મારા પ્રિયતમ કવિઓમાં અગ્રસ્થાને બિરાજતાં અમેરિકન કવિ મેરી ઓલિવરના એક કાવ્યનો અનુવાદ.
નીચી ઉડાન ભરું છું આજે, ને
આકાંક્ષાના સર્વ તંત્રમંત્રને પોઢવા દઉં છું.
દુનિયા એની રીતે ચાલ્યા કરે છે.
બાગમાં મધમાખી ગૂંજે છે જરાક,
માછલી કૂદે છે, મશા બને છે આહાર.
ને એવું બધું.
પણ હું આજે છુટ્ટી લઉં છું.
પીંછા જેટલી શાન્ત.
હલનચલન નથી કરતી હું, પણ જુઓ તો છું યાત્રામાં જ
અકલ્પનીય અંતર કાપતી.
શાન્તિ. એક મંદિરદ્વાર.
On this 6th July Pravesh Shula, a BJP worker, urinated on an Adivasi boy. Shukla is a close associate of Kedarnath Shukla, the MLA of the area. When Pravesh was peeing; his friend Deep Narayan Sahu was videotaping the whole incident. The person on whom Shukla; out of fear kept quiet, but as the video of the incident surfaced, MP CM Shivraj Chauahan claimed that Dasmath Rawat was the victim. Dasmat denied that. Still he was called by CM to his house.
As the video of this shameful act made rounds, condemnations came forth. Shivraj Chauhan called Rawat to his house, washed his feet, garlanded him and also offered money. CM Chauhan dismissed the caste angle. He said that criminals has no caste, while the upper caste arrogance and Adivasi subjugation is writ large on this incident. He also sent bulldozers to Pravesh Shukla’s house and demolished the illegal part of his house. Chauhan seems to be out to show remorse for electoral goals, so he did go ahead with, washing feet, offering money etc. As the ghastly incident surfaced, Neha Singh Rathore, the noted Bhojpuri Singer posted a cartoon on this and an FIR has been filed against her.
This incident may be just a tip of the iceberg as to what the plight of Adivasis in MP is in particular and other places in general. There are many cases of anti Adivasi atrocities as such. MP has 21% of Adivasis population, of which Kol tribe, to which Dasmath belongs, the real victim may not be known probably, belongs; is the third largest one. There are 47 Assembly constituencies and seven Lok Sabha constituencies where the Adivasi vote matters. In last elections Congress won a majority of the seats in these areas, and this helped Kamalnath of Congress to become the chief minister. It is another matter that through ‘operation Kamal’ his Government fell and Shivraj Chauhan of BJP became CM.
BJP has dual policy as far as Adivasis are concerned. It has been claiming that Adivasis are Hindus. Surely Adivasi culture is very different and their own self perception about their religion is very different. BJPs parent organization RSS has floated Vanvasi Kalyan Ashram (Forest Dweller Welfare Center, VKA) to Hinduize Adivasis and to co-opt them. To begin with the RSS combine does not call them Adivasis and just calls them Vanvasis (Forest dwellers). Reason for RSS not calling them Adivasis is that the whole Hindu nationalist ideology is based on the claim that Hindus have been the ‘fist comers’ and Hindu Rashtra has been there from times immemorial. If Adivasis are the original inhabitants, then this claim falls flat.
VKA has been very active in Adivasi areas, Dangs, Jhabua, and Kandhmal in particular. Here through cultural mechanisms it has been trying to infuse Brahmanical culture. They have selected icons from Adivasis and projected them with great pomp and show. In Dangs Shabri temple, Shabri Kumbh (congregation) and promotion of Lord Hanuman as the major deity; has been going on. Projection of destitute Shabri as their idol may be a messaging for upholding destitution and deprivation for Adivasis. As the mythology goes, Shabri offered the berries to Lord Ram as she could not afford more. Shabri Kumbhs have been held in dangs and Adivasis areas of MP to culturally win them over. Promotion of Lord Hanuman as the major deity in these areas needs to be given a lot of thought. While in urban areas, it is Lord Rama, why is Lord Hanuman projected in Adivasi areas?
In these areas, icons are also selected from their history and projected to be against Muslims also as in the case of Suhel Dev for the Rajbhar community. In MP Virangana Durgawati Gaurava Yatra had been organized. Also another Adivasi Queen Kamalapati has been eulogized, Habib Ganj station has been renamed as Rani Kamalpati Railway station, and a museum in her memory is being planned. Similarly Kol Jayanti Mahakumbh (Anniversary Congregation) was organized to win over this community for electoral gains and to co-opt them under the hegemony of upper caste politics.
VKA on one hand has been doing ‘seva’ (service) among these communities also. The sociological process of Sanskritzation (emulating upper castes) is very much at play.
At the same time an atmosphere of intimidation has been built up by targeting Christian missionaries working in the areas. The Christian missions, are mostly doing work in the health and education areas. This leads to Adivasis being attracted to Christian missionaries and their work in the field of education has potential of empowering them. The low intensity anti Christian violence flares up on occasions into major frightening events like rape of nuns in Jhabua, burning of Pastor Stains in Keonjhar (Odisha) and the horrific Kandhamal violence of August 2008.
At social level the caste hierarchy reigns supreme, and this Sidhi urination incident is just a sample of that. The plight of Adivasis like other marginalized communities has remained pathetic; their empowerment is on the backburner in the scheme of things of RSS combine. The terror of upper caste affluent is so strong that atrocities against them go unregistered. As such “National Coalition for Strengthening SCs and STs (PoA) Act (NCSPA) NCSPA believes that despite explicit constitutional provisions and guidelines, the suffering of dalits and Adivasi communities across India remains the worst. This community is not only the victim of this scourge of the caste system but also faces institutional discrimination and social exclusion” the report points out. Further, the report reveals that atrocities against Scheduled Tribes (ST) have increased by 6.4% in 2021 with Madhya Pradesh reporting the highest number of cases accounting for 29.8% followed by Rajasthan with 24% and Odisha with 7.6% in 2021.”
The politics being pursued by BJP and its related organizations have a multipronged strategy to win them over electorally by emotive symbolic actions, to Hinduise them on one hand and to maintain the upper caste hegemony on the other. Just by washing feet and offering 5 Lakhs to the offended family is a symbolism bereft of any remorse for the policies being pursued by this combine in the Adivasi regions as a whole?
પ્રીતમ લખલાણી
ચાનો છેલ્લો ઘૂંટડો ભરી ખુશી વ્યકત કરતા નાથાલાલે જણાવ્યું, ‘દર વરસે ફાધર્સ ડે નિમિત્તે તમારા બધા તરફથી કંઈ ને કંઈ નાનીમોટી ભેટસોગાત સાથે ફૂલ તેમ જ શુભેચ્છા કાર્ડ મને મળે છે! મનોમન ત્યારે ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરું છુંઃ ” હે ઈશ્વર, તેં મને માંગ્યા કરતાં પણ વિશેષ સુખ આપ્યું છે! ત્રણ વેદો સમા દીકરા આપીને તેં મારા જીવનને ધન્ય કરી દીધું! તારા આ ઉપકારનું ઋણ હું આ જન્મે ક્યારે ચૂકવી શકીશ!” આમ કહી આંખે આવેલ ઝળઝળિયાંને લૂછતાં, ઉત્સાહપૂર્વક આગળ બોલ્યાઃ ‘ગઈ કાલે સાંજે તમે બધા પિકચર જોવા ગયા હતા ત્યારે મેં તમારી મમ્મીને કહ્યું કે આવતા રવિવારે ફાધર્સ ડે છે. આ વખતે આપણા સદ્ભાગ્યે ત્રણે છોકરાંવ અને તેના પરિવાર અહીં કિરીટના ઘરે ભેગા થયા છે, તો મારે છોકરાંવને, મારા મનમાં વરસોથી જે એક ઈચ્છા છે તે જણાવી દેવી જોઈએ!”
‘તમને ત્રણે ભાઈઓને, કદાચ મારી જીવન કૅરિયરની બહુ જાણ નહીં હોય, કારણ કે એ વખતે તમારી ઉંમર રમવાભણવાની હતી! હું કોઈ મોટો વેપારી કે સરકારી ખાતામાં કયાં ય મોટો ઑફિસર ન હતો!” ‘મારી ઉંમર માંડ અઢાર વર્ષની હશે! તે વખતે સમગ્ર દેશ અંગ્રેજોની ગુલામીમાંથી મુકત થવા ગાંધીજીની અહિંસક લડતમાં કૉંગ્રેસની છત્રછાયા તળે ઊભો હતો! આઝાદીની હવામાં હું પણ પૂરેપૂરો ગાંધીજીના વિચારને વળગી રહ્યો. આઝાદી મળતાં દેશનું કાર્ય પૂર્ણ થયું ન હતું. આઝાદીની લડત કરતાં પણ એક મોટી લડત દેશના મૂડીવાદીઓ અને શોષણખોરો સામે લડવાની હજી બાકી હતી.
નાથાલાલ શાહ
ખંડુભાઈ દેસાઈ
“પરિવાર, સમાજ અને ઘરનો વિચાર કર્યા વિના એ વખતના મજદૂરનેતા ખંડુભાઈ દેસાઈ સાથે ખભેથી ખભો મિલાવી જે મિલકારખાનામાં દલિત મજદૂરોને તેમના માલિકો તરફથી અન્યાય થતો હોય ત્યાં આગળ તેમના હક્ક માટે ગાંધીજીએ ચીંધેલ અહિંસક માર્ગે આંદોલનનું નેતૃત્વ લઈ લડત ચલાવવા આગળ ધપતો! આ કામમાં સમય આપવા બદલ મને મજદૂરસંઘ તરફથી દર માસે પરિવારના ગુજરાન માટે નાની એવી રકમ પગાર પેટે મળતી. મને જે કામ માટે પગાર મળતો તે કોઈ મિલમાલિકની તિજોરીમાંથી કે તેમના કાળાબજારના ખિસ્સામાંથી નહોતો આવતો. રાતદિવસ લોહીપસીનો એક કરીને યંત્રો ચલાવતા મજદૂરોના પગારમાંથી દરમહિને થોડોક હિસ્સો મજદૂરસંઘ સેવા આપવા બદલ કાપી લેતો! તેમાંથી મારો પગાર નીકળતો.”
“આ બાબતમાં કેલિફૉર્નિયાની લખલૂટ જાહોજલાલીથી છલકાતા જીવનમાં કોઈક વાર એકાંતે બેસીને વિચારું છું તો મારું હ્રદય કંપી ઊઠે છે! બિચારા! મજદુરોને કાળી મજૂરી કરવા બદલ જે વેતન મળતું તેમાંથી તેમનાં બાળબચ્ચાં મહામુસીબતે બે ટંકનો લુખ્ખો રોટલો પામી શકતાં. આવી કારમી પરિસ્થિતિમાં જીવતા મજદૂર પરિવારો મજદૂરસંઘને કેવી હાલતમાં સભ્ય ફી ચુકવતા હશે!”
‘વરસોથી આ વેદના મારા મન પર રાતદિવસ હથોડા મારી રહી છે. ઈશ્વરના ઘરે જતાં પહેલાં, જે ગરીબ મજદૂરોએ મને પગાર પોતાના લોહીપસીનાની કમાણીમાંથી ચૂકવ્યો હતો તે મજદૂરોનું ઋણ ચૂકવી મારે મુક્ત થઈ જવું છે! જિંદગીનાં જે વીસપચ્ચીસ વર્ષ મેં મજદૂરસંઘ વતી પગાર ધોરણે કામ કર્યુ હતું તે પગારની રકમનો વ્યાજ સાથે સંપૂર્ણ હિસાબકિતાબ કરી, કિગ્રન લાઈફ ઈન્ટ નામનું એક પરિવાર ટ્ર્સ્ટ બનાવી, અમેરિકાની કોઈ એકાદ બૅંકમાં ટ્રસ્ટનું ખાતું ખોલાવી તેમાંથી દર જૂન મહિનામાં ફાધર્સ ડે આવે તે પહેલાં બૅંકમાં મૂકેલ મૂડીનું વ્યાજ ગુજરાતનાં જે શહેરોને અને જિલ્લામાં મેં મજદૂરસંઘ વતી કામ કર્યું હતું ત્યાં આગળ વસતા મજદૂર પરિવારમાં શિક્ષણ તેમ જ આરોગ્ય અર્થે વાપરવું. આ રકમનું વ્યાજ ભૂલેચૂકે પણ કયારે ય કોઈ ધાર્મિક ક્રિયાકાંડ કે કોઈ મંદિરના કાર્યમાં ન વાપરવું. મારે મન જનસેવાથી વિશેષ બીજી કોઈ પ્રભુસેવા નથી!”
‘અરે! ભાઈ, તમે આવી નાનીઅમથી વાતને આટલાં વરસો સુઘી મનમાં કારણ વિના સંઘરી રાખી! આ વાતને તો તમે અમને આજથી વીસપચીસ વર્ષ પહેલાં કહી શકયા હોત!” આમ કહી કિરીટે, કીર્તિદાને કહ્યું, ‘તું મારી બ્રીફકેસમાંથી જરા કૅલ્કયુલેટર લઈ આવ તો!” કીર્તિદા હરખભેર કૅલ્ક્યુલેટર લઈને આવ્યાં એટલે નાથાલાલે ખુશીઆનંદ સાથે મજદૂરસંઘ તરફથી મળેલ છેલ્લા પગારની રકમ પરિવારને જણાવી દીધી.”
બેપાંચ મિનિટ આંકડા સાથે રમત કરી કિરીટે, છેલ્લાં ત્રીસ વર્ષનું સરવૈયું કાઢીને જણાવ્યું કેઃ “આપણે લગભગ સાડા ત્રણ લાખ રુપિયા કિગ્રન લાઈફ ઈન્ટના ખાતામાં મૂકવા પડશે!” સાડા ત્રણ લાખનો આંકડો સાંભળી, નીતિને તેમ જ અશોકે પોતાનું મંતવ્ય રજૂ કરતાં કહ્યું કેઃ ‘એક રાઉન્ડ ફીગર તરીકે પાંચ લાખ રુપિયાનું બૅંકમાં એકાઉન્ટ ખોલાવી નાખીએ તો કેમ રહશે! આપણે તો આ રકમ વ્યાજ સાથે પાછી આપવી છે!”
“અશોકભાઈ, તમે અને નીતિને તો મારા મનની વાત કરી નાખી! કદાચ ઉતાવળમાં ને ઉત્સાહમાં ક્યાંક હિસાબમાં કંઈક ભૂલચૂક થઈ હોય તો ભવિષ્યમાં આપણે આ વાત પર પસ્તાવું ન પડે,એટલે પાંચ લાખ રુપિયા ખાતામાં મૂકી જ દઈએ!”
દીકરાનો ઉત્સાહ જોઈ, કયારના સાંતચિત્તે વહુઓની સાથે સાંભળતાં ખુશખુશાલ ચહેરે કાન્તાબા બોલ્યાં : “દીકરાવ, તમે તમારા ભાઈના મનની વાતને તો જાણી લીધી તો પછી મારી પણ એક વાત જરા ધ્યાન દઈને સાંભળી લ્યો! અમે તો આજે છીએ અને કાલે નહીં હોઈએ! ત્યારે પણ તમે ભાઈઓ જે રીતે વર્તમાનમાં અમારા જન્મદિવસે, અમારી મૅરેજ એનવર્સરીના દિવસે તેમ જ મધર્સ ડે અને ફાધર્સ ડેના શુભ અવસરે જે રીતે કિમતી ભેટસોગાદ અમને પ્રેમપૂર્વક મોકલો છો! તેને બદલે તમે એટલી રકમ આ પ્રસંગોપાત આપને બૅંકમાં જ્યારે કિગ્રન લાઈફ ઈન્ટ ટ્ર્સ્ટનું ખાતું ખોલાવીએ ત્યારે તેમાં તમે ઉમેરતા રહેજો! જો તમારી શકિત હોય તો જેટલું વ્યાજ તમે દર વરસે દલિત ગરીબ મજદૂરના લોકકલ્યાણ અર્થે વાપરવા ટ્ર્સ્ટમાંથી ઉપાડો એટલી જ રકમ તમે સામે ખાતામાં જમા કરાવશો તો અમારા આત્માને આનંદ થશે!”
*
ખાસ જણાવાનું કે, કિગ્રન લાઈફ ઈન્ટ ટ્ર્સ્ટનું ખાતું ૧૯૯૦ની આસપાસમાં ખોલવામા આવ્યું હતું અને તે આજે પણ ઉત્સાહ સાથે લોક્કલ્યાણનું કામ કરે છે.