એક મિત્રે મને પૂછ્યું – મન્તવ્યોને શીર્ષકો આપો તો? બીજા એક મિત્રે સૂચવવ્યું કે પાંચને બદલે બે કે ત્રણ મન્તવ્યો મૂકો તો સારું, પચાવી શકાય. બન્ને મિત્રોની વાત મને સમીચીન લાગી. પચાવવાની વાત ગમી ગઈ. મેં વિચાર્યું, બે જ આપવાં અને દરેક મન્તવ્યને એક કામચલાઉ શીર્ષક આપવું. આ લેખમાં ને હવે પછીના લેખોમાં સ-શીર્ષક બે બે મન્તવ્યો આપીશ.

૬ : વાર્તાનો એક ગુણ -તે શ્રાવ્ય હોય :

વાર્તા તો કહેવા માટે લખવાની હોય છે. ‘કથા’ શબ્દ જ ‘કથવું’ અથવા ‘કહેવું’ પરથી છે. અને વાર્તા કહેવાય છે તો એ પણ ખરું કે એ સાંભળવા માટે છે. કથનનો ગુણ તેમ વાર્તામાં શ્રાવ્ય ગુણ પણ હોય છે, હોવો જોઈએ.

ચારણો, બારોટો અને પહેલાંના જમાનાના સૌ કથાકારો વાર્તા માંડતા’તા. બન્ને પગને ક્રૉસમાં વાળે ને ભેટ બાંધીને નિરાંતે ચલાવે. એમની એ કહેણીમાં કથનનો ગુણ હતો, વિશિષ્ટ કથનસૂર પણ હતો. ઘણી વાર તો એમણે માંડેલી વાર્તા મધરાત લગી ચાલતી.

અમારા ઘરમાં અવારનવાર સત્યનારાયણની કથા કહેવરાવવાનો એક રિવાજ પડી ગયેલો. કેમ કે ઘરનાં દરેકે નાનીમોટી સફળતા માટે ‘સતનારાયન’-ની બાધા રાખી હોય. બે મા’રાજ હતા. એક ઉપલબ્ધ ન હોય, તો બીજા આવે. એક મા’રાજ કથાની ચૉપડીમાંથી પાંચેય અધ્યાય વાંચી જતા, જ્યારે બીજા મા’રાજ કથારસ જામે અને ભાવાર્થનો અનુભવ મળે એ રીતે સ્વમુખેથી સરસ શૈલી બાંધીને વદતા હતા. એમને કથાપોથીની જરૂર ન્હૉતી પડતી. ત્યારે એમણે આરામદાયક પદ્માસન પલાંઠી લગાવી હોય. એમની એ કહેણીમાં કથનનો ગુણ હતો, કથનસૂર પણ હતો, ઉપરાન્ત, એમાં શ્રાવ્ય ગુણ પણ હતો.

યાદ કરો, દાદીમા વાર્તા ક્હેતાં’તાં, તે પથારીદૃશ્યો. પોતરાને થોડી થોડી વારે થતું, પછી? પછી શું થયું? ‘વ્હૉટ નૅક્સ્ટ’ – પ્રશ્નને બધા હવે કથાસાહિત્યમાં જૂનવાણી ગણે છે. પણ એ પ્રશ્ન કુતૂહલને જાગતું રાખે છે એ કારણે હું એને વાર્તાકલામાં જરૂરી મહત્ત્વ આપું છું.

દાદીમાની વાર્તાનું સુખદ પરિણામ આવતું – દાદી અને પોતરો અમુક સમયે ઊંઘી ગયાં હોય ! અધૂરી રહી ગયેલી વાર્તા બીજે દિવસે આગળ ચાલે, કે પછી, કોઈ બીજી શરૂ થાય. મારા પિતાજી રાતે સૂતી વખતે કોઇ ને કોઇ વાર્તા ક્હૅતા. ઉનાળામાં અગાશીમાં સૂતા હોઇએ, આકાશમાં ચન્દ્ર હોય ને બસ વાર્તાની મૉજ અને ઊંઘ બેયનું ભેગું ઘૅન ચડતું. આમ્સ્ટર્ડામમાં મારી પૌત્રીને એની મૉમ કે એના પાપા રોજ વાર્તા વાંચી સંભળાવે તો જ એને ઊંઘી આવી શકે છે.

આ બધા દાખલા એમ સૂચવે છે કે વાર્તા સરસ લઢણથી, આકર્ષક પદ્ધતિથી, કહેવાય, પણ એવી અદાથી કે સાંભળનારનું મન ધરાઇ જાય. તૃપ્ત થઈને એ મલકી પડે. એને વાર્તાની રઢ લાગી જાય. મને મારા દાખલામાં એમ બન્યું લાગ્યા કરે છે.

પરન્તુ તૃપ્તિનું એ પરિણામ ત્યારે જ આવે જ્યારે કથનસૂર સચવાયો હોય ને એ સૂર પ્રગટે એ માટે સર્જકે પૂરતા જતનથી ભાષાકર્મ કર્યું હોય.

વાચકે પણ વાર્તાને વાંચવા છતાં, સાંભળવાની હોય છે. કેટલાક વાચકો લખાયેલું કે છપાયેલું ઝટ પતાવી દેવાની કુટેવને વર્યા હોય છે. એવો વાચક જો ગગડાવી જશે, કથનસૂરને નહીં અનુસરે, તો કલાને ચૂકી જશે. વિવેચકે પણ તપાસવું જોઈશે કે વાર્તાના પાઠમાં શ્રાવ્ય ગુણ છે ખરો? જો છે, તો કેવી રીતે રસાયો છે તેનો એ ફોડ પાડે.

વાર્તાનાં લેખન શરૂ થયાં એટલે વાચન શરૂ થયાં. બાકી તો એ એવી મજાની વસ્તુ છે કે કહ્યા જ કરીએ ને સાંભળ્યા જ કરીએ.

ટૂંકીવાર્તા આપણે ત્યાં ‘શૉર્ટ સ્ટોરી’-થી પ્રેરાઈ છે. એ વિદેશી રીતભાતે લખાવા લાગી, છપાવા લાગી, એટલે વાચનની વસ્તુ બની ગઈ. એની ના નહીં પણ કથાસરિતસાગરની, પંચતન્ત્રની, હિતોપદેશની, ઇસપની કે અરેબિયન નાઇટ્સની કથાઓ યાદ કરો, સમજાશે કે શ્રાવ્ય ગુણ જ વાર્તાને વાર્તા બનાવે છે. આ હકીકતનું વિસ્મરણ ન થવું જોઈએ – ન તો લેખકને, ન તો વાચકને, ન તો વિવેચકને.

૭ : વાર્તાનો એક બીજો ગુણ – તે દૃશ્ય હોય :

પરમ્પરાગત વાર્તાકારો વાર્તાના પ્રારમ્ભે નાનકડું પ્રકૃતિદૃશ્ય ઊભું કરતા : જેમ કે, આમ : સન્ધ્યાનું આકાશ લાલિમાથી છવાઈ ગયેલું હતું. સૂર્ય ટેકરીઓની પાછળ ઊતરી ગયો હતો. નદીનાં પાણી રતુમ્બડાં લાગતાં હતાં. પક્ષીઓએ પોતાનાં માળાની દિશા પકડી હતી. આવી રહેલી નિશા કોઈ નવી નવેલી વહુરાણી લાગતી હતી : વગેરે. એઓ આવાં આલંકારિક દૃશ્યાલેખન કરીને વાચકને તૈયાર કરતા. સૂચવતા કે હવે જે શરૂ થવાનું છે એ બધું સાહિત્યિક છે, તૈયાર થઈ જાવ. જાણે ભોજન પહેલાંનું ઍપિટાઈઝર !

પ્રકૃતિદૃશ્યનું આલેખન, જો એ પછી શરૂ થનારી વાર્તાને ઉપકારક હોય તો સારી વાત ગણાય. બાકી, વાર્તા સાથે એનો સ્નાનસૂતકનો ય સમ્બન્ધ ન જડે તો શું કરવાનું એ ફાલતુ ગદ્યને? પણ એવી એક ફૅશન પડી ગયેલી.

એથી અવળું માનનારા વાર્તાકારો હતા – ભાઈ ! બસ વાર્તા કહો, દૃશ્યો પાછળ સમય ન બગાડો, શી જરૂર છે? એ તો નાટકમાં હોય. વર્ણનોની શી જરૂર છે? એ તો નવલકથામાં કે નિબન્ધમાં હોય. આવી સલાહો એટલે અપાતી કે વાર્તાકારોને લાબાંલાંબાં વર્ણનો કરવાની ટેવ પડી ગયેલી. એની પણ એક ફૅશન હતી.

સર્જનમાત્રને તેમ વાર્તાસર્જનને કશી પણ ફૅશન ન પરવડે. સર્જન એવા આગન્તુક શણગારોથી કદીપણ દીપતું નથી, વરવું લાગે છે.

મુદ્દો આટલો છે, વાર્તાકથન છે તેમ વાર્તાઆલેખન પણ છે – ટુ નૅરેટ તેમ ટુ ડિસ્ક્રાઇબ. એક હતો રાજા, એક હતી રાણી – કથન થયું કહેવાય. આ રાજા છે, આ રાણી છે – આલેખન થયું કહેવાય. વાર્તામાં કથક કથે તેમ આલેખે. પોતે જુએ તેમ આપણને બતાડે. વાર્તાકલા આલેખનથી પણ વિકસતી હોય છે. એથી દૃશ્યો રચાય, વાર્તાનાં પાત્રોને જોઈ શકાય, જે સ્થળે જેમ બોલતાંચાલતાં હોય, તે સ્થળે એમને તેમ જોઈ શકાય. સ્થળોને લગીરેક ધારદાર વીગતથી દર્શાવ્યાં હોય એટલે સ્થળો પણ દેખાય. બધું જીવન્ત થઈ ઊઠે. પાત્રે શું પ્હૅર્યું છે, એ શું ખાય છે, પીએ છે, વગેરે બતાવવું પણ કેટલીક વાર જરૂરી હોય છે, ખાલી કહી જાઓ તે ન ચાલે.

મારી વાર્તાઓમાં દૃશ્યો અવારનવાર સરજાય છે, વાચકો વાર્તાને સાંભળે છે તેમ જુએ પણ છે. હું વાર્તાનો એ નૉર્થટ્રેઇલ પાર્ક મારા વાચકને બતાવું છું. એ વિશાળ પાર્કનું આકાશ ઘણું નીચે ઊતરી આવ્યું હોય ને પાત્રને થાય – આ ગુમ્બજ નીચે સૂઈ જઉં, ચન્દ્રને ઊંચો કૂદકો મારીને ઝડપી લઉં … કોઇ પણ વાર્તાનું વિશ્વ ખરું – રીયલ – લાગવું જોઈએ. વાચક એક અનુભવ લઈને જવો જોઈએ.

ચિત્રકૃતિઓ સ્થિર દૃશ્યો હોય છે. એ ચિત્રોનાં આધારરૂપ મૉડેલ્સને પણ સ્થિર બેસાડાય છે. કૅમેરાની અને મૂવીકૅમેરાની શોધ પછી, ચિત્રકલાની તેમ કથાસાહિત્યના સર્જનની જાણે દિશા જ બદલાઇ ગઈ છે. વિડીઓગ્રાફીએ પેલા સ્થિર દૃશ્યને હરતુંફરતું કરી દીધું. શબ્દમાં સરજાયેલાં કથનો અને વર્ણનો ચિત્ર બલકે ચલચિત્ર બની રહ્યાં છે. સારી કથાનું મૂવી બનાવવા જાણે પડાપડી થવા લાગી છે.

Pic courtesy : French Institute Alliance Franchise

હમણાં મેં ‘નેટફ્લિક્સ’ પર એક ફ્રૅન્ચ મૂવી જોયું. એમાં, એક સુન્દરી મૉડેલ છે. એને સ્થિર બેસાડાય છે. મૉડેલ છે એટલે એને નગ્ન બતાવી છે, સમ્પૂર્ણ નગ્ન, સમ્પૂર્ણ એટલે સમ્પૂર્ણ. ચિત્રકામો શરૂ થાય, પૂરાં થાય કે અધૂરાં છોડી દેવાય, એ તમામ સર્જનવ્યાપારને અનુવર્તીને વારંવાર એને જુદા જુદા પોઝિઝમાં બેસાડાય છે. મૉડેલ અને ચિત્રકારની છે આ કથા. ચિત્રકારની વર્કશોપ, બધો જરૂરી અસબાબ, ચીતરવાની પદ્ધતિઓ, સર્જનની આદિ મધ્ય અન્ત લગીની પ્રક્રિયા વગેરે બધું હૂબહૂ પૂરી કાળજી લઈને ધીમેશથી બતાવ્યું છે. દીર્ઘ મૂવી છે. બોલ્ડ છે. જો કે એમાં કશી સૅક્સલાઇફ નથી, કશું એમાં અભદ્ર કે અશ્લીલ નથી.

છતાં, આ મૂવી સમજુ યુગલોએ જ જોવું, એકલાં જોવું. હું જાણીને જોવા ન’તો બેઠો. આઇ નેવર ચૂઝ બીફોર કેમકે હમેશાં મારે અન્કન્ડિશન્ડ રહેવું હોય છે. આ મૂવીના કલાગુણ અને મૅસેજ લગી પ્હૉંચતાં સામાન્ય દર્શકને વાર લાગશે. ફ્રૅન્ચ નામ છે, La Belle Noises (1991). અંગ્રેજી નામ છે, The Beautiful Troublemaker.

બીજાં બે મન્તવ્યો હવે પછી, અવકાશે.

= = =

(August 19, 2021 : USA)

સ્વાતંત્ર્યદિન નિમિત્તે, આ વર્ષની 14મી ઑગસ્ટે જેની રચનાને 125 વર્ષ પૂરાં થયાં એ ‘ગ્રીન પૅમ્ફલેટ’ પુસ્તિકાની વાત કરવી છે. એને મોહનથી મહાત્મા સુધીની યાત્રાનું મંગલાચરણ કહી શકાય. એનાથી ગાંધીજીની પોલિટિકલ ફિલોસોફી પહેલી વાર દુનિયા સામે આવી. એના લેખક મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી ત્યારે માત્ર 26 વર્ષના હતા.

આ પુસ્તિકા પહેલાં એમ તો ગાંધીજીએ 1994માં ગાઈડ ટુ લંડન’નામની પુસ્તિકા લખી હતી, જેમાં ભારતથી લંડન ભણવા જાય તેમને માર્ગદર્શન આપવાનો પ્રયત્ન હતો. એ પુસ્તિકા એમણે પ્રગટ કરી નહોતી. લંડનમાં ભણતા ત્યારે ‘વેજિટેરિયન’ સામયિક માટે લેખો લખ્યા હતા. 

શું છે ‘ગ્રીન પૅમ્ફલેટ’? એ લખવાનું મન ગાંધીજીને શા માટે થયું? એ સમજવા માટે થોડાં વર્ષ પાછળ જવું પડે.

1891માં ગાંધીજી બેરિસ્ટર બનીને લંડનથી ભારત આવ્યા અને 1893માં દાદા અબ્દુલ્લા એન્ડ કંપની એક કેસમાં ગોરા વકીલોની મદદ માટે, એક વર્ષનો કરાર કરી દક્ષિણ આફ્રિકા ગયા. ત્યારે દક્ષિણ આફ્રિકામાં ચાર સંસ્થાનોનો સમાવેશ થતો : નાતાલ, કેપ કૉલોની, ટ્રાન્સવાલ અને ઑરેન્જ ફ્રી સ્ટેટ. તેના કબજા માટે ડચ અને બ્રિટિશ વચ્ચે ઘર્ષણ ચાલ્યા કરતું. ગાંધીજીની આત્મકથામાં બોઅર યુદ્ધનો ઉલ્લેખ આવે છે તે આ ઘર્ષણની ચરમસીમા. આ યુદ્ધને અંતે આખું દક્ષિણ આફ્રિકા બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો ભાગ બન્યું.

અહીં ખેતી અને ખાણોમાં મજૂરોની જરૂર પડતી. ગોરાઓ મજૂરી કરે નહીં ને આફ્રિકનો સ્થિર વસવાટ કરે નહીં. તેથી દક્ષિણ આફ્રિકાની બ્રિટિશ સરકારે ભારતથી મજૂરો મંગાવ્યા. 1860ની સાલમાં ભારતથી મજૂરોનું પહેલું વહાણ આવ્યું. આ મજૂરો મુદ્દત પૂરી થયે નવા કરાર કરી શકે, દેશમાં પાછા ફરી શકે અથવા અમુક જમીન મેળવી સ્વતંત્ર જીવન ગુજારી શકે એવી જોગવાઈ કરારમાં હતી. આ લોકો ભારતના ગરીબ વર્ગના હતા. સ્વચ્છ નહીં, ભણેલા નહીં, પછાત પણ ખરા. એમની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા ભારતથી વેપારીઓ આવી લાગ્યા.

આમ દક્ષિણ આફ્રિકામાં હિંદીઓના વસવાટની શરૂઆત થઈ. 1858ના ઢંઢેરામાં રાણી વિકટૉરિયાએ કહ્યું કે ‘અમારા હિંદી મુલકના વતનીઓ’ને ‘અમારા બીજા પ્રજાજનોના અધિકાર જેવા જ અધિકારો રહેશે.’ પણ ડચ લોકોને તો પહેલેથી જ વિરોધ હતો, મહેનતુ ને કરકસરિયા ભારતીય વેપારીઓ બ્રિટિશ વેપારમાં હરીફો બન્યા ત્યારે બ્રિટિશ લોકો પણ વિરોધી બન્યા. એમણે નિયંત્રણો ને અંકુશો મૂકવા માંડ્યા. ભારતીય લોકોના અધિકારો છીનવાયા, તેમને અલગ વસવાટોમાં રહેવાની ફરજ પડી, અપમાન-માર-ગાળો રોજના બન્યાં, ગોરાઓ એમની સાથે મુસાફરી કરતાં સુગાય, હોટેલો-સ્વીમિંગ પુલોમાં પ્રવેશ નહીં, ‘કુલી’ શબ્દ તો છાપાં અને અદાલતોમાં પણ વપરાતો. ગોરા તોફાનીઓ ‘મજા કરવા’ હિંદીઓની દુકાનો બાળતાં અચકાતા નહીં. ધિક્કારને કાયદાનું રૂપ મળતાં વાર ન લાગી. ફરજિયાત પરવાના, રાતે બહાર નીકળવાની બંધી, એકમાંથી બીજા સંસ્થાનમાં જઈ ન શકે, મતાધિકાર રદ્દ કર્યો. પ્રતિષ્ઠિત હિંદીઓને રહેવું અશક્ય થયું. ગાંધીજી દક્ષિણ આફ્રિકા આવ્યા ત્યારે ગોરાઓનો જુલમ પરાકાષ્ટાએ હતો.

એક વર્ષ બાદ, પાછા જવાના આગલા દિવસે ‘નાતાલ મરક્યુરી’માં ‘ઈન્ડિયન ફ્રેન્ચાઈઝ’ શીર્ષકથી ભારતીયો પાસેથી મતાધિકાર ખૂંચવી લેતા ખરડાના સમાચાર હતા. લોકોની વિનંતીથી ગાંધીજી ત્યાં રોકાયા, જનમત જાગૃત કર્યો, નાતાલ ઇંડિયન કૉંગ્રેસની સ્થાપના કરી. મતાધિકાર માટે કામ કરતાં અન્ય પ્રશ્નો પણ સામે આવ્યા અને નાગરિક તરીકેની ફરજો અને જવાબદારીઓ અદા કરવા સાથે ન્યાય મેળવવાનો આગ્રહ રાખતી એમની લડત શરૂ થઈ.

એ જ વર્ષે ટૉલ્સટોયની ‘ધ કિંગ્ડમ ઑફ ગૉડ ઈઝ વિધિન યુ’ વાંચી અહિંસાની અનિવાર્યતા મનમાં સ્થિર થઈ. દક્ષિણ આફ્રિકામાં રોકાણ લાંબું થશે એમ લાગતાં તેઓ 1986ના મે મહિનામાં કુટુંબને લેવા ભારત આવ્યા. છએક માસનું રોકાણ હતું. દક્ષિણ આફ્રિકામાં આગેવાનોએ ગાંધીજીને વિનંતી કરી કે તેઓ ભારતની પ્રજા અને શાસકોનું ધ્યાન દક્ષિણ આફ્રિકામાં વસતા ભારતીયોની દુર્દશા તરફ દોરે.

‘ગ્રીન પૅમ્ફલેટ’ને મોહનથી મહાત્મા સુધીની યાત્રાનું મંગલાચરણ કહી શકાય. દક્ષિણ આફ્રિકામાં ભારતીયો પ્રત્યે જે વર્તાવ થતો હતો તેનું તેમાં તાદૃશ, અતિશયોક્તિ વિનાનું, પાને પાને કરુણ રસ છલકાવતું, ‘આ નિવેદનનો દરેક શબ્દ સાચો છે.’ એવી ખાતરી સાથેનું ચિત્રણ હતું. એનાથી ગાંધીજીની પોલિટિકલ ફિલોસોફી પહેલી વાર દુનિયા સામે આવી. એના લેખક મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી ત્યારે માત્ર 26 વર્ષના હતા …

પાંચમી જૂને ગાંધીજી નીકળ્યા. નીકળવાના આગલા દિવસે ‘નાતાલ એડવર્ટાઈઝર’ના સંવાદદાતાએ એમની મુલાકાત લીધી. ‘મિ. ગાંધી, કૉંગ્રેસ શું ઈચ્છે છે?’

‘તેને કોઈ રાજનૈતિક પ્રભાવ પાડવો નથી. એનો ઉદ્દેશ એટલી જ ખાતરી મેળવવાનો છે કે 1858ના ઢંઢેરામાં આપવામાં આવેલાં વચનો પાળવામાં આવે.’

‘તો ભાવિ કાર્યક્રમ શો છે?’

‘જે આજ પહેલાં રહ્યો છે તે જ. કૉંગ્રેસ અહીં, ભારતમાં ને ઇંગ્લેન્ડમાં સાહિત્ય પ્રગટ કરીને અને અખબારોમાં લખીને ભારતીયોની ફરિયાદો બહાર લાવવાનું ને એના પ્રચાર માટે ફાળો ઉઘરાવવાનું ચાલુ રાખશે. સાથે રંગ અંગેનો ભેદભાવ દાખલ કરવાના કોઈપણ પ્રયાસનો વિરોધ કરશે.’

પાંચમી જૂને આ અહેવાલ પ્રગટ થયો. તે જ દિવસે ગાંધીજી ભારત આવવા નીકળ્યા હતા. 

9 જુલાઇએ તેઓ રાજકોટ પહોંચ્યા અને ઝડપથી ઘર, ઑફિસમાં ફેરવાઈ ગયું. એક મહિનામાં 44 પાનાંની પુસ્તિકા તૈયાર થઈ ગઈ. નામ હતું ‘ધ ગ્રિવન્સિઝ ઑફ ધ બ્રિટિશ ઈન્ડિયન્સ ઈન સાઉથ આફ્રિકા : એન અપીલ ટુ ધ ઇન્ડિયન પબ્લિક’. રંગ લીલો એટલે ગ્રીન પેમ્ફલેટ – લીલું ચોપાનિયું કહેવાયું. એના લખાણમાં ચોકસાઈ, તટસ્થતા, અભ્યાસ, નિરીક્ષણ અને સરળ ભાષા દેખાય છે. તેની 4,000 નકલ છપાવી એમણે ભારતના અગ્રણીઓને પોતાના ખર્ચે મોકલી. પછી પોતે મુંબઈ, પૂના, મદ્રાસ, કલકત્તા વગેરે સ્થળે જઈ, સભાઓ ભરી, ભાષણો આપ્યા, ચર્ચાઓ કરી, લેખો લખ્યા. અત્યાર સુધી ભારતના લોકો દક્ષિણ ભારતની સ્થિતિ અને ગાંધીજી આ બન્નેથી અજાણ હતા. બે મહિનામાં પહેલી આવૃત્તિ ખલાસ થઈ અને બીજી આવૃત્તિ, 4,000 નકલ છપાઈ.

દેશમાં અને ઇંગ્લેન્ડમાં આખી વાતના મોટા પડઘા પડ્યા. ગાંધીજીએ વાઈસરૉયને પણ આખી હકીકત અલગ રીતે મોકલી હતી. દક્ષિણ આફ્રિકામાં ભારતીયો પ્રત્યે જે વર્તાવ થતો હતો તેનું તાદૃશ, અતિશયોક્તિ વિનાનું, પાને પાને કરુણ રસ છલકાવતું, ‘આ નિવેદનનો દરેક શબ્દ સાચો છે.’ એવી ખાતરી સાથેનું ચિત્રણ હતું. છાપાંઓએ તેને સારી પ્રસિદ્ધિ આપી. અગ્રલેખ લખ્યા. મદ્રાસમાં તો આ પત્રિકાની એક સ્વતંત્ર આવૃત્તિ જ છપાઈ.

આ પત્રિકાથી દક્ષિણ આફ્રિકાની લડતનું બીજ વવાયું. ‘ધ પાયોનિયર’ અને ‘ધ ટાઈમ્સ ઑફ ઈન્ડિયા’ના અહેવાલ અને ‘ગ્રીન પૅમ્ફલેટ’ની ટૂંકી સમરી ભારતના બ્રિટિશ પ્રતિનિધિએ લંડન મોકલી. લંડનની ઑફિસેથી ત્રણ લીટીનો તાર, જેમાં આ સમરીની સમરી હતી, દક્ષિણ આફ્રિકા ગયો. ડરબનના ગોરાઓ ગુસ્સે ભરાયા. દરમ્યાન ગાંધીજી પરિવારને લઈ દક્ષિણ આફ્રિકા આવવા નીકળ્યા. એમની સ્ટીમર રોકવામાં આવી. 1987ના જાન્યુઆરીની 13મી તારીખે તેઓ સ્ટીમરમાંથી ઊતર્યા ત્યારે ગોરાઓનું એક ટોળું તેમની રાહ જોતું હતું. ટોળાએ તેમને ઘેર્યા, ધક્કે ચડાવ્યા, માર્યા.

‘ગ્રીન પૅમ્ફલેટ’ એક પ્રમાણભૂત દસ્તાવેજ હતો. તેમાં રેસિયલ એટલે કે જાતિવાદને લગતા અને સામ્રાજ્યને લગતા મુદ્દા સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યા હતા. હિંદીઓના કેસની રજૂઆત કરતી વખતે સત્યને વિશે ખૂબ કાળજી રાખી હતી. હિંદના રાજકીય ઇતિહાસના આ કાળમાં ‘ગ્રીન પૅમ્ફ્લેટ’નું જેટલું વેચાણ થયું તેટલું કદાચ જાહેર પ્રશ્નના કોઈ પ્રચારસાહિત્યનું નહીં થયું હોય. બીજી આવૃત્તિમાં દક્ષિણ આફ્રિકાના દેશબાંધવો તરફથી બોલવાની પરવાનગી આપતું ‘મુખત્યારનામું’ પરિશિષ્ટરૂપે ગાંધીજીએ જોડ્યું હતું. તેના પરની પ્રતિનિધિઓની સહીઓ પરથી જણાય છે કે એ વખતે દક્ષિણ આફ્રિકામાં વસતા બધા હિંદીઓમાં એકતા પ્રવર્તતી હતી. એમના સાથથી ગાંધીજીએ દક્ષિણ આફ્રિકામાં બે દાયકા સુધી એક મુશ્કેલ લડતનું નેતૃત્વ સંભાળ્યું અને એ દરમિયાન સત્યાગ્રહનું મહાન શસ્ત્ર ઘડાયું.

‘ગ્રીન પૅમ્ફલેટ’ પછી એક સ્વતંત્ર નોંધ પ્રગટ થઈ હતી, જેમાં આ સંદર્ભે કરેલાં નિવેદનો ને અરજીઓની નકલો હતી. આજે પણ અભ્યાસીઓને એ કામ આવે. ‘કલેક્ટેડ વર્ક્સ ઑફ મહાત્મા ગાંધી’ અને ‘અક્ષરદેહ’ના બીજા ભાગમાં આ આખું પેમ્ફલેટ પરિશિષ્ટ અને નોંધ સાથે વાંચવા મળે છે.

મહાત્મા ગાંધી કહેતા, ‘ઈન અ જેન્ટલ વે, યુ કેન શેક ધ વર્લ્ડ.’ આ શાંત તાકાતની જરૂર ક્યારે નથી હોતી?

e.mail : sonalparikh1000@gmail.com

પ્રગટ : ‘રિફ્લેક્શન’ નામે લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “જન્મભૂમિ પ્રવાસી”, 15 ઑગસ્ટ 2021

https://manybooks.net/titles/gandhimother08Green_Pamphlet.html

ભારતીય રાજકીય પક્ષોએ ભારતનાં લોકોને નાગરિક બનાવવાના બદલે હિન્દુ, મુસ્લિમ, દલિત, આદિવાસી વધુમાં વધુ બનાવ્યાં છે. એમાં ય ભા.જ.પ.ની બહુસંખ્યક હિન્દુત્વની રાજનીતિના કારણે આ વિભાજન વધુ તીવ્ર બન્યું છે. યુ.પી.માં ચૂંટણીની પડઘમ વાગી રહી છે, ત્યારે બદલાયેલી આ રાજનીતિનો અનુભવ પ્રારંભથી જ થાય છે. ભા.જ.પ.નો તો એક જ રાગ છે, મેં મંદિર આપ્યું, તમે મને વૉટ આપો! શિક્ષણ, આરોગ્યની કોઈ મુશ્કેલી હોય, તો રામમંદિર જાવ. હજુ દેશમાં કોરોનાની રસીના બે ડોઝ ૧૦ કરોડ લોકોને અપાયા છે. આરોગ્ય-શિક્ષણના ક્ષેત્રે યુ.પી.નું પ્રદર્શન કંગાળ છે. કોરોનાપૂર્વે ઑક્સિજનની તંગીથી બાળકો મરી ગયાંની ઘટના, હાથરસમાં થયેલી બળાત્કારની ઘટના, વિકાસ દૂબેનું ઍન્કાઉન્ટર યુ.પી.ની સાંપ્રત સ્થિતિ છે. આ બધાની કોઈ વાત જ નહીં. અગાઉના બે મુખ્ય મંત્રી સમેત ભા.જ.પ. હવે બ્રાહ્મણોને વૉટબૅંક બનાવવા પાછળ પડ્યાં છે.

એ વાત સાચી છે કે યુ.પી.માં ૧૪ ટકા બ્રાહ્મણો છે. ભૂતકાળમાં કૉંગ્રેસે યુ.પી.માં છ બ્રાહ્મણ મુખ્ય મંત્રી આપ્યા છે, એ નેતાઓ કેવળ બ્રાહ્મણ નેતા ન હતા, એમને વ્યાપક લોકસમર્થન હતું તેમ જ રાજનીતિમાં પરિપક્વ હતા. ચૂંટણીની રણભેરી વાગતાં જ કૉંગ્રેસના મુખ્ય બ્રાહ્મણનેતા જિતેનપ્રસાદ ભાજપમાં જોડાયા (અથવા ખરીદાયા …) બ્રાહ્મણ વોટબૅંકનો આ પ્રારંભ છે. પૂર્વે જ્યારે માયાવતીએ વિરાટવિજય મેળવ્યો, ત્યારે આર.એસ.એસ. તેમની સાથે હતું. આર.એસ.એસ.ના અગ્રણી કૈલાશચંદ્ર મિશ્રાના પુત્ર ત્યારે અને આજે માયાવતીની નિકટ છે. સતીષચંદ્ર મિશ્રાને સાથસહકારના બદલામાં એમના પિતાના નામ સાથે સંકળાયેલી યુનિવર્સિટી કાનપુરમાં માયાવતીએ બનાવી આપી ! બી.એસ.પી.નું પ્રારંભે સૂત્ર હતું : ‘તિલક (બ્રાહ્મણ), તરાજુ (વણિક) ઔર તલવાર (ક્ષત્રિય) ઉસકો મારો જૂતાં ચાર’. એ સૂત્ર પછી બદલાઈ ગયું. ‘હાથી નહીં ગણેશ હૈ, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ હૈ …’ આમ, જોઈ શકાય છે કે યુ.પી.માં દેવો ચૂંટણી લડી રહ્યા છે, તેથી ભૂદેવને કેમ ભુલાય ? અગાઉ બી.એસ.પી.એ પક્ષમાં ‘બ્રાહ્મણો’ના નામે પાંખ પણ બનાવી હતી. ગુજરાતમાં પણ ભા.જ.પ. છોડી દેનાર નલીન ભટ્ટને બી.એસ.પી.ની જવાબદારી સોંપાઈ હતી. અત્યારે બી.એસ.પી. કહી રહ્યું છે કે, ભા.જ.પ. કહ્યા પ્રમાણે ત્વરિત રામમંદિર બનાવી નથી રહ્યું, એ અધૂરું કામ અમે પૂરું કરીશું. રામલલ્લાનો લાભ બધાને લેવો છે. રાજીવ ગાંધીએ રામમંદિરનાં બારણાં એટલે જ સ્તો ખોલેલાં. બી.એસ.પી.ના મંચથી અત્યારે ‘જયશ્રીરામ’ના નારા લગાવાય છે !

ર૩મી જુલાઈએ બી.એસ.પી.એ અયોધ્યામાં બ્રાહ્મણ-સંમેલન કર્યું અને ર૯મી સુધી છ બ્રાહ્મણ-સંમેલનો કરવાનો કાર્યક્રમ જાહેર કર્યો છે. ભા.જ.પ.ની બહુસંખ્યક હિન્દુત્વવાદી રાજનીતિમાં આ છીંડું પાડવાનો પ્રયાસ છે. ઝેરનું મારણ ઝેરનો આ પ્રયોગ છે. પણ આખરે એ યાદ રાખવાનું કે જેના પર ઝેરનો પ્રયોગ થાય છે, એ પ્રજા ઝેરીલી બની જશે. સતીષચંદ્ર મિશ્રાએ જણાવ્યું કે, યોગીજીએ માત્ર વિકાસ દૂબેનું જ ઍન્કાઉન્ટર નથી કર્યું, ચારસો બ્રાહ્મણોને માર્યા છે ! આવી જ ચિંતા અખિલેશજીને યાદવોની છે. વિકાસ દૂબેની ઘટનાને રૂપકની જેમ ખોલી શકાય. પરંપરાગત રીતે બ્રાહ્મણો હિંસક ઘટનાના સૂત્રધારો ન હતા, હવે યુ.પી.માં આ વર્ગ અપરાધી થયો છે. સમાજની સર્વવ્યાપી બેરોજગારીનું એક પરિણામ હોઈ શકે. ભા.જ.પે. શહેરે-શહેરે, ગલીએ-ગલીએ મંદિરો (ગેરકાયદે) બનાવી દીધાં છે જેનાથી એમને વ્યવસાય મળ્યો છે, સાથોસાથ ધર્મકેન્દ્રિત રાજનીતિની સજ્જડ અને નીચેના સ્તરથી વ્યવસ્થા સર્જી છે. મોટા પાયે સહેજ પણ હિન્દુવોટ ન ગુમાવવા પડે એટલે કુંભનો મેળો થવા દીધો ! અત્યારે આર.એસ.એસ. ચિત્રકૂટમાં સંતસમાગમ કરી રહ્યું છે. સંતોને ઢગલો પદ્મશ્રી, પદ્મભૂષણ આપ્યાં છે, તેથી ચૂંટણીમાં સંતમતનો ફાળો મૂલ્યવાન રહેવાનો. કૉન્ગ્રેસ પાસે ય સંતોની નાનકડી ફોજ છે.

બેરોજગારી, શિક્ષણ, આરોગ્ય, કોરોના, કિસાનોના પ્રશ્નો, કૃષિબિલ, દલિત અત્યાચારો, સરકારી નિમણૂકોમાં ભ્રષ્ટાચાર, મનરેગાની નિષ્ફળતા – આ ચૂંટણીના મુદ્દા નથી, તેથી સમાજવાદી પક્ષ પણ દેવોની આ ચૂંટણીમાં પાછી પડવા માંગતો નથી. અખિલેશ યાદવે જાહેર કર્યું છે કે ભા.જ.પ.ના યોગી જો શ્રીરામની વિશાળ મૂર્તિ બનાવવાના હોય, તો અમે એનાથી પણ મોટી મૂર્તિ પરશુરામની બનાવીશું ! વિદેશમાં શિક્ષણ પામેલા અખિલેશને કોઈ નવો વિચાર નથી આવતો ? ૧૫મી ઑગસ્ટે અયોધ્યામાં સમાજવાદી પક્ષનું ય બ્રાહ્મણ-સંમેલન યોજાઈ રહ્યું છે ! રામની સામે પરશુરામની આ ચૂંટણી છે. ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓમાં ઘણા વખતથી પરશુરામ જયંતીની જાહેર રજા અપાય છે, એમાં પરશુરામ પ્રેમ નથી, બ્રાહ્મણ વોટબૅંકને ખુશ કરવાની નીતિ છે.

ભા.જ.પ. સામે ચૂંટણી લડવા, જીતવા હજુ સમય છે ચેતી જવાનો. અખિલેશ-માયાવતીની આ રાજનીતિ નકારાત્મક છે. ભા.જ.પ.નો મુકાબલો ભા.જ.પ.નાં સાધનોથી ન થાય. થાય તો, ચૂંટણી જીતી લેવાય, તો ય એ પરિણામ લોકશાહી માટે સારી નિશાની નથી. આ બંગાળ નથી, યુ.પી. છે. અહીં રામની સ્મૃતિની યાદ ભરચક આપવામાં આવશે. હમણાં જ ઉદ્યોગપતિ મિત્તલે એકવીસો કિલોનો ઘંટ ભેટ આપ્યો છે. નાના-મોટા ઘંટની તો કંઈ વિસાત નથી, જે પાંચ-સાત કિ.મી. સુધી સંભળાશે ! શિક્ષિત મતદારો ન હોવાથી ભા.જ.પ.ની સાંપ્રદાયિક, બહુસંખ્યક હિન્દુત્વવાળી રાજનીતિના પ્રભાવમાં આવવાની સંભાવના વધારે છે. વળી, ભા.જ.પ. પાસે નાણાંની કોથળી – સહુથી ભારે છે. એકલા બંગાળમાં જ જે પાર્ટી આઠ હજાર કરોડ ખર્ચી શકે છે, એ યુ.પી.માં કોઈ જોખમ ન ઉઠાવે. યુ.પી. ભારતીય રાજનીતિની ધોરી નસ છે. સામ-દામ-દંડની રાજનીતિમાં ભા.જ.પ. માહિર છે. પંચાયતની ચૂંટણી લડવા માંગતાં ભા.જ.પ. સિવાયના લોકોને ભા.જ.પે. ફૉર્મ સુધ્ધાં ભરવા દીધાં નથી, જેની અસંખ્ય ફરિયાદો મળી છે. યોગીનો ઉદય ‘લવજેહાદ’માંથી થયો હતો, એની પણ યાદ આપવામાં આવશે. લવજેહાદ પણ એક એજન્ડા છે, તેથી ગુજરાતમાંય શરૂ કર્યું છે.

આવા સંજોગોમાં યુ.પી.નાં લોકોને નાગરિક બનાવો. યુ.પી.ની ચૂંટણી દેવો વચ્ચે નહીં, પ્રજાના પ્રશ્નો માટે લડો. વિશ્વની સહુથી મોટી લોકશાહી ભારત છે, એનું સહુથી મોટું રાજ્ય યુ.પી. છે. એમાં જો ચૂંટણી આવા સામંતી મુદ્દાઓની આસપાસ જ રમાતી રહેશે તો ભારતની લોકશાહીનું ભાવિ અંધકારમય બનશે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 ઑગસ્ટ 2021; પૃ. 11