદો બને છે અને તેના નિયમો બનાવતા શું અડચણો આવી તેનું સરસ વર્ણન છે. સોળમાં પ્રકરણમાં કાયદાની મુખ્ય જોગવાઈઓનું સરસ દસ્તાવેજીકરણ થયું છે. ત્રીજો અને ચોથો ભાગ ૨૦૦૮થી ૨૦૧૯ સુધીની ઘટનાઓ અને પ્રક્રિયાઓનો ચિતાર આપે છે. બેઉ ભાગ ચાર-ચાર પ્રકરણોના છે. ત્રીજા ભાગના ચાર પ્રકરણો વન જમીન પર ખાનગી માલિકીના હક્કો મેળવવામાં જે મશક્ક્ત કરવી પડી તે અંગેનો છે. ચોથો ભાગના પહેલા ત્રણ પ્રકરણો માલિકી હક મળ્યા પછી જમીનોના ઉત્પાદક વિશે અને જંગલ પર સામુદાયિક હકોનો નિર્વાહ કઈ રીતે કરવામાં આવી રહ્યું છે અને ગ્રામસભાઓના નવા સ્વરૂપ કેવા પ્રગ્ટ્યા છે તે અંગેનો છે. ૨૪મું અને છેલ્લું પ્રકરણ उद्यमेन ही सिद्धयन्ति कार्याणी न मनोरथै-ને સાચું ઠેરવતા શું બોધપાઠ લઈ શકાય તેનું સુંદર વિશ્લેષણ છે.     

કથાનો આરંભ ૨૦૧૯ના ડિસેંબરમાં દેડિયાપાડા તાલુકાના ડાબકા ગામે યોજાયેલ મોટા સંમેલનથી થાય છે. આજની ખુશી અને ગઈ કાલની યાદોને ટૂંકમાં રજૂ કરી લેખિકાએ સુંદર પ્રવેશિકા લખી છે જેના દ્વારા પછીના પ્રકરણોમાં શું આવશે તેનો ખ્યાલ પાઠકને આવશે. બીજા પ્રકરણમાં લેખિકાનો પીડિત લોકો અને વિસ્તાર સાથેનો પરિચય કયા સંજોગોમાં થાય છે તેની વાત આવે છે. રાજ્ય અને સરકારનો એક અંગ કે વિભાગ એ વન વિભાગ છે જે વનસંરક્ષણનાં નામે જોહુકમી ચલાવનાર વિભાગ છે. તેની આ જોહુકમીનો શિકાર આદિવાસીઓ જ બને છે જેઓ સદીઓથી – વન વિભાગ અસ્તિત્વમાં આવ્યું તે પહેલાં આ વનોમાં વસીને પ્રકૃતિના ખોળે સાદું જીવન ગાળતા હતા. વનવિભાગના આવવાથી તેઓની આજીવિકા પર જ તબાહી આવી અને તે એટલી ગંભીર કે આ પ્રજા થોડાક જ સમયમાં કારમી ગરીબીમાં સપડાઈ વનવિભાગના અમલદારોના રહેમોકરમ પર સબડવા માંડી. આવા અમાનવીય જુલમની એક ઘટનાથી લેખિકાનો સામનો થાય છે. તે આનાથી એટલી હચમચી જાય છે કે એવો નિર્ધાર કરે છે કે હવે પછીનો પોતાનો પૂર્ણ સમય આ જુલ્મોને નિવારવમાં કરશે. જંગલખાતાની ગેરરીતિને કઈ રીતે બંધારણની જોગવાઈનો આધાર લઈ અટકાવે છે અને જમીન ખેડનારને રાહત આપે છે તે વાત બીજા અને ત્રીજા પ્રકરણોમાં સમજાય છે.

ચોથું પ્રકરણ ગામના લોકોની રહેણીકરણીનું ટૂંકુ દસ્તાવેજીકરણ છે સાથે લેખિકાના સાથીઓ પોતાના બાલપણ અને તેમના મોટેરાઓ કઈ રીતે જીવતાં તેનું ફ્લૅશ્બેક તેમની જુબાની છે. અન્યાયની સામે લડાઈનો આધાર સત્ય અને અહિંસા જ હોય અને રહેશે એવો લેખિકાનો નિર્ધાર છે અને ગામના લોકો સાથે શરૂઆતમાં વારંવાર ઘુંટવામાં આવે છે જેનો ઉલ્લેખ પાંચમાં પ્રકરણમાં આવે છે સાથે જ લોકો પોતે કંગાલિયતમાં જીવતા હોવા છતાં જંગલખાતાના અધિકારીઓ અને અમલદારોને મરઘી-દારૂની ભેટ આપ્યા જ કરવી પડે છે તે વાત પણ આવે છે અને કઈ રીતે સત્યને વળગી રહેવાથી નિર્ભયતા આવે છે જેથી આવા પ્રકારની લાંચ-રુશ્વત આપવા પર કાપ આવે છે. આ બાબત જંગલખાતાના અમલદારો સાશ્ચર્ય નોંધે છે.

અહિંસાના માર્ગે સત્યની લડાઈ બે રીતે લડવામાં આવી છે. એક કાયદાકીય રીતે અને બીજું રેલી અને ધરણાં મારફત. પાઠકોને ખ્યાલ આવે છે કે આ વાર્તા કાયદાના જોરે આદિવાસીઓની વનસંપદાને પોતાને હસ્તક કરી સરકાર તેમને સાવ નિરાધાર બનાવી દે છે અને આજીવિકા માટે જંગલની કટાઈ પછી ખુલ્લી પડેલી જમીનોમાં અનાજ માટે ખેતી કરનાર આ આદિવાસીઓને ચોર કરાર કરી તેમને વારંવાર એ જમીનોમાંથી બેદખલ કરવા મથે છે. માત્ર એટલા અન્યાયી જુલમથી સંતોષ ન હોય તેમ મારપીટ અને ધાકધમકીનો જંગલવિભાગનો રોજનો વ્યવહાર. વેઠ પણ ખરી. આવી કપરી સ્થિતિમાં લેખિકાએ કઈ રીતે ધીમે ધીમે પણ મક્કમ રીતે માર્ગ કાઢી, હાઈકોર્ટમાં દાદ માગી, બંધારણમાં આપેલા નાગરિકના મૂળભૂત હકના હવાલાથી જંગલખાતાની કનડગતથી રાહત મેળવી આપી અને તે માટે લોક સંગઠન કઈ રીતે મજબૂતીથી બનાવ્યું અને પોતાના દાખલાથી લોકોના મનમાંથી બીક કાઢી એની વાર્તા દસ્તાવેજી વિગતો સાથે પહેલા ભાગના ચૌદ પ્રકરણોમાં જોવા મળે છે. સાચની લડાઈમાં હિંમતભેર ટકી રહેવાથી બીક ભાગે છે અને સત્ય ટકે છે તે વાત સરસ રીતે મૂકાઈ છે. રેલી અને ધરણાઓની નોબત વનવિભાગ કોર્ટ દ્વારા મળેલા હુકમોનું પણ અનાદર કરી ગામોમાં મનસ્વી રીતે વરતે છે ત્યારે આવે છે અને આ તમામ દેખાવોમાં અને રેલીઓમાં કાંકરીચાળો પણ ન થાય તે અનુશાસન અને પાલન થાય છે ત્યારે પોલીસ પાસેથી પણ ચાહના મેળવે છે તે પણ આ વાર્તામાં જોઈ શકાય છે. ચૂંટાયેલા રાજકારણીઓ અને લોક્સેવકો પણ ત્રાહિત લોકોને રક્ષણ આપતા શું રમતો રમે છે તેનો કિસ્સો પણ બહુ બોધદાયક છે. સરકાર અને વનવિભાગ કઈ રીતે લોકોના અસ્તિત્વને ગણકાર્યા વગર વિકાસની વિશાલકાય યોજનાઓ બનાવી તેની પર્યાવરણીય નકારાત્મક આડ અસરોને ખાળવા સંરક્ષણના પગલાં લે ત્યારે લોકો પર તેની શું અસર થાય છે તે તરફ કેટલા બેદરકાર હોય છે તેની વાર્તા પણ પહેલા ભાગના એક પ્રકરણમાં મળે છે. નર્મદા બંધના કારણે ડૂબમાં જતી વનરાજી સામે નવીન વનીકરણ કરવાને બદલે દેડિયાપાડાના મોટા જંગલ વિસ્તારોને અભયારણ્યમાં ફેરવી નાખે છે અને એ બાબતમાં આ વનાધારિત કુટુંબો જેઓ ત્યાં માંડ રળી ખાય છે તેમેને માહિતગાર પણ કરતા નથી. અભયારણ્યમાં વનસંરક્ષણ એટલું કડકાઈથી થાય છે કે કોઈ ઘાસ-પાંદડાં પણ પરવાનગી વગર ખસેડી ન શકે. વનવિભાગ આ કાયદા હેઠળ લોકોને નવેસરથી દમે છે. પાઠકો માટે બે બાબતો ધ્યાન આપવા લાયક છે. એક, લોકોનું સંગઠન લેખિકાના નેતૃત્વમાં કઈ રીતે કોર્ટ અને રૅલીના સહારે ખેડાણ હક ટકાવી રાખે છે. બીજું, વાડ ચીભડા ગળેના ન્યાયે વનવિભાગ અભયારણ્યના વાંસ કઈ રીતે કાગળની મિલને જૂના કરારના આધારે માત્ર આપવાનું ચાલુ રાખે છે તેટલું જ નહીં પણ વાંસનો તમામ જથ્થો બેદરકારી આડેધડ કપાવી આપી દેવા માગે છે. આ રસ જગાવતી વાર્તા વાંસ પુરાણમાં (પ્રકરણ ૧૩) વાંચવા મળશે. આ પ્રકરણ વાંચતા અનાયાસે સ્વામી આનંદે લખેલું ચરિત્રચિત્રણ મહાદેવથી મોટેરા માં રેલવે પુરાણની યાદ અપાવી જાય છે. આઝાદ ભારતના સત્તાના અહંકારમાં રાચતા અમલદારો ગુલામ ભારતના અંગ્રેજ અમલદારોને પણ પાછા મૂકે એવા કૃત્યો કરતા દેખાય છે. વરસોથી જંગલની જમીન પર ખેતી કરતા ખેડુઓના બળદ કબજામાં લઈ બંધ કરી દે અને સંગઠનથી બળ પામેલા ખેડૂતો એને છોડાવા જાય એવા એક બનાવમાં લેખિકા પોતે વનવિભાગની કચેરીથી છોડાવી લાવેલાં. વિભાગે થોડા દિવસ રહી બળદ ચોરીનો કેસ કરી એમને એક દિવસ ન્યાયિક હિરાસતમાં રહેવાને ફરજ પાડેલી! ખેડા સત્યાગ્રહના ‘ડુંગળીચોર’ની માફ્ક આઝાદ ભારતની આ મહિલા સત્યાગ્રહી ‘બળદચોર’ બને છે. રાજ્યસત્તાની રીતભાતો સરખી – ગોરા સાહેબ હોય કે કાલા સાહેબ. આવી ઘટનાઓની અસર એવી પડી કે ‘આ તુક્તાબેન જરા પણ બીવે નહીં અને આપણા માટે જેલ હો જાય’ તો આપણે શું બીવાનું? સત્યની લડતમાં નિર્ભય થવું જરૂરી અને જાત પર સહન કરવાનું જરૂરી તો જ સત્યાગ્રહ થાય અને સામેવાળા પર અસર થાય. ગાંધીજીની આ જ શીખ અને તેનો પ્રતાપ દેડિયાપાડાના આદિવાસીઓના સંઘર્ષમાં જોવા મળે છે.

પુસ્તકના ત્રીજા ભાગના પ્રકરણો આપણા લોકતંત્રમાં યોગ્ય કાયદો ઘડાય, તેના યોગ્ય નિયમો પણ બને પણ તેનો અમલ થશે જ એની ખાતરી કોઈ આપી શક્તું નથી. સત્ય સાથે સત્ય માટે લડનારાઓએ ગાફેલ રહેવાનું પોસાય એમ નથી. માત્ર એટલું જ નહીં પણ કાયદાને અમલ કરવા માટે હોશિયાર અને લુચ્ચી નોકરશાહી સામે હોશિયાર તો બનવું જ પડે. ચંપારણ સત્યાગ્રહ વખતે ગાંધીજીએ મોટા ગજાના વકીલોને હજારો ખેડૂતોની ટેસ્ટીમનીઓ આધાર પુરાવા સાથે ભેગું કરવાનું કામ સોંપેલું. નીલ બનાવનાર કંપનીના માલિકો અને જમીનદારો ખેડૂતો પર પારાવાર જુલમ ગુજારે પણ દાવો એવો કરેલો કે તેઓ ખેડૂતોને બહુ સારી રીતે રાખે છે. ખેડૂતોનું સત્ય કઈં બીજું જ હતું, ૮,૦૦૦ જેટલી ટેસ્ટીમની ભેગી કરેલી. વન કાયદા હેઠળ ખાનગી દાવાઓ પૂરવાર કરવા કયા પ્રકારની મશક્ક્ત થઈ, શું ખેલ થયા, લોકો કઈ રીતે જી.પી.એસ. અને પી.ડી.એ. મશીનો વિશે જાણકારી મેળવી ઉપયોગ કરવાનું શીખ્યા અને ભાઈ અંબરીષની કુનેહ અને આવડત કઈ રીતે કામ કરે છે એ ત્રીજા ભાગના પ્રકરણોમાં વિગતે જાણવા મળે છે. ગાંધીજી એક મોટા વિદ્વાન પિંકટ પાસે શીખેલા કે હકીકતો તે ત્રણ ચથુર્તાંશ કાયદો છે. આ સિદ્ધાંત પર ભાઈ અંબરીષ અને લેખિકા દાવાઓના પૂરાવા પૂરા પાડે છે. દાવાઓ પૂરાવા સાથે મૂકી કેસ એટલા મજબૂત થાય છે કે ગુજરાત આખામાં તો ખરું જ પણ કદાચ દેશમાં ક્યાંયે આટલા દાવા (૯૦ % ઉપર) પાસ થયા હોવાનો દાખલો નથી.

પુસ્તકનો ચોથો ભાગ એક નવીન પ્રયોગ છે. ઉત્પાદક સંસાધન એટલે કે જમીન પર ખાનગી માલિકીના હક મળે તો વ્યક્તિની સર્જનાત્મકતા કેટલી પૂરબહાર ખીલે છે અને તેમાં પણ જો જાણકારોનું અને સંગઠનનો સહકાર મળે તો સંસાધનની ઉત્પાદકતા કેટલી વધારી શકાય તેની વાત અને વાર્તા ૨૧માં પ્રકરણમાં જોવા મળે છે. સરકારના તાબા હેઠળની પ્રાકૃતિક સંપદા અને સામુદાયિક માલિકી હક હેઠળ આપવામાં આવતા અધિકારો સાથે લોક સંગઠન અને ગ્રામ સભાઓ શું કરી શકે તેની વાત ૨૨ અને ૨૩માં પ્રકરણોમાં જોવા મળે છે. વાંસ પુરાણમાં સરકાર અને ધંધાદારી બળોના ગઠબંધનથી જે નકારાત્મ્કતા ઊભી થાય છે તેની સામે ગ્રામ સભા અને લોક સંગઠન કઈ રીતે જંગલ જેવા સંસાધનનું સંરક્ષણ અને સંવર્ધન કરે છે તે જાણવા મળે છે. આમ દેડિયાપાડાના ગામોની સૂરત બદલાઈ છે.

સત્ય, અહિંસા અને સત્યાગ્રહ મુશ્કેલ અવશ્ય છે, પણ હિંમતભેર નિર્ભયતાથી લોકાધાર ઊભો કરી ટકી રહેવાથી બંધારણનાં મૂળ મૂલ્યો સ્વતંત્રતા, ન્યાય અને સમાનતા તરફ આગળ વધી શકાય તેની ગવાહી આપતી વાર્તા અને દસ્તાવેજ એટલે આ પુસ્તક.

Plot no. 3,  ARCH Campus, Nagaria, Dharampur 396 050 District Valsad  Gujarat, India

પ્રગટ : “ભૂમિપુત્ર”, 01 ઑગસ્ટ 2021; પૃ. 15-17 તેમ જ 14

Lecture given in Marathi at the Marathi Poetry Since Independence Seminar

the Department of Marathi, M. S. University of Baroda, 1990

1.

Although following Bal Sitaram Mardhekar after he set the trend of poetry with modern sensibility in Marathi language there were several poets making meaningless repetition of him, Dilip Purushottam Chitre and Arun Kolatkar were amongst those very few leading poets who retained their unique identity and created poetry with individual style. Their contribution to Marathi poetry in terms of content and style is so immense that not only for the four decades of Mardhekar but also deserve an important place in the whole tradition of Marathi poetry after Tukaram.

That like their contemporary poets Sadanand Rege, Grace, Arati Prabhu, Namdeo Dhasal and Narayan Surve, Chitre and Kolatkar too created a space for their sensibility and an independent readership in Marathi language. Although their poetry is loaded with the cultural references to  Maharashtra like Dnyaneshwar, Tukaram, Jejuri, and Panhala, the Indian and Western ideologies emerged outside Maharashtra have also been assimilated in it and they are quite clear. Both these poets are the best examples of the influence of two hundred years encounter and hybridization of English and Marathi after Mardhekar. Mardhekar, Chitre and Kolatkar are the most significant Marathi poets of twentieth century who assimilated the Western literature and style but never forgot their native poetic tradition.

Chitre and Kolatkar are different from others in the field of Marathi poetry for one more reason that though both of them have proved their mastery in Marathi they continued writing poetry with all sincerity in English as well. Here certain issues regarding the Marathi criticism of poetry and history of Marathi literature are discussed with reference to their English poems.

2.

The contribution of Chitre and Kolatkar to English poetry is so substantial that even if they could not have written anything in Marathi yet they would have retained their position among Indian poets. Along with the publication of Marathi poems in Satyakatha Chitre was writing several articles, reviews etc. for English literary magazine Quest. After few years of the publication of his first anthology of Marathi poems, an anthology of translation of his Marathi poems into English was also brought out as An Anthology of Marathi Poetry (1945-1965).Including his Ambulance Ride, his long narrative poem which was previously published in limited number of copies in 1972, an anthology of his English poems Travelling in a Cage was brought out in 1980. Apart from this anthology, there are large number of poems he read outside Maharashtra on different occasions and published in journals. In 1991, his translation of Tukaram's poetry into English entitled as Says Tuka was published. The publication of his translation of Amrutanubhava in English is awaited.

Kolatkar's early poems were published in literary magazines and before the publication of Marathi anthology of his poems Arun Kolatkarchya Kavita in 1976; he had established his reputation as the most important poet in Marathi. Jejuri, his anthology in English, brought him Commonwealth Poetry Prize and his poetry received recognition at international level in the field of English literature. That like Chitre, Kolatkar had also translated poems from Marathi into English and published in several other books including an anthology edited by Chitre in 1965.

3.

It was in early nineteenth century the young teachers in Hindu College of Kolkata started the practice of using English to describe Indian scenario in poetry. With the inclusion of English language and literature in the curriculum of schools and colleges, this tendency got spread outside Kolkata too. Due to the English translation of his works as Rabindranath Tagore received the Nobel Prize for literature in the early twentieth century, the contemporary poetry was profusely translated from Indian languages into English. Emergence of modernity in literature in the post-Independence period stylistically breathed a fresh air into Indian English poetry. Recognition of English as an official language of India by Indian Constitution boosted up the tendency to prefer English language for creative writing though the writers lived in India. In the history of Indian poetry in English spanning over two hundred years the names of five to six poets are inevitably mentioned and after the publication of Jejuri in 1976 Arun Kolatkar is one of them. Moreover, Chitre's reputation has also been increasing in this canon. Publication of Nissim Ezekiel's anthology of poems A Time to Change (1952) has been considered as the beginning of modernity in Indian English poetry. During these four decades Ezekiel, Ramanujan, Kolatkar and Jayant Mahapatra are considered to have contributed substantially to this kind of poetry. Their poems are included in the university curriculum of several countries. And wherever English education has reached, these poets are known, may be at the introductory level, to the academic world of teachers and students. In recent times, Chitre's name is also getting associated with other prominent poets. Therefore, these two important Marathi poets of ours could have certainly been recognized as the significant poets in Indian English and therefore, significant Marathi poets too.

4.

Although it is not appropriate, the creative writing of Marathi writers in English is charged for disloyalty with Marathi on two grounds: British ruled over India for around two hundred years in an extremely unjust manner and natives have to fight to free themselves from it and the spread of English has been shrinking the growth of Marathi. In India before the British rule and the spread of English, it was a common practice to write poetry in two or more than two languages. To use Sanskrit and Prakrit in the same literary work, to use the content and references from Sanskrit to write in Prakrit, to compose Puranic narrative on the Bible and Christianity, to compose poetry about Hindu gods and goddesses in Persian and Arabic, to translate Mahabharata and Ramayana into Persian and Turkey, to write books about Gita and Upanishadas in indigenous languages or to write in Sanskrit about the stories in indigenous tradition were the common practices found in abundance in ancient Indian literature. Dandin had developed his literary theory and linguistic narratives on the basis of such practices. It is on record that Vishwanatha composed a poem using sixteen languages. Along with Marathi Namdeo had composed the poems in quite a few dialects in Northern part of India. It is also a well-known fact that Jaydeva's Geetgovind was originally composed in Bengali and then in Sanskrit.

Therefore, Chitre and Kolatkar's Marathi- English compositions should be viewed in the context of vast historical context of bilingualism in literature. The tensions that existed between the relations of Sanskrit and Prakrit or Desi and Persian or Arabic languages exist in the relationship between Indian languages and English in contemporary time. If we are aware of this historical context, we could never forget that Chitre and Kolatkar belong to a native tradition as well as are genuinely modern poets and their Marathi and English poetry are inseparable from each other. Moreover, limitations in understanding their poetry causing from reading within the context of Marathi can also be avoided.

5.

It is not sufficient to note that Chitre and Kolatkar are bilingual poets. Because Chitre is a painter and has worked in film industry too. He has also ventured into different fields of creativity like short stories, literary essays and thought provoking prose, and plays. Kolatkar is also a painter and a graphic artist. Now he was trying his hand at prose. It would also be possible to say that while translating Chitre and Kolatkar write in a language other than Marathi and English. 

It is assumed that to translate means to create an unprecedented linguistic texture and canvas in a target language. In Bhalchandra Nemade's theory of translation, there is a clear distinction between the language of translation and the dialect created by translation. If we agree with this principle that during the passage of time the dialect created by translation creates a space for itself in the main stream of language of translation and causes new dimensions to the meaning in the main stream, we have to accept that Chitre and Kolatkar's translated works represent a new language which is at the border of Marathi and English and constantly growing. Chitre himself has called this new topography of language as a bridge. In his English article on translation Life on a Bridge, he has explained the ethics, rules and principles of this new topography of language:

     I have been working in a haunted workshop rattled and shaken by the spirits of other
     literatures unknown to my ancestors. In fact, unknown spirits claim  to be my literary

ancestors clamouring for recognition. Europe has  already haunted my house.  A larger  Indian tradition besieges it too, and this tradition was sometimes perceived as such by    the Europeans first. Even as an independent practicing poet, I live in the post-modern   world transformed by translation. this is my predicament as a writer. I have to build a   bridge within myself between India and Europe or else I become a fragmented person.   (The Bombay Literary Review, 1989:I, p: 14)

Of which topographies of language, spread across both the ends of a bridge, a citizenship would be conferred on such poets who live on the bridge of translation to avoid the fragmentation of identity. In Marathi and English criticism efforts have been made to recognize their Marathi poetry and discard English poetry as mediocre. Such criticism is based on the assumption that Chitre's mother tongue is Marathi and the structure and development of world of imagination is possible genuinely only in a mother tongue. The foundation of this criticism is the principle that poetry is highly personal expression of poet's insights and the origin of poetry lies in the deepest terrains of his conscience and therefore, it is impossible to create a good poem in a language "acquired" after childhood. It is also assumed in such a criticism that there is a certain Marathi-content that can be expressed only in Marathi and English-content in English and therefore, by turning languages upside down language-specific content cannot be expressed.  Chitre and Kolatkar compel us to re-examine these principles and positions.

6.

Chitre was born and brought up in Baroda. His anthology Travelling in a Cage contains a poem The Felling of a Banyan tree about this experience. It it usual themes of English poetry such as diaspora or rootlessness or the pain caused by the forced migration could be seen. And a neutral view of one's own father which is a prevailing tone in English poetry could also be seen in it. But along with it his contemplation about death, fear of misinterpretation of emotions, and the images constantly stressing instability evident in his Marathi poetry are found in English poetry too. Moreover, it contains the domestic references to Marathi family like the images of trees of drumsticks, Neem and Audumber planted due to Marathi culture, grandmother's tales, and the circles of mythological stories of two hundred years around the banyan tree:

                 My father told the tenants to leave
                 who lived in the houses surrounding
                 our house on the hill
                One by one the swtructures were demolished
                only our own house remained and the trees
                Trees are sacred my grandmother used to say
                Felling them is a crime but he massacred them all
                The sheoga, the oudumber, the neem were all cut down
                But the huge banyan tree stood like a problem
                Whose roots lay deeper than all our lives
                My father ordered it tom be removed.

All these Desi references keep surfacing in Chitre's English poems several times. On the contrary, in his Marathi poems the traditions of several countries including Greece, Rome, England, France, Russia, and South America are mentioned. Even some of the themes, which prevail only in English also appear in his poems. It makes clear that to state Chitre uses English for certain themes and Marathi for certain themes would be unrealistic.

Kolatkar's Marathi poem uses surrealism profusely. His Marathi poem Takta based on Marathi alphabets appears different due to surrealism. Kolatkar's cynical humour in Marathi is very much in consonance with English and behind his method of employing images also had a long tradition of Western Imagism. In sharp contrast to this,  Khandoba, different deities, and different myths known in every household of Maharashtra used in Jejuri as its content. The flowers mentioned in Jejuri are no other than Marigold:

                 
                   Chaitanya
                  Come off it
                  Said Chaitanya to a stone
                  in stone language
                 Wipe the red paint off your face
                 I dont think the colour suits you
                 I mean what's wrong
                 with being just a plain stone
                 I'll still bring you flowers
                You like the flowers of Zendu
                don't you
                I like them too

Moreover, the stones in Kolatkar's English version of Jejuri could be seen in mountains and valleys of Maharashtra and known to all for disowning their status as a stone and assuming the role of God at any time:

                A Scratch
                What is God
                and what is stone
                the dividing line
                if it exists
                is very thin
               at Jejuri
               and every other stone
              is God or his cousin
              there is no crop
              other than God
              and God is harvested here
              around the year
              and round the clock
              out of the bad craft
              and of the hard rock

             that giant hunk of a rock
             the size of a bedroom
             is Khandoba's wife turned to stone
             the crack that runs right across
             is the scar from his broad sword
             he struck her down with
            once in a fit of rage
             scratch a rock
             and a legend springs

If a Marathi-specific content and English-specific content can maintain a close relationship with Marathi and English poems, the relationship between the streams of sensibilities in poetry and mother tongue are to be reassessed.

7.

The misconception of regarding literary creativity as a monolingual activity- English literature in English, French literature in French, Tamil literature in Tamil etc. – is an outcome of acceding to distorted history of literature. In India, traditionally, history of literature meant literary legacy stored in memory. Before implanting the concept that literature is a subject of teaching, and it could be a thing to be transferred from one generation to another through Western educational method in India, literature was considered as a cultural practice and it was open for all to participate and contribute. The very concept of Sahitya indicates the same. In this celebration of goddess of literature there was no discrimination such as canon and para-literature, mainstream and parallel, original and distorted. It was due to this liberal approach Eknath, Tukaram, Namdeo spread their roots and became more respectable than Vamana and Ramdasa in Maharashtra. As the history of English literature reached to us during British rule, we too restructured the history of Marathi literature in a grossly loose manner. Imitation of British model resulted into a superficial compartments of literature as Ancient, Middle Ages and Modern. On the same grounds, upper storey of literature and lower storey of folk-literature were also constructed. And we developed a habit to insist on painting all those sections with the same colour of the same language. Multilingual tradition of writing in India was ignored. The Gujarathi-Marathi speaking followers of Mahanubhava sect have paved the way for writing in a symbolic language. Several saint-poets had their compositions in Marathi-Hindi, Marathi-Punjabi, Marathi- Kannada, and Marathi- Konkani. However, from mid-nineteenth century we kept aside the rich treasure of multi-dialectic, multilingual poems and tales from the history of literature designed only for teaching in schools and colleges; and recognized the literature written only in Marathi or mainstream Marathi.

Slowly and gradually, such histories of literature espouse monolingual ways of literary taste and criticism. That strengthens the theories of mother tongue originated in European linguistics.

Due to the imitation of history of English literature, the concept of "ages in literature" got imposed on us and we started to assume that something great emerges in each age of literature than the previous one and we even began to insist on happening so in each age.

8.

Compared to the field of literature Music has remained "Indian" to a great extent. It does not mean that West did not influence it but the method of training in music has remained traditional largely. The concept of 'lineage' has survived against the concept of 'age' in it. The style of singing is not judged on the basis of its age but the Gharana or lineage. Actually, this concept can be useful in the field of literature to a great extent in India. As several Gharanas or lineages exist in the same age, different Gharanas of writing also exist. Some of the Gharanas are monolingual, some of them are multilingual and some of them are translationists.

Finally, if literature is an activity of works of art created by the union of a word and creativity and in a country in which more than two or three languages are used even for routine life, creation of literature facing life in two or three or even more languages is inevitable.

The theories of mother tongue and its influence on human psyche originated during the emergence of European nationalism and European colonialism. Therefore, it would not be appropriate to impose them on the histories of literatures of all languages in the world as universal truths. The concepts of First language and Second language may be inevitable in monolingual cultures and societies during the process of language acquisition but considering them as universal truths created obstacles in the theoretical progress of the linguist of Chomsky's eminence. But those are the issues for Chomsky and others. As far as we are concerned, some of the weaknesses of the history of Marathi literature become evident in the context of Chitre and Kolatkar's English poetry.

In contemporary history of Marathi literature Chitre and Kolatkar are primarily considered as Marathi and then English poets, and therefore, their creativity has not been explained from a proper perspective. Moreover, due to the accidental similarity of the periods of their birthdates from Narayan Surve, Dhasal, Chitre to Kolatkar are pushed into the same age of literature. Consequently, our understanding of modern Marathi poetry has remained weak. And the most important limitation is defining Marathi poem as "a poem written only in Marathi" which cannot accommodate in its scanty cover of history of literature the diverse and active shades of meanings Marathi and other dialects of Marathi and linguistic regions functioning on the vast canvas of translations of Marathi-Sanskrit, Marathi-Persian/ Urdu/ Hindi, and Marathi-English. The success of Chitre and Kolatkar's poetry lies in creating an awareness of these limitations.

—————————————————————-

(Translated from the Marathi original by Dilip Chavan)

• The article is drawn from the Marathi and English collection of articles Ekun Dilip Chitre. We gratefully acknowledge the courtesy of Mrs. Vijaya Chitre.

‘આપણે ક્યાં હતાં અને ક્યાં પહોંચી ગયાં?’ ઉપરના વાક્યના એકથી વધારે અર્થ થાય, પણ જ્યારે તૃપ્તિ પારેખ મહેતા લિખિત ‘દેડિયાપાડાનો વન અધિકાર સંઘર્ષ – ૩૨ વર્ષની કહાની’ પુસ્તકનું આ શીર્ષકથી શરૂ થતું પહેલું પ્રકરણ વાંચીએ, પછી આગળ વાંચવાનું છોડી ન શકીએ અને વાંચી લીધા પછી એક અજબ સ્તબ્ધ મૌનથી ઘેરાઈ જઈએ ત્યારે એ મૌનમાં આપણને આ શબ્દો જ નહીં, જિંદગી આખી સાવ નવી જ રીતે સમજાવા લાગે. તૃપ્તિબહેન આ પુસ્તકનાં લેખિકા જ નથી, તેઓ આ આખી લડતનાં સૂત્રધાર પણ છે.

દેડિયાપાડા, દક્ષિણ ગુજરાતના નર્મદા જિલ્લામાં આવેલા તાલુકાનું નામ છે. લગભગ આખો તાલુકો શૂલપાણેશ્વરનાં જંગલોથી છવાયેલો છે. વનસ્પતિ અને જીવસૃષ્ટિની બહુલતા વચ્ચે વાસવા અને તાડવી જેવા આદિવાસીઓ અહીં વસે છે.

૧૯૮૦ના દાયકા સુધી દેડિયાપાડા વિસ્તારના આદિવાસીઓની સ્થિતિ ખૂબ દયનીય હતી. એ જમીન પર ચાર-પાંચ પેઢીઓથી વસેલા હતા એ જંગલની જમીનનો કે ઉપજનો પોતાના જીવનનિર્વાહ માટે ઉપયોગ કરવાનો એમને અધિકાર નહોતો. તેઓ પેટ ભરવા થોડી જમીન પર ખેતી કરે, કંદમૂળ કે જંગલી ફળોનો ખાવા માટે ઉપયોગ કરે, વાંસ કે લાકડાનો ઉપયોગ પોતાનું ઘર બનાવવા કરે કે બે પૈસા કમાવા ટીમરુંનાં પાન ભેગાં કરે તો એ જંગલખાતાનો ગુનો બને. સજારૂપે જેલ, ઊભા પાકનો નાશ, હળ-બળદની જપ્તી અને ઢોરમાર મળે. લાંચ રૂપે રોકડ ઉપરાંત મરઘાં કે બકરાં લઈ જાય. તેમનાં ખેતરોને ખોદી નાખી તેમાં સરકારી વૃક્ષો વાવી જાય. આ કારણે કોઈ પેન્ટ-શર્ટ પહેરેલો માણસ દૂરથી પણ દેખાય તો લોકો ઘર છોડી જંગલમાં સંતાઈ જાય.

સરદાર સરોવર બનાવતી વખતે ઘણું જંગલ ડૂબમાં ગયેલું હોવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિરોધ ઊઠ્યો. તેને પરિણામે સરકારે બાજુના જંગલને રીંછોનું અભયારણ્ય જાહેર કરી દીધું. એટલે ત્યાં રસ્તાઓ ન બને, વીજળી ન પહોંચે, ખેતી ન થાય. કિસાન તરીકેના કોઈ લાભ આદિવાસીઓને આમ પણ નહોતા મળતા, હવે જંગલપેદાશો પણ હાથથી ગઈ.

આર્ચ (એક્શન રિસર્ચ ઈન કોમ્યુનિટી હેલ્થ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ) સંસ્થાનાં તૃપ્તિબહેન પારેખ-મહેતા (ફોન : 9427591540) અને એમના સાથીઓએ 1988થી આ આદિવાસી ગામોને માટે લડત ઉપાડી. એક બાજુ અત્યંત ગરીબ, અર્ધભૂખ્યા, અભણ, દબાયેલા, કાયદાઓ અને અધિકારોથી અજાણ, સરકારી માણસો સામે એક અક્ષર પણ ઉચ્ચારવાની હિંમત ન કરે એવા આદિવાસીઓ. બીજી બાજુ નઠોર-અસંવેદનશીલ સરકારી અધિકારીઓ, જંગલખાતા-પોલિસખાતાની બેવડી જોહુકમી, બેદરકાર-સ્વાર્થી રાજકારણીઓ, અટપટા કાયદા, સમજવી અને અમલમાં મૂકવી મુશ્કેલ એવી યોજનાઓ, સરકારી તંત્રની નિષ્ક્રિયતા અથવા અત્યંત ધીમી ગતિ અને ઉપરથી નીચે ખદબદી રહેલો ભ્રષ્ટાચાર. સરકાર પોતાના હિત માટે જંગલને અભયારણ્ય જાહેર કરી દે, અને જરૂર પડે ત્યારે અભયારણ્યનો વિસ્તાર વધારી દે. માંડ ગાડી પાટે ચડે, ત્યાં જે તે સક્રિય અધિકારીની બદલી થઈ જાય અથવા કરાવી દેવામાં આવે. આદિવાસી પોતાના જંગલમાંથી બેચાર વાંસ લે તો ગુનો બને અને સરકાર કાગળની મિલોને બધા વાંસ કાપી જવાની છૂટ આપી પૈસા કમાય. કાયદા હોય કે નવા બને તો વર્ષો સુધી નિયમો ન બને એટલે અમલ ન થાય. સરકારી અને ઔદ્યોગિક કાર્યોમાં અવરોધ ઊભો કરવાના ગુના રૂપે આ કર્મશીલોને જેલ થાય, માર પડે, હત્યાની ધમકી અપાય ને રાષ્ટ્રદ્રોહ જેવા આરોપ મુકાય.

‘દેડિયાપાડાનો વન અધિકાર સંઘર્ષ – ૩૨ વર્ષની કહાની’ આ લડતની કહાણી છે. આદિવાસીઓ માણસ તરીકેની લઘુતમ જરૂરિયાતો એમની જ મહેનતથી મેળવે એટલા સાદા ને પાયાના અધિકારને માટે એક આઝાદ દેશમાં બત્રીસ-બત્રીસ વર્ષ સુધી લડવું પડે એ કેવી નિરાશ અને ગુસ્સો જગાડે એવી સ્થિતિ છે! કેટલી અખૂટ ધીરજથી, નિષ્ફળતા પચાવવાની કેવી શક્તિથી, લીધેલાં કામોમાં વર્ષો સુધી મંડ્યા રહેવાની કેવી ધગશથી આ લોકોએ રેલીઓ અને ધરણાથી લઈ દરેક કાયદાનો ઊંડાણથી અભ્યાસ કર્યો હશે, અદાલતે ચડ્યા હશે, સરકારી યોજનાઓની આટીઘૂંટીઓ પસાર કરી હશે એ કલ્પવું, સત્યના આ રૂપને પચાવવું આ પુસ્તકમાંથી પસાર થતા જઈએ તેમ વધારે ને વધારે અઘરું બનતું જાય છે.

૩૦ વર્ષો સુધી આર્ચ અને તેવી સંસ્થાઓએ ગુજરાતમાં અને દેશભરમાં આદિવાસીઓના હકો માટે લડત ચલાવી તેને કારણે અને પછીથી સંસદે વન અધિકાર કાયદો બનાવ્યો અને આદિવાસીઓને તેમના અધિકારો મળ્યા. આજે આ આદિવાસીઓ પાસે કાયદેસર પોતાની જમીનો છે. તેમની પાસે કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ છે. જંગલના વાંસ પર તેમનો અધિકાર છે. સરકારની રાહ જોયા વગર તેમણે જાતે રસ્તાઓ બનાવી લીધા છે. શિક્ષણ અને વિકાસની અનેક પ્રવૃત્તિઓ થાય છે. હવે જંગલખાતુ જો તેમના બળદો ઉપાડી જાય તો ૫૦ લોકોનું ટોળુ જઈને છોડાવી લાવે છે. હવે ત્યાંની બનાવેલી ગ્રામસભા વાંસ અને ટીમરુ પાનનાં વેચાણ માટે લાખોના સોદા જાતે કરે છે. હવે તેમના યુવાન છોકરા-છોકરીઓ અંગ્રેજી અને કોમ્પ્યુટર શીખે છે. આ જાગૃતિ કોઈ રાજકીય પક્ષોને ગમતી નથી એટલે બધી બિનસરકારી સંસ્થાઓ (એન.જી.ઓ.) પર દબાણ વધારે છે. ગુજરાતમાં નક્સલવાદ આવ્યો નથી તેનું મુખ્ય કારણ આવી એન.જી.ઓ. છે જે આદિવાસીઓના શિક્ષણ, આરોગ્ય અને તેમના જીવન જીવવાના અધિકારો માટે વરસોથી મથે છે.

છેવાડાના માણસોનો આર્થિક વિકાસ થાય, તેમના હાથમાં પૈસો આવે આવે તેની સાથે શહેરની બદીઓ આવે એવું બને છે. તૃપ્તિબહેન કહે છે, અહીં હજી સુધી એવી કોઈ બદી પ્રવેશી નથી. લોકો પોતાના પૈસા અને શક્તિનો ઉપયોગ જંગલ વ્યવસ્થાપનમાં અને સાચા વિકાસ માટે જ કરે છે.

પણ આ તૃપ્તિબહેન કોણ છે? દેડિયાપાડા ક્યાંથી પહોંચી ગયાં? તૃપ્તિબહેનને લેક્ચરરની અને અંબરીષભાઈને બેંકની નોકરી મળી, ત્યાર પહેલાંની એમની દોસ્તી, સહિયારાં સ્વપ્નો, લગ્ન, જયપ્રકાશ નારાયણની હાકલથી છાત્ર-યુવા સંઘર્ષવાહિનીને અર્પણ કરેલું જીવન, નોકરી છોડીને ગામડામાં કામ, સમાનધર્મી મિત્રો, ‘આર્ચ’ની સ્થાપના અને વિવિધ નક્કર સેવાકાર્યોથી મળેલો આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર – આ બધી વાતો પણ એક સ્વતંત્ર પુસ્તક થઈ શકે તેવી છે.

મજાની વાત એ છે કે આ પુસ્તકમાં એમાંનું કશું નથી. આ પુસ્તક તો દેડિયાપાડાના લોકો માટે જ, એમને સમજાય એવી સહજ-સરળ ભાષામાં, એમની ભાવિ પેઢીઓ આ સંઘર્ષ વિશે જાણે અને પોતે જે સુવિધાઓ મેળવી શક્યા છે તેનું મૂલ્ય સમજે એ હેતુથી, આદિવાસીઓ સાથે એક થઈને લખાયું છે. ‘આપણે આ સ્થિતિમાં હતાં, આપણે આ સહન કર્યું, આપણે આમ સંઘર્ષ કર્યો, આપણે આ મેળવ્યું’ એ રીતે આખું પુસ્તક લખાયું છે. અહીં કોઈ ‘અમે’ કે ‘તમે’ કે ‘આ’ કે ‘તે’ નથી. અહીં ‘આપણે’ છીએ. મારું ચાલે તો એક અવૉર્ડ આ ‘આપણે’ શબ્દ માટે આપું.

સ્વામી વિવેકાનંદે કહેલું, ‘આપણી સંસ્કૃતિએ બીજી જે સિદ્ધિ મેળવી હોય, પણ તેણે દબાયેલાની ડોક મરડી નાખી છે, આપણને ગરીબી અને અસમાનતા વિરુદ્ધ આંધળા કરી મૂક્યા છે.’ આપણાં શહેરોની મોંઘીદાટ અંગ્રેજી સ્કૂલોમાં ભણતો વર્ગ, બધિર સંવેદનતંત્ર કેળવીને પોતાના સોફેસ્ટિકેટેડ ટાપુ પર વસવાને માટે જ જાણે તૈયાર થઈ રહેલો છે. પ્રગતિની દિશા નક્કી કરવાના એમના અધિકારનો સાદર સ્વીકાર, પણ દેશના બાકીના લોકો સાથે એમનો અનુબંધ, અનુસંધાન તો હોવા જોઈએ.

તૃપ્તિબહેન અને એમના પતિ સર્વસ્વ છોડી આદિવાસીઓ-વિસ્થાપિતોના અધિકારો માટે લડતો ચલાવે, જેને પરિણામે સરકાર કાયદા બનાવે અથવા બદલે એટલી અસર ઊભી થાય અને પછી એનો બરાબર અમલ થાય તે માટે પણ એકાદ દાયકો કામ કરી ગામોને તૈયાર કરે એ કેટલી મોટી વાત છે! સમૂહમાધ્યમો આવા લોકોના નક્કર અનુભવો, અથક સંઘર્ષો અને શુભ પરિણામોના ડૉક્યુમેન્ટેશનને દેશના ખૂણેખૂણે પહોંચાડે તો યુવાશક્તિને નવી અને સાચી દિશા મળે.

પ્રગટ : ‘રિફ્લેક્શન’ નામે લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “જન્મભૂમિ પ્રવાસી’, 08 ઑગસ્ટ 2021