શબ્દના કિનારેથી, દૂર જઈને ઊભો !

તું મૌનના, ઘુઘવાટમાં !

ક્ષણે, ક્ષણે, કણ કણ બનીને,

અટવાતો તું, વિસ્મૃતિ યોગમાં !

છતાંય તારી દર્દભરી, વલય રેખામાં 

વૃક્ષનાં, પર્ણે પર્ણે, ઊગી નીકળ્યો તું ! 

બનીને અશ્વત્થામા !

 ગુમાવ્યો છે, અમે પણ,

અમૂલ્ય, મૌતિક !

જીવતી જાગતી માનવતાનો !

આ બે જખમી નયનમાંથી !

જો ને વહી રહી છે, ભીની ભીની !

ઊની, ઊની, રક્તની અતૂટ ધારા !

જો તને સાંપડે, મૌલિક આત્મ મણિ ! 

કો’કની ભલી, આશિષથી !

તો  શોધજે મહીં, માનવતાની 

ઉજળી લકીરોને, ને ચોડજે એને,

 અમો સહુ માનવીના ભાલે!  

બોસ્ટન ૫-૫ -૨૦૨૩ 

e.mail : mdinamdar@hotmail.com

પ્રિયકાંત મણિયારનું એક કાવ્ય છે :-

એકદમ જ્યાં સાવ નાના ભાઈએ પૂછ્યું,

‘તમે ગાંધીજીને જોયા હતા?’

ત્યાં હું અચિંતો ને સહજ બોલી ગયો કે ‘હા’,

અને એ ઓશિયાળી આંખથી જોઈ રહ્યો મુજને

અને બબડી ગયો –

‘ત્યારે અમે તો હીંચતા’તા ઘોડિયામાં

પેન-પાટી લૈ હજુ તો એકડાને ઘૂંટતા’તા રે અમે !’

હું હવે કોને કહું કે ‘ના તમે,

એ તો અમે !’

0

કાવ્યમાં મોટાભાઈએ ગાંધીજીને જોયા હોવાનું કહ્યું, તો નાનો ભાઈ એમને જોવાનું ચૂકી ગયો એ વાતે ઓશિયાળાપણું અનુભવતા કહે છે કે અમે તો ત્યારે એકડો ઘૂંટતા હતા, તો મોટાભાઈ કહે છે કે તમે જ નહીં, અમે ય એકડો જ ઘૂંટતા હતા ! મતલબ કે ગાંધીજીને જોવાનું નસીબ તો ઘણાંને મળ્યું હતું, પણ એમને બધાં સમજ્યા જ હતાં એવું ન હતું. એ બધાં ઉંમરે મોટાં હતાં એટલું જ, બાકી ગાંધીજીને સમજવામાં તો એ પણ એકડો જ ઘૂંટતા હતા. આજે પણ ગાંધીજી બધાંને સમજાઈ જ ગયાં છે એવું નથી, તે એટલે પણ કે સત્યનો મહિમા ઘટતો આવે છે ને હિંસાની કોઈને હવે છોછ રહી નથી, જ્યારે ગાંધીજીને મન તો સત્ય જ ઈશ્વર છે ને નૈતિક કારણોસર પણ તેમણે હિંસાને સ્વીકારી નથી. એ સ્થિતિમાં ગાંધીજી સમજાઈ જવાનું સહેલું નથી, એટલે એકડો ઘૂંટનારા પણ હવે તો ગાંધીજીનો એકડો કાઢવાની પેરવીમાં છે. પોતાની લીટી મોટી થાય એમ નથી, એટલે ગાંધીની લીટી નાની કરીને ઘણાં વ્હેંતિયાઓ વિરાટ થવા મથે છે. ગોડસે કે સાવરકર તો જે હતા તે હતા જ, પણ તેમને મોટા કરીને ગાંધીજીને વામન બતાવવાનું ચાલે છે, પણ એ વામનની વિરાટતાને આંબવાનું સહેલું નથી. ગાંધીજીમાં એટલું તો હતું કે હત્યારાએ પણ, મારતા પહેલાં એમને વંદન કરવા પડ્યા. પાકિસ્તાનને 55 કરોડ આપવાની ગાંધીની વાતનો ગોડસેને વાંધો હતો એટલે હત્યા કરી, પણ એ વાત ગળે ઊતરે એમ નથી, કારણ એ અગાઉ પણ ગાંધીની હત્યાના જે પ્રયત્નો થયા એમાં પણ ગોડસેની સંડોવણી હોવાનું બહાર આવ્યું છે ને ત્યારે 55 કરોડની કોઈ વાત ન હતી. ગાંધીજીએ તો ગોડસેને મળવા પણ બોલાવ્યો હતો, પણ એ ગયો ન હતો. ગયો હોત તો પરિણામ કદાચ જુદું હોત …

ગાંધીજી મુસ્લિમોની તરફેણ કરતા હતા એવી વાત પણ છે, પણ તે હિંદુ કે હિન્દુ ધર્મના વિરોધી હતા એવું નથી. હિન્દુ ધર્મની મર્યાદાઓ એમણે ચીંધી છે, પણ હિન્દુ ધર્મમાંની એમની આસ્થા આવી છે, ’દુનિયાના મહાન ધર્મોના ચાળીસથી વધુ વર્ષના અભ્યાસ પછી મને હિન્દુ ધર્મ નામે ઓળખાતા મહાન ધર્મના જેટલો સંપૂર્ણ, વૈજ્ઞાનિક, દાર્શનિક અને આધ્યાત્મિક કોઈ ધર્મ મળ્યો નથી … મારા અભિપ્રાય પ્રમાણે તો ખ્રિસ્તી ધર્મમાં અને તેથી ઓછા પ્રમાણમાં ઇસ્લામમાં જેમ પરધર્મીને વટલાવીને પોતાના ધર્મમાં લેવાનો વિધિ રહેલો છે તેવી વસ્તુ હિન્દુ ધર્મમાં છે જ નહિ.’ આજની પેઢી ગાંધી વિષે ન જાણે એની કોશિશો ચાલે છે,  પણ સત્યની જેને ગરજ હશે, તેમણે ગાંધીજી પાસે જવું પડશે એ નિર્વિવાદ છે. આમ તો ગાંધી ઘણાંને ખપતા નથી, પણ ગાંધીજીની ચલણી નોટો બધાંને ખપે છે.

ગાંધીજીને છે તેવા સ્વીકારવા જ જોઈએ કે તેમની ભક્તિ જ કરવી જોઈએ, એવું તો ખુદ ગાંધીને જ મંજૂર નથી. વિનોબા ભાવેએ નોંધ્યું છે, ‘ગાંધીજી જેટલે અંશે વ્યક્તિ હતા તેટલે અંશે, તેઓ જેમ ગુણોથી ભરેલા હતા તે જ રીતે દોષોથી પણ ભરેલા હતા, ત્યારે એમના ગુણ-દોષોની છણાવટ કરીને ગુણોનો સ્વીકાર અને દોષોનો પરિહાર કરવો એ અનિવાર્ય થઈ પડે છે.’ ગાંધીજીએ પોતાની વાત સ્વીકારી લેવાનો આગ્રહ ભાગ્યે જ રાખ્યો હશે. એમની વાતો જોઈ તપાસીને સ્વીકારવાનું જ એમણે કહ્યું છે, કારણ એમના ઘણા વિચારો કોઈ આઘાત કે પ્રતિક્રિયામાંથી આવ્યા છે. જેમ કે, હરિશ્ચંદ્ર નાટક જોયું ને તેમને થયું, ‘હરિશ્ચન્દ્રના જેવા સત્યવાદી બધા કાં ન થાય? એ ધૂન ચાલી.’ ક્યાંક વાંચવામાં આવ્યું, ‘એક પત્નીવ્રત પાળવું એ પતિનો ધર્મ’ ને એમ એક પત્નીવ્રત દૃઢ થયું. પિતાના મૃત્યુ વખતે પોતે સ્ત્રીસંગથી દૂર ન રહી શક્યા એ વાતે ‘બ્રહ્મચર્ય’નાં મૂળ નાખ્યાં. લગ્ન અને બ્રહ્મચર્ય અંગેના ગાંધીજીના વિચારો સ્વસ્થ ચિત્તનાં પરિણામો નથી. લગ્ન કે મૈથુન તેમને અનિવાર્ય જણાતાં નથી, જ્યારે આહાર, નિદ્રા, ભય અને મૈથુન સંસ્કૃત સુભાષિતોથી પ્રવાહમાં છે. એમને તો શરીર સંબંધ જ શરમજનક લાગે છે, પણ, એમાંથી એ પોતે તો પસાર થયા જ છે. સ્ત્રીને સ્પર્શે કે કાગળને સ્પર્શે ને વિકાર રહિત રહી શકે એ બ્રહ્મચારી એવી એમની વ્યાખ્યા છે. સ્ત્રી અને કાગળ બંનેને એ નિર્જીવની હદે મૂકે છે ને આ નિર્જીવતા સ્ત્રી પૂરતી જ છે, અન્ય સજીવો અંગે એમને વાંધો નથી. આ ભેદમાં જ તટસ્થતા ઓછી ને ભય વધારે છે. જેમ કોઈ કામુક હોય, એમ જ કોઈ બ્રહ્મચારી પણ હોય એવી સહજતાનો અહીં અભાવ છે. બ્રહ્મચર્યને ગાંધીજી વિશાળ અર્થમાં જુએ છે એવું કહેવાય છે, પણ એમની વિચારણા શરીરથી ઉપર ભાગ્યે જ ઊઠી છે.

વળી આ બ્રહ્મચર્ય એમણે પોતાનાં પૂરતું સીમિત રાખ્યું નથી. પોતાને કસોટીએ ચડાવવામાં એમણે ઉપયોગ તો સ્ત્રીનો જ કર્યો છે. 17 વર્ષની ઉંમરે 1946માં મનુબહેન મહાત્માની પર્સનલ આસિસ્ટન્ટ બને છે ને 40ની ઉંમરે મનની સમસ્યાથી અપરિણીત દશામાં મૃત્યુ પામે છે. બાપુમાં મનુબહેનને માતા અનુભવાય છે. બંને નિર્વસ્ત્ર સાથે સૂએ છે. બાપુમાં દુર્ભાવ નથી, પણ દીકરી ને માતા પણ નિર્વસ્ત્ર સાથે નથી સૂતાં, તો આ પ્રયોગ એટલે પણ જોખમી છે કે એમાં સ્ત્રી અને પુરુષ નિર્વિકારી જ રહેશે એમ માની લેવાયું છે. સરદાર પટેલ અને કિશોરલાલ મશરૂવાળાએ તો ગાંધીજીના બ્રહ્મચર્યના પ્રયોગોને વખોડ્યા પણ છે. 25 જાન્યુઆરી, 1947ના પત્રમાં સરદારે ગાંધીજીને આ બધું અટકાવવાનું કહીને, તેમની ભયંકર ભૂલ ગણાવી છે. આમ તો 37ની ઉંમરે બ્રહ્મચર્ય ગાંધીએ સ્વીકાર્યું છે, પણ મનુબહેન સાથેના પ્રયોગમાં ગાંધીજી 77 વર્ષના છે. 77 વર્ષે પણ જો ગાંધીજીને બ્રહ્મચર્ય કસોટીએ ચડાવવા યોગ્ય લાગતું હોય તો તે કેટલું અઘરું છે તે કહેવાની જરૂર ખરી?

એનું આશ્ચર્ય જ છે કે સ્ત્રીને કાગળ માનનાર ગાંધીજી સાથે આઠેક સ્ત્રીઓનાં નામ સંકળાયેલાં છે. તેમાં મોખરે સરલાદેવી છે. સરલાદેવી ટાગોરનાં ભાણેજ હતાં ને કુશળ વક્તા હતા. તેમના પતિ રામભજદત્ત સ્વાતંત્ર્ય ચળવળ નિમિત્તે જેલવાસ ભોગવતા હતા, ત્યારે 57ના ગાંધી 47નાં સરલાદેવીને મળે છે ને તેમની બૌદ્ધિકતાથી એવા અંજાય છે કે સરલાદેવીને ‘બૌદ્ધિક પત્ની’ ગણવા લાગે છે. અહીં પ્રશ્ન એ થાય કે પત્ની શારીરિક, માનસિક, બૌદ્ધિક, આર્થિક … એવી પણ હોય? 1920માં તેમણે કબૂલ્યું છે કે તેઓ સરલાદેવી સાથે સંબંધ વિકસે એવું ઇચ્છતા હતા. પછી તો પોતાનું લગ્નજીવન જ જોખમમાં મુકાશે એવું લાગતા તેમણે એ સંબંધ પર પૂર્ણવિરામ મૂક્યું.

સ્ત્રીઓ સંદર્ભે તેમના વિચારો સમયથી આગળ હતા, એટલે જ આઝાદીની ચળવળમાં સ્ત્રીઓનું પ્રતિનિધિત્વ વધ્યું, પણ પત્ની સંદર્ભે તો જૂનવાણીપણું જ કામ કરી ગયું છે. કસ્તૂરબાને કાઢી મૂકવાને મામલે કે આંદોલનમાં જોડવાને મામલે એ ખાસા અનુદાર રહ્યા છે. બા પોતાનાં દબાણને કારણે જેલ જવા તૈયાર થાય એ તેમને મંજૂર નથી. બાને એ વાતની બીજેથી ખબર પડે છે તો એ સ્પષ્ટ કહે છે, ’હું હારીને (જેલમાંથી) છૂટી આવું તો મને ન સંઘરવી. મારાં છોકરાંયે સહન કરી શકે, તમે બધાં સહન કરી શકો, અને હું એકલી સહન ન કરી શકું, એવું તમારાથી કેમ ધારી શકાય?’ બાપુએ સંતાનો માટે, પત્ની માટે અગાઉથી ધારી લઈને લીધેલા નિર્ણયોમાં ન્યાય નથી થયો તે નોંધવું ઘટે.

મિત્રના કહેવાથી ગાંધીએ માંસાહાર કર્યો ને સૉલ્ટના પુસ્તકમાં માંસાહારની વિરુદ્ધ વાત આવી તો અન્નાહાર તરફ પણ વળ્યા. એ ખરું કે ગાંધીજીએ સ્ખલનો સ્વીકાર્યાં છે, પણ સત્યને તો એ પ્રાણપણે વળગી રહ્યા છે. વારુ, એમણે આગ્રહો, હઠાગ્રહોમાંથી ક્યારે ય કૈં મેળવ્યું નથી. કોઈ વાતનો એમણે અંગત રીતે લાભ લીધો હોય એવો અપવાદ પણ નથી, બલકે, પોતાને નામે સંતાનોને કોઈ લાભ અજાણતા પણ ન મળી જાય એની તકેદારી એમણે રાખી છે. હરિલાલ ગાંધી એનું જીવંત ઉદાહરણ છે. ગાંધીજીની માન્યતાઓથી એ વિપરીત ચાલ્યા છે. આ એ જ હરિલાલ છે જે દક્ષિણ આફ્રિકામાં બાપુને પગલે ચાલવામાં ‘છોટે ગાંધી’ તરીકે ઓળખાયેલા, પણ પછી રાષ્ટ્રપિતા, પિતા તરીકે ઊણા ઉતરતા હરિલાલ એમનાથી દૂર થયા. એ હરિલાલ કસ્તૂરબાને માને છે એટલે જ નાગપુર સ્ટેશને બાને સંતરું આપીને કહે છે કે એ બાપુ માટે નથી ને બાપુના જયકાર વચ્ચે ‘બાની જય’ બોલાવે છે. બાપુ પણ એ કાળજી રાખે છે કે ‘સત્યના પ્રયોગો’માં હરિલાલ પ્રવેશી ન જાય. પાત્રતા હોવા છતાં પિતાનાં નામનો લાભ લેવાઈ જવાના ખ્યાલે સંતાનોને ન્યાય ન થયો. ગાંધીજીએ એ ન્યાય થવા દીધો હોત તો પણ સત્યનો મહિમા થયો જ હોત, પણ એ ન બન્યું. સત્યને લીધે પોતાને હાનિ થતી હોય તો તેમણે તે થવા દીધી છે. ઇંગ્લેન્ડના દરબારમાં પોતાનાં વસ્ત્રો અંગે પુછાય છે તો ગાંધીજી, રાજાને સંભળાવે છે કે મારાં વસ્ત્રોની તો છોડો, મારા દેશનાં વસ્ત્રો આપ દબાવીને બેઠા છો, એમાં નિર્ભીક્તા તો છે જ, પણ સોંસરું સત્ય ઉચ્ચારનારું કાળજું પણ છે તે ભૂલવા જેવું નથી.

આજે સંપત્તિનો, ધર્મનો, સત્તાનો દેખાડો રાજરોગની ચરમસીમાએ છે, ત્યારે ઓછામાં ઓછી જરૂરિયાતથી સ્વમાનભેર કેમ જીવાય તે ગાંધીજીએ પોતાના દાખલા દ્વારા બતાવ્યું છે. ગાંધીવાદીઓ ગાંધીની પેદાશ નથી. પોતાનું વસ્ત્ર પોતે તૈયાર કરવું એ પદ્ધતિ રેંટિયાની મદદથી ગાંધીએ વિકસાવી. એમની ખાદી તો ગાદી મેળવી આપવાનું નિમિત્ત બની કે અમીરોની ફેશનમાં ખપી. ગરીબોને સ્વાવલંબી કરવાનું તેમણે વિચાર્યું ને આજે ગરીબો પરાવલંબી થયા છે એ વક્રતા છે. ગરીબો સ્વનિર્ભર નથી, સરકારનિર્ભર છે. ગાંધીજી આઝાદી પછી કોઈ પક્ષમાં રહ્યા નથી, બલકે, કાઁગ્રેસને વિખેરી નાખવાની વાત એમણે કરી છે. કોઈ પદ એમણે સરકારમાં લીધું નથી. દેશના ભાગલામાં એમની સંમતિ હતી એવું માનવામાં આવે છે, પણ એ સાચું નથી. ભાગલાથી એ નારાજ હતા, એટલે જ દેશ આઝાદી ઊજવી રહ્યો હતો ત્યારે એ પોતાની ઉદાસી સાથે નોઆખલીમાં ખૂણો પાળી રહ્યા હતા.

ગાંધીજીએ અહિંસાનો મહિમા કર્યો છે ને જેમણે હિંસાને માર્ગે આઝાદીની કોશિશો કરી એમની સાથે એ રહ્યા નથી. એટલે જ નેતાજી એમની રીતે આગળ વધ્યા, પણ ગાંધીજીને રાષ્ટ્રપિતા કહેવાનું સુભાષચંદ્ર ચૂક્યા નથી. ગાંધી તો ભગતસિંહના માર્ગમાં પણ નથી આવ્યા. તેનો અર્થ એવો નથી કે એ ભગતસિંહની ફાંસીની તરફેણમાં હતા. ગાંધીજી ભગતસિંહની ફાંસી રોકી શક્યા હોત, પણ તેમણે તે કર્યું નહીં, એવું ઘણાં માને છે, પણ એ સાચું નથી. લોર્ડ ઇરવિન સાથે 1931માં ચર્ચા શરૂ થઈ તે પહેલાં ભગતસિંહ અને તેના સાથીઓની ફાંસીની સજા જાહેર થઈ ચૂકી હતી, છતાં, લોર્ડ ઇરવિન સાથે એમણે છેવટ સુધી ફાંસીની સજા રોકવા કોશિશો કર્યે જ રાખી. ઇરવિન માન્યા નહીં ને ફાંસીની સજા થઈને રહી. દિલ્હીની એક જાહેરસભામાં ગાંધીજીએ કહ્યું છે, ‘મારો અહિંસાધર્મ તો ચોરો, ધાડપાડુઓ અને ખૂનીઓને સુદ્ધાં સજા કરવાની હિમાયત કરતો નથી, પછી ભગતસિંહ જેવા વીર પુરુષની તો વાત જ શી?’ યાદ રહે કે ભગતસિંહને તેમણે ‘વીર પુરુષ’ કહ્યા છે. આ પછી પણ ગાંધીજીએ ક્રાંતિકારીઓની ફાંસીની કે કાળાપાણીની સજા માફ કરાવી છે તે ભૂલવા જેવું નથી.

ગાંધીજીની સ્વદેશીની ચળવળનો વાંધો તો રવીન્દ્રનાથ ટાગોરને પણ હતો. વિદેશી કાપડની હોળી થતી જોઈને ટાગોર વ્યથિત હતા. કાપડ ભલે વિદેશી હોય, પણ તે બાળવાથી તો બનાવનારની મહેનત અને કિંમતનો વ્યય થતો હતો, છતાં ગાંધીજીને ‘મહાત્મા’ની ઓળખ ટાગોરે આપી તો બાપુ પણ ટાગોરને ‘ગુરુદેવ’ કહેવામાંથી ન જ ચૂક્યા. બંને વચ્ચે મતભેદ હતો, પણ મનભેદ ન હતો.

‘સત્યના પ્રયોગો’, ‘દક્ષિણ આફ્રિકાના સત્યાગ્રહનો ઇતિહાસ’, ‘હિન્દ સ્વરાજ’ ‘આપણે સૌ એક પિતાનાં સંતાન’ જેવાં પુસ્તકો ગાંધીજીએ આપ્યાં છે, તો ‘નવજીવન’, ‘યંગ ઈન્ડિયા’, ‘હરિજન’, ‘ઇંડિયન ઓપિનિયન’ જેવાં વર્તમાનપત્રો દ્વારા ચાળીસેક વર્ષ પત્રકારત્વ પણ ખેડ્યું છે. બાળલગ્નો, લોકશિક્ષણ, સ્ત્રી કેળવણી, હરિજનો વર્ણવ્યવસ્થા જેવા મુદ્દે લોકજાગૃતિનું કામ કર્યું, જ્યારે આજે જ્ઞાતિ આધારિત વસ્તી ગણતરીનો આગ્રહ રખાય છે. તો આશ્ચર્ય થાય છે. કરુણતા એ છે કે મુસ્લિમો જ નહીં, હિન્દુઓ પણ ગાંધીજીને પક્ષપાતી માનતા રહ્યા છે. જે પિતાએ પોતાના પુત્રોની તરફેણ કરી નથી, એ કોઈ કોમની તરફેણ કરે એવું લાગે છે? જે તે સંજોગોમાં જે સાચું લાગ્યું એ જ ગાંધીજીએ કર્યું છે. બને કે જે તે કોમને એ પોતાની તરફેણમાં આવતું ન લાગે, પણ સત્યને વળગી રહેનાર પક્ષપાતી ન હોય તે સમજી લેવાનું રહે.

ગાંધીજી એવી કક્ષાએ હતા કે કેટલી ય વાતો પોતે છુપાવી શકય હોત, પણ પોતાનાં સ્ખલનો એમણે ઢાંક્યાં નથી. સાચું કહેવું અને સાચું જીવવું એક નથી. ગાંધીજીએ એ એક કરી બતાવ્યું, એટલે જ 155મી વર્ષગાંઠે પણ ગાંધી તરોતાજા લાગે છે. મૃત્યુને પણ 75 વર્ષ થયાં છતાં આ માણસ મરતો નથી ! એને માનીએ કે ન માનીએ, એ છે અને જેમ જેમ એની હત્યાઓ થતી જશે, એ વધુને વધુ સજીવ થતો જશે. ખરેખર ! જે હત્યા પછી પણ જીવતો રહી જાય છે એ મહામાનવને મારવાનું અઘરું છે.

એ અનંત સજીવને કોટિ કોટિ વંદન !

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 02 ઑક્ટોબર 2023

રમેશ ઓઝા

વીસમી સદીના મોટા ફિલસૂફ બર્ટ્રાન્ડ રસ્સેલનું ‘અનપોપ્યુલર એસ્સેઝ’ નામનું પોપ્યુલર પુસ્તક છે. એ પોપ્યુલર એટલા માટે છે કે એ સમજવામાં અઘરું પડે એવું શુદ્ધ તત્ત્વજ્ઞાનનું પુસ્તક નથી, પણ એમાં સામાજિક પ્રશ્નો વિશેની વાત છે અને અનપોપ્યુલર એટલા માટે છે એમાં રસ્સેલે જે અભિપ્રાયો વ્યક્ત કર્યા છે એ ચોક્કસ માન્યતાઓગ્રસ્ત લોકોને માફક ન આવે એવા છે. એમાંના એક નિબંધમાં રસ્સેલે કહ્યું છે કે ઈશુનાં ત્રણસો વર્ષ પહેલાં થયેલા ગ્રીક ફિલસૂફ એરીસ્ટૉટલ કહીને ગયો હતો કે પુરુષનાં મોઢામાં ૩૨ દાંત હોય છે અને સ્ત્રીનાં મોઢામાં ૨૮. એરીસ્ટૉટલની આ વાતને સદીઓ સુધી કોઈએ પડકારી નહોતી, કારણ કે એરીસ્ટૉટલે એમ કહ્યું હતું. અજ્ઞાનીએ જ્ઞાનીને પડકારવાની મૂર્ખતા ન કરવી જોઈએ અને એમાં જ તેની નમ્રતા છે. જો પાત્રતા હોય તો જ્ઞાનીની વાતને ગ્રહણ કરવી જોઈએ. સદીઓ સુધી નમ્રતાપૂર્વક ગ્રહણ કરવામાં આવ્યું કે પુરુષને ૩૨ દાંત હોય છે અને સ્ત્રીને ૨૮. સદીઓ સુધી કુતૂહલ ખાતર પણ કોઈને એમ ન થયું કે ચાલો એકવાર પોતાનાં અને પત્નીનાં દાંત ગણી જોઈએ. કોઈ સ્ત્રીને પણ વિચાર ન આવ્યો કે પોતાનાં દાંત ગણી જોઈએ.

અને એરીસ્ટૉટલ? એરીસ્ટૉટલે આમ કહેતા પહેલાં પોતાનાં, પોતાની પત્નીનાં અને બીજા કેટલાક લોકોનાં દાંત ગણી લેવા જોઈતા હતા. ખાતરી કર્યા વિના સાવ અદ્ધર આવી વાત કરી? પણ કરી શકે. જ્યારે તમે કોઈને અધિકારી ગણીને અધિકાર આપો, તેના અધિકારનો આદર કરો અને તેના અધિકારને તાબે થાવ ત્યારે અધિકારી પોતાનું અધિકારક્ષેત્ર વિસ્તારવા માંડે છે. આ માનવ સહજ દોષ છે અને એમાં જો કહેવાતો અધિકારી ધૂર્ત હોય તો તો પૂછવું જ શું? ધર્મગુરુ ધર્મ પર અધિકાર ધરાવે છે, સમાજના કહેવાતા શ્રેષ્ઠીઓ સમાજના હિત પર અધિકાર ધરાવે છે અને નેતાઓ દેશહિત પર અધિકાર ધરાવે છે. લોકોએ નમ્રતાપૂર્વક તેમની વાત ગ્રહણ કરવી જોઈએ અને તેમાં જ તેમનું હિત છે. શંકા અને પડકાર? અરે હોતું હશે! એ તો મહાપાતક કહેવાય.

જ્યારે અધિકારીનાં કથનને કોઈ પડકારે નહીં ત્યારે અધિકારી પોતાની સત્તા વિસ્તારવા માંડે છે લોકોને મૂર્ખ બનાવવાનું તેનું સાહસ વધવા માંડે છે તે માતેલા સાંઢ જેવો થવા લાગે છે. અતિરેકો કરવા લાગે છે. યુરોપમાં એવું જ બન્યું. ખાસ કરીને ખ્રિસ્તી ધર્મગુરુઓ સ્વર્ગની લાલચ આપીને, પ્રજાને ડરાવીને અને રડાવીને સમગ્ર સમાજ પર કબજો જમાવવા માંડ્યા તે ત્યાં સુધી કે રાજાઓને પણ ચર્ચને તાબે કરવામાં આવ્યા. આધુનિક રાષ્ટ્રવાદે પ્રજા માટે લાલચ, ડર, રુદનનું રસાયણ મધ્યકાલીન ચર્ચ પાસેથી ઉછીનું લીધું છે જેની વાત આગળ આવશે. તેઓ ધર્મગ્રન્થનો ઉપયોગ કરતા હતા અને રાષ્ટ્રવાદીઓ ઇતિહાસનો ઉપયોગ કરે છે. ધર્મવચન ઈશ્વરનું છે કે કોઈ બીજાનું એની તમે ખાતરી ન કરી શકો અને ઇતિહાસ રાષ્ટ્રવાદીઓ કહે છે એવો જ અને એ રીતનો જ હતો એની પણ તમે ખાતરી ન કરી શકો. ટૂંકમાં જેની ખરાઈની ખાતરી જ ન  કરી શકો એના નામે ડરાવો, રડાવો, લાલચ આપો અને પોરસાવો.

પણ એમાં સમયે યુરોપમાં કરવટ બદલી. અતિરેક પરિવર્તનને જન્મ આપે છે. કોઈકના કહેલા કથનને એમ ને એમ સ્વીકારવા કરતાં ખરાઈની પ્રત્યક્ષ ખાતરી કર્યા પછી સ્વીકારવામાં આવેલું કથન વધારે ટકોરાબંધ હોય છે. પેલું કોરું કથન છે અને આ તથ્ય આધારિત છે. કથન તથ્યની જગ્યા ન લઈ શકે. વિચાર સ્ફૂર્યો અને દાદા ધર્માધિકારી કહેતા એમ વિચાર અપૌરુષેય હોય છે. પ્રજા ઘૂંટણ અનુભવતી હોય ત્યારે પ્રજા માટે શ્રેયસ્કર વિચાર એ વિચાર કરનાર વ્યક્તિનો રહેતો નથી એ હવાની જેમ ફેલાય છે. આમાંથી એક આંદોલન પેદા થયું જે નવજાગરણ (renaissance) તરીકે ઓળખાય છે.

પાંચસો વર્ષ ચાલેલા નવજાગરણ આંદોલનનાં મુખ્યત્વે બે પાસા હતા. અથવા એમ કહો કે સાર હતો. એક દરેક કથનને ચકાસો, ખરાઈની પ્રત્યક્ષ ખાતરી કરો અને પછી જ સ્વીકારો. દેખીતી રીતે આને માટે શંકા કરવી રહી, પ્રશ્નો પૂછવા રહ્યા અને વિચારવું રહ્યું. બે. ઈશ્વરે કોઈને કોઈના વતી કોઈ અધિકાર આપ્યો નથી. તમારાં જીવનનાં અધિકારી તમે સ્વયં છો. તમે સ્વયં શંકા કરો, પ્રશ્ન કરો, વિચારો, પ્રત્યેક કથનને ચકાસો, ખરાઈની ખાતરી કરો અને પછી જ સ્વીકારો અને માત્ર સ્વીકારો નહીં, હિંમતપૂર્વક અસ્વીકાર પણ કરો. આનો શું અર્થ થયો? શ્રદ્ધાની જગ્યાએ બુદ્ધિ સ્થાપિત થઇ, સમૂહની જગ્યાએ વ્યક્તિ સ્થાપિત થઈ અને કહેવાતા અધિકારીઓએ અધિકાર ગુમાવ્યો.

આ પરિવર્તન થવું અને સ્વીકારવું આસાન નહોતું. બન્ને માટે નહોતું. જેમણે અધિકાર ગુમાવ્યો એ ધર્મના, સમાજના કે પરિવારના પુરુષ ઠેકેદારો માટે પણ નહીં અને જેમણે અધિકાર મેળવ્યો એ સમૂહમાંથી આકાર પામેલી વ્યક્તિ માટે પણ નહીં. બન્નેની પોપોતાની કઠણાઈ હતી. અધિકાર ગુમાવનારા ઠેકેદારો દેખીતી રીતે અસૂયા અનુભવતા હતા. જેને સદીઓ સુધી તાબે રાખ્યા એ પ્રશ્ન કરે? સ્વતંત્ર નિર્ણય લે? અને જેઓ સ્વતંત્ર થયા એ સ્વતંત્રતાથી ડરતા હતા. આખરે પરિણામની જવાબદારી એની હોય જે નિર્ણય લે. હું મારા જીવનની દરેક બાબતે ખુદ નિર્ણય લઉં અને તે ખોટો પડ્યો તો? કોઈ અધિકારી માણસ આપણા વિષે નિર્ણય લે અને તે જો ખોટો પડે તો તેનું પરિણામ ભોગવવું સહેલું છે કારણ કે બીજા પર દોષારોપણ કરી શકાય પણ જો પોતાનો નિર્ણય પોતે લીધો હોય તો આવું બહાનું પણ ન મળે.

ટૂંકમાં યુરોપનાં પુનર્જાગરણનાં આંદોલને જેને જગાડ્યો, બેડીમુક્ત કર્યો, સ્વતંત્ર કર્યો એ અવલંબન વિના ચાલતા ડરતો હતો અને જેમનાં અધિકારો છીનવાઈ ગયા અને દબદબો ગુમાવી દીધો એ દુઃખી હતા. ઉંદર બિલાડીની રમત હતી, પણ ઊલટી. ઊંદરને બિલાડીનાં મોંમાં જવાબદારીમુક્ત જીવનનું સુખ મળતું હતું અને બિલાડીને તો ઉંદર જોઈતો જ હતો. પણ પેલા નવજાગરણનો જયઘોષ એટલો પ્રચંડ હતો, સ્વતંત્રતાનો ઉમંગ અને ઉત્સાહ એટલા પ્રચંડ હતા, સમાજમાં અને રાષ્ટ્રોમાં પરિવર્તનો એટલાં ઝડપથી થઈ રહ્યાં હતાં, વિમર્શ એટલો વ્યાપક હતો કે જેણે અધિકાર ગુમાવ્યો એ શિકારી અને જે સ્વતંત્રતાથી ડરતો હતો એ શિકાર બન્ને ખોંખારો ખાઈને કહી નહોતા શકતા કે હા અમારો અધિકાર કાયમ રહેવો જોઈએ અને જેને અધિકાર મળ્યો એ કહી નહોતા શકતા કે અમને સ્વતંત્રતાનો ડર લાગે છે.

એક પ્રકારની વિચિત્ર સ્થિતિ હતી. લેનારો લેતા ડરતો હતો, ગુમાવનારો દુઃખી હતો અને  અપાવનારાઓ ઉમંગમાં હતા. પરિવર્તનનું આંદોલન તેની પૂર્ણ કળાએ ખીલ્યું હતું.

પ્રગટ : ‘કારણ તારણ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રસ રંગ પૂર્તિ’, “દિવ્ય ભાસ્કર”, 01 ઑક્ટોબર 2023