મહાદેવભાઈ 1942માં ગયા ત્યારે મારી ઉંમર 47 વર્ષની હતી. મહાદેવભાઈ 50 વર્ષના હતા. મારાથી તેઓ 3 વર્ષ મોટા હતા.
42માં બાપુ વિચારતા હતા કે ઉપવાસની શૃંખલા ચાલે. એમણે કહ્યું હતું કે જ્યારે હું જેલમાં જઈશ, તો ઈશારો કરીશ, તો બધા લોકો પણ ઉપવાસ શરૂ કરી દે. લોકો ગભરાઈ ગયા અને કહેવા લાગ્યા કે ઉપવાસ તો અધિકારી વ્યક્તિ જ કરી શકે. તે લોકોએ બાપુને કહ્યું કે તમારે ઉપવાસ કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં નહીં કરવા જોઈએ.
બાપુએ મને બોલાવ્યો અને છેલ્લા ઉપવાસની વાત કરીને મને પૂછ્યું, ‘શું આ થઈ શકે છે ? તું આ અંગે શું સલાહ આપે છે ?’ એમણે પોતાનો મત નક્કી કર્યા પછી મને બોલાવ્યો હતો અને પૂછી રહ્યા હતા.
મેં કહ્યું, ‘જે કામ જ્ઞાનપૂર્વક રામજી કરી શકે છે, તે કામ શ્રદ્ધાપૂર્વક હનુમાન કરી શકે છે. એટલે જો આપ ઉપવાસ કરશો, તો અમારા જેવા લોકો પણ આપણી સાથે ઉપવાસ કરીશું.’

આ આખી ચર્ચા મહાદેવભાઈએ સાંભળી. એમને લાગ્યું કે આ બન્ને તો હવે એકમત થઈ ગયા છે તો હવે બાપુના વિરોધમાં કોઈ પોતાનો મત કહેશે નહીં. આ એક જણ હતો જે બાપુના વિચારને ફેરવી શકે તેમ હતો અને તે તો સમ્મત થઈ ગયો. હવે તો ઉપવાસ થશે અને કદાચ મૃત્યુ પણ થશે. એમને ધક્કો લાગ્યો. અને મારો ખ્યાલ છે કે આ વેદનામાંથી જ તેઓ ચાલ્યા ગયા. તેઓ જ્યારે ગયા ત્યારે બાપુની આંખોમાં આંસુ આવ્યાં અને કહેવા લાગ્યા, ‘એમણે મારા પછી જવાનું હતું, મારા પહેલાં ચાલ્યા ગયા.’ કિશોરલાલભાઈએ કહ્યું, ‘જુવાન જુવાન લોકો લાઈન તોડીને આગળ ચાલી જાય છે. વૃદ્ધ લોકો પાછળ રહી જાય છે.’ મહાદેવભાઈ તે જ રીતે લાઈન તોડીને ગયા. જેમણે પહેલાં જવું જોઈએ નહીં તેવા પહેલાં જતા રહે તો સ્વાભાવિક જ સારું નથી લાગતું પરંતુ ભગવાનની જેવી મરજી હોય છે તેવું થાય છે.
એક વખત સાબરમતીને કિનારે હું ભજન ગાઈ રહ્યો હતો. એટલામાં ક્યાંકથી રડવાનો અવાજ સંભળાયો. મેં આમતેમ જોયું કે કોણ રડી રહ્યું છે ? તો ખબર પડી કે મહાદેવભાઈ ભજન સાંભળીને રડતા હતા. આટલી ભક્તિ, ભોળપણ, એમનામાં હતાં. એટલે મહાદેવભાઈનું સ્મરણ હું ક્યારે ય ભૂલતો નથી.
મહાદેવભાઈએ બાપુની ડાયરી લખી છે એના 25-30 ખંડ પ્રગટ થયા છે. એક-એક 400-500 પાનાંની હશે. કેટલાક ખંડો તો હજી પ્રકાશિત થવાના બાકી છે. આટલું બધું એમણે લખી રાખ્યું છે. ગુજરાતી, મરાઠી, હિંદી, સંસ્કૃત, બંગાળી અને અંગ્રેજી આટલી ભાષાઓ તે જાણતા હતા. અને બાપુના લેખોમાં સુધારો કરીને પ્રકાશકને આપતા હતા. આવું ઉત્તમ કામ તેઓ કરતા હતા. એમનામાં ઘણું જ્ઞાન હતું. છતાં તેઓ ભોળા હતા. તુકારામ મહારાજનું એક વચન છે.
भोळीवेचें तेणें विष्णुदासा साजे
‘ભોળપણ એક અલંકાર છે. એની સામે દ્વૈત ટકતું નથી. જે વિષ્ણુદાસ છે, વૈષ્ણવ છે, એમની આ શોભા છે.’ એમનો બધા લોકો અવિરોધ જ કરે છે. કોઈ વિરોધ કરતું નથી. એવા ભોળા મહાદેવભાઈ હતા.
જૂની વાત છે. એ દિવસોમાં મહાદેવભાઈનું માથું બહુ જ દુખતું હતું. મારા એક મિત્ર બાબાજી મોઘે ત્યાં હતા. એમણે કહ્યું કે મારી પાસે માથું દુ:ખે તેની દવા છે પણ તે એક મંત્રની સાથે આપી શકાય છે. મહાદેવભાઈને ત્યારે “યંગ ઇન્ડિયા”નું બહુ જ કામ રહેતું હતું. એથી બહુ જ વ્યથિત હતા. તેઓ દવા લેવા માટે તૈયાર થઈ ગયા. બાબાજીએ પાનના એક પત્તા પર થોડી રેખાઓ દોરી, પાન બનાવીને ખાવા આપ્યું. મહાદેવભાઈએ ખાધું. અને એમનું માથું દુખવાનું બંધ થઈ ગયું. તેઓ પછી જ કામ કરી શક્યા. આ પણ તેમની ભાવનાનું જ પરિણામ હતું.
જે લોકો આવા ભોળા હોય છે એમની સામે કોઈનો વિરોધ ટકતો જ નથી. હૃદય-પરિવર્તન થઈ જાય છે. તેઓ હૃદયમાં શ્રદ્ધા રાખવાવાળા હોય છે. અને સામેવાળા પર પણ શ્રદ્ધા રાખે છે. એટલે સામેવાળાને પણ એમની ઉપર શ્રદ્ધા રાખવાનું અનિવાર્ય બની જાય છે. વેદમાં એક શ્રદ્ધાસૂક્ત છે. મહાદેવભાઈને કંઠસ્થ હતું. તે સૂક્ત તેઓ હંમેશાં બોલતા હતા :
श्रद्धां प्रातर्हवामहे श्रद्धां मर्ध्यायनं परि
श्रद्धां सूर्यस्त निम्रुचि श्रद्धे श्रद्धाप्रयेह न:
અમે પ્રાત:કાળમાં શ્રદ્ધાનું આવાહ્ન કરીએ છીએ. બપોરના સમયે એ જ શ્રદ્ધાનું આવાહ્ન અમે કરી છીએ. સૂર્યાસ્તના સમયે એ જ શ્રદ્ધાનું આવાહ્ન અમે કરીએ છીએ. હે શ્રદ્ધા ! શ્રદ્ધાદેવી ! અમારી શ્રદ્ધા મજબૂત કર.
એક વાર મેં મહાદેવભાઈને પૂછ્યું, તમે તમારા દીકરાનું નામ નારાયણ કેમ રાખ્યું ? મહાદેવભાઈએ કહ્યું, ‘હું તો અજામિલ છું એટલે નારાયણ નામ રાખ્યું છે. અંત સમયે યાદ આવી જાય.’ આવી એમની નમ્રતા હતી.
[ગુણનિવેદન]
સૌજન્ય : “ભૂમિપુત્ર”, 01 જાન્યુઆરી 2020; પૃ. 16
![]()


ગાંધીજીના આશ્રમનાં ઉત્તમોત્તમ સત્યાગ્રહી સેવકોમાંનાં એક બીબી અમતુસ્સલામ હતાં.
એ જમાનાના હિન્દુમુસ્લિમ એકતાનાં દર્શન ભૂલી શકાય તેવાં નહોતાં. ગાંધીજીના એકવીસ દિવસના અપવાસે અમતુસ્સલામબહેનના દિલ પર ભારે અસર કરી. છાપામાં ગાંધીજીના આંદોલન વિશે વાંચતાં. દાંડીકૂચના આંદોલને તો એમને કૂદી પડવાની ઇચ્છા થઈ. પણ જ્યાં પોતે જ આઝાદ નહોતાં ત્યાં શું કરી શકે? ભાઈઓ એમની ઇચ્છા વિરુદ્ધ લગ્ન નહોતા કરાવવાના એટલે એમણે તો ભાઈઓને કહી દીધું કે હું તો ગાંધીજીની પાસે અમદાવાદ, સાબરમતી આશ્રમ જવા ઇચ્છું છું. ભાઈઓએ એમની આ વાત હસવામાં ઉડાવી દીધી. પરંતુ અમતુસ્સલામબહેને તો મીરાંબહેનનું નામ છાપામાં વાંચેલું એટલે એને પત્ર લખ્યો. જવાબમાં આશ્રમના વ્યવસ્થાપક શ્રી નારણદાસ ગાંધીએ લખ્યું કે તમે કોણ છો? અહીં આવવાનો ઉદ્દેશ શો છે? વગેરે બેચાર પ્રશ્નો લખીને એમની તંદુરસ્તીનું સર્ટિફિકેટ મગાવેલું. પોતે સત્યનિષ્ઠ હતાં. અનેક રોગોમાં સપડાયેલાં હતાં એટલે ગમે તે ડૉક્ટરનું સર્ટિફિકેટ લેવાને બદલે જે ડૉક્ટરની દવા લેતાં હતાં એ જ ડૉક્ટર બિલિમોરિયાનું સર્ટિફિકેટ માગ્યું જેમાં લખ્યું હતું કે ક્ષય હતો—હવે મટી ગયો છે છતાં આશ્રમી જીવનનો શ્રમ વેઠી શકે એવી તબિયત ન કહેવાય. એમણે એ જ સર્ટિફિકેટ મોકલી આપી આશ્રમમાં રહેવાની પરવાનગી માગી.

પહેલાંના જમાનામાં જે કદાચ શક્ય નહોતું તે આજે શક્ય બન્યું છે. આજે દુનિયા એવી સંગઠિત થઈ છે કે તેના જટિલ તંત્રને સત્યાગ્રહથી, હડતાલ અને અસહકારથી કામ કરતું અટકાવી શકાય. વળી, આધુનિક જમાનામાં અંતરો ઓછાં થઈ ગયાં છે અને રાજકીય લોકશાહી આગળ વધી છે અને સૌને માન્યતા, વાણી, છાપાં અને મંડળીની છૂટ મળી છે એટલે દુનિયા લોકમત વિશે વધુ સંવેદનશીલ બની છે. ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાંના ઝઘડા પતાવવામાં જે બને છે તેમાં આનું દૃષ્ટાંત જોઈ શકાય એમ છે. જો મજૂરો વ્યવસ્થાપકોને સહકાર ન આપે તો આખો ને આખો ઉદ્યોગ ઠપ્પ કરી દઈ શકાય છે. એક ઉદ્યોગ બંધ પડે એટલે આજે તો તેની અસર બીજા અનેક ઉદ્યોગો ઉપર પણ પડે છે. મજૂરો જો સામાન્ય હડતાલ પાડે તો વધુમાં વધુ સુસંગઠિત આધુનિક રાજ્યને પણ સમાધાન કરવાની ફરજ પડે. રાજ્યનાં યુદ્ધનાં અને વિનાશનાં યંત્રો જ વિવિધ ક્ષેત્રને મજૂરોના સહકાર વિના નકામાં થઈ પડે.
લોકો સત્યાગ્રહનો અનુવાદ અંગ્રેજીમાં ‘પૅસિવ રેઝિસ્ટન્સ’ (નિષ્ક્રિય પ્રતિકાર) અથવા ‘નૉન-કો-ઑપરેશન’ (અસહકાર) એવો કરે છે, પણ એ શબ્દો ભાગ્યે જ એનો સાચો અર્થ દર્શાવે છે. સત્યાગ્રહમાં નિષ્ક્રિયતા જેવું કંઈ છે જ નહીં. તેમ એ નકારાત્મક ખ્યાલ પણ નથી. એ તો કાર્ય કરવાનો, સંગઠન સાધવાનો, લડત ચલાવવાનો અને પ્રતિકાર કરવાનો હકારાત્મક સિદ્ધાંત છે. સશસ્ત્ર પ્રતિકાર પૂરતો એ નિષ્ક્રિય છે, પણ એનો નૈતિક પ્રતિકાર ભારે સક્રિય અને દૃઢ સંકલ્પવાળો હોય છે. આ નૈતિક વિરોધ જુલમ, અન્યાય અને પાપ સાથેના સહકારથી સીધી કે આડકતરી રીતે મળતા બધા લાભો જતા કરે છે. આનો અર્થ અવશ્ય એવો થાય છે કે લડતમાં ભાગ લેનાર વ્યક્તિઓનાં જીવન શુદ્ધ હોવાં જોઈએ. એને લીધે વ્યક્તિએ કેટલાક પ્રતિબંધો, મર્યાદાઓ અને સંયમ સ્વીકારવાં જ પડે. કેટલીક વાર કેટલીક એવી બાબતોને પ્રતિબંધ પણ સ્વીકારવો પડે જે પોતે મૂળભૂત રીતે વાંધાજનક ન હોય, પણ અમુક સંજોગોમાં વાંધાજનક થઈ પડે, જેમ કે સરકારી અમલદારો સાથેનો ગાઢ સંબંધ, પરદેશી વસ્તુઓનો ઉપયોગ અથવા ઇલકાબોનો સ્વીકાર અને ઉપયોગ, સરકારી શિક્ષણસંસ્થાઓમાં પ્રવેશ અને વિદેશી અદાલતોને સહાય. કારણ, આ વસ્તુઓ મારફતે વિદેશી સરકાર આપણા દેશ ઉપર પોતાનો પ્રભાવ અને કાબૂ ટકાવી રાખે છે અને મજબૂત કરે છે એમ લાગતું હતું. કોઈ વાર પ્રતિબંધ ખરેખર એવી વસ્તુઓનો કે કાર્યોનો હોય જે નિર્દોષ પણ ન હોય તેમ નીતિનિરપેક્ષ પણ ન હોય, પણ ચોક્કસપણે હાનિકર્તા હોય, જેમ કે અસ્પૃશ્યતા અને કેફી પદાર્થોનું અને દારૂનું સેવન. કેટલાક લોકો એવું માનતા લાગે છે કે આવા પ્રતિબંધો એ સત્યાગ્રહની વિશેષતા છે, પણ સહેજ વિચાર કરતાં સ્પષ્ટ સમજાશે કે કેટલાક પ્રતિબંધો કાર્યસાધક અને કેન્દ્રિત હિંસક કે અહિંસક કાર્ય માટે આવશ્યક હોય છે. બધા જ ધર્મોએ, રાષ્ટ્રીય અને આદર્શ પ્રેરિત લડતોએ ભૂતકાળમાં એવા પ્રતિબંધોનો ઉપયોગ કર્યો છે. ખ્રિસ્તી, ઇસ્લામી, પ્યૂરિટન અને શીખોનાં લશ્કરોમાં આવા કેટલાક પ્રતિબંધો અને અંકુશો હતા અને જે કોઈ લશ્કર વિજયી થવા ઇચ્છતું હોય તેણે રાખવા જ પડે. બૉલ્શેવિકો આધ્યાત્મિક મૂલ્યોમાં અથવા ત્યાગમાં માને છે એવું કોઈ કહી શકે એમ નથી, તેમ છતાં બૉલ્શેવિઝમે આગેવાનો અને સૈનિકો ઉપર જ નહીં પણ સામાન્ય નાગરિકો ઉપર પણ જે પ્રતિબંધો લાદ્યા છે તેની સંખ્યાનો પાર નથી. સાચી વાત તો એ છે કે કોઈ પણ કલા કે ધંધો શીખવામાં અને કરવામાં માણસે અમુક પ્રતિબંધો પાળવા જ પડે છે.