DIASPORA

જીવતરને ત્રિભેટે :

બકુલા દેસાઈ - ઘાસવાલા
01-03-2019

નીના / નયના પટેલ સાથે આમ તો ‘Facebook Friendship : ચહેરાને ચોપડે મૈત્રી’ હતી, પરંતુ જોતજોતાંમાં એ મૈત્રી હવે રૂબરૂ અને ટેલિફોનિક વાતચીત-દૂરધ્વનિ વાતચીતમાં પલટાઈ ગઈ છે.

મૂળ તો ‘પરમ સમીપે પ્રાર્થનાઓ‘નાં ધ્વનિમુદ્રણ (ઓડિયો કેસેટ) માટે એમણે કુન્દનિકાબહેનને મળવું હતું, એ નિમિત્તે અમે ભેગા મળ્યાં અને વાતોનાં વડાંની લિજ્જત માણવાનાં અમારાં સમાન શોખે નજીક લાવી મૂક્યાં. તે આજે આમ એમની વાર્તાઓ વિશે લખવાની તક આપી એમણે મને વધારે નજદિકીનો અહેસાસ કરાવ્યો છે. મૂળ સુરતી નીનાબહેન વાયા અમદાવાદ યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ જઈને સ્થાયી થયાં. હાલ બન્ને સ્થળે અવારનવાર રહે છે. એમનું અનુભવ વિશ્વ ખાસ્સું સમૃદ્ધ છે કારણ કે તેઓ દુભાષિયણ, કર્મશીલ અને લેખિકા છે. એમનો વાર્તાસંગ્રહ ‘ગોડ બ્લેસ હર અને અન્ય વાર્તાઓ’ કુલ અઢાર વાર્તાઓથી સંકલિત છે. એમની અંગ્રેજી અને ગુજરાતી ભાષા- બોલીની હથોટી એમની વાર્તાઓમાં ઝળકે છે.

દમણીઆ માછીસમાજની બોલીમાં લખાયેલી અને પરદેશ સ્થાયી થયેલી સુમનની (વાર્તા નાયિકા) મનોસ્થિતિને તાદ્રશ પ્રગટાવતી ‘દખલગીરી‘ વાર્તા અનેક પાસાંનું રસદર્શન કરાવે છે પરંતુ વાર્તાનો સચોટ અંત સ્થળ, સમય, સંવેદન-સ્પંદનની સાનુભૂતિને એકાકાર કરી એને અડધી આલમનું પોતાપણું બક્ષે છે, ત્યારે એ માત્ર વાર્તા ન રહેતાં જીવાતી જિંદગીનું સાચુકલું દ્રશ્ય બની સાકાર થઈ જાય છે. નીનાની તમામ વાર્તાઓની આ જ ખૂબી છે. દરેક વાર્તાનું પોતીકું સત્ય છે અને સમાવિષ્ટ ઘટનાઓ ક્યાંક ને ક્યાંક તો અવશ્ય બની હશે એવું લાગ્યા વગર ન રહે.

આ વાર્તા સ્ત્રીઆર્થ-૩માં પ્રગટ થઈ છે. નીનાનું અનુભવવિશ્વ ઈન્ડિયા, આફ્રિકા, ઈન્ગલેન્ડ ઉપરાંત વિવિધ દેશોના વસાહતીઓનો પારિવારિક જીવન સંઘર્ષ, સમાધાનવૃત્તિ અને અનુકૂલનની કથાઓથી સભર છે, એટલે એમની વાર્તાઓનાં વિષયવસ્તુમાં વૈવિધ્યતા છે. આંતરજ્ઞાતિય અને આંતરરાષ્ટ્રીય લગ્ન સંબંધો, રંગભેદ, જ્ઞાતિભેદ, ભાષા-બોલી તફાવત, લિંગભેદ, સામાજિક- સાંસ્કૃતિક અલગાવ, બે- ત્રણ પેઢીનું અંતર, તરુણ વયનાં સંતાનોની સમજ, પારિવારિક હિંસા, બળાત્કારનાં વિવિધ સ્વરૂપો, સમાન સ્તરે સ્ત્રીઓની સમસ્યાઓ, ક્યાંક પુરુષોની વિટંબણાઓ, પ્રેમની અનુભૂતિ માટેની પ્રબળ ઝંખના અને શોધ …… જીવાતી જિંદગીમાં પ્રગટતાં આ તમામ પાસાં નીનાએ વાર્તાઓમાં મજબૂત રીતે વણ્યાં છે. મને તો સતત એવું લાગ્યું કે નીનાની લેખણમાં કલ્પનાવિહાર નથી, પરંતુ એ પોતાની વાર્તાઓને જીવ્યાં છે. વાર્તાઓના પાત્રો સતત એમની સાથે જીવતાં જ હોય જે રીતે પ્રગટ થયાં છે. જેમ કે પીળા આંસુની પોટલી, તરફડતો પસ્તાવો, ડૂસકાંની દિવાલ, આંધીગમન, કોણ કોને સજા કરશે, સુખી થવાનો હક્ક જેવી વાર્તાઓ તો આપણી આસપાસ જ બનતી હોય તેવું મેં તો મહેસૂસ કર્યું.

આ વાર્તા સંગ્રહનું નામ એમની જ એક વાર્તા ‘ગોડ બ્લેસ હર!’ પરથી છે. નીના કહે છે કે એ મારી સૌથી નજીક છે. પ્રેમની પરિભાષાને વ્યક્ત કરવા મથતી આ વાર્તા થોડી ‘હટ કે’ છે. વાર્તાકારની વાસ્તવિક-વ્યવહારુ જિંદગીની અને વાર્તા નાયક માનસશાસ્ત્રી પ્રોફેસર બર્ટની જિંદગીનો ખેલ સમજવાની મથામણને સમાંતર રીતે રજૂ કરતો અંત ભવાટવીમાં અટવાતાં માણસોની મનોભૂમિકાને સાકાર કરે છે, સાથે નગણ્ય દેખાતાં જીવોની દુનિયામાં ડોકિયું કરવાનું કુતૂહલ કેવું આશ્ચર્ય અને નિર્વેદ પેદા કરે છે તે પણ સૂચવે છે. બળાત્કારનો મુદ્દો નીનાની વાર્તાઓમાં મુખર થઈને આવ્યો છે. ભારતના નિર્ભયાકાંડનાં પડેલા વૈશ્વિક પડઘા ‘કોણ કોને સજા કરશે?’ વાર્તામાં પડ્યાં છે. આઠ વર્ષની વયે બળાત્કારનો ભોગ બનેલી બાલકિશોરી અર્ચનાની જીવનભરની હ્યદયવિદારક પીડાની અભિવ્યક્તિ વારંવાર દેખાતાં કે જોવાતાં દ્રશ્યોમાં દ્વારા થાય છે, ત્યારે સ્થળકાળના કોઈ ભેદ રહેતાં નથી અને એ શાશ્વત સમસ્યા બની રહે છે. ઉપરોક્ત વાર્તામાં નિકટના પિતરાઈ અને એના મિત્ર દ્વારા જાતીય શોષણ, ‘આંધી ગમન’માં સાવકા પિતા દ્વારા બે બહેનો પર બળાત્કાર, ભીષ્મ થવું પડ્યું-માં સસરા દ્વારા છેડતી, સુખી થવાનો હક્કમાં પતિ દ્વારા બળાત્કારની ઘટનાઓ બને છે. આ વાર્તાઓ દ્વારા સ્ફુટ થાય છે કે જાતીય અત્યાચારો વૈશ્વિક છે. તે જ રીતે પારિવારિક હિંસા પણ સાર્વત્રિક છે. જ્યારે, જયાં બળાત્કારની ઘટના બને ત્યાં બાળકો અને સ્ત્રીઓ પર સામાન્ય રીતે શારીરિક-માનસિક ત્રાસ સહજ પણ હોય એવું સામાજિક કર્મશીલોના કાર્યક્ષેત્રના અનુભવોનું સત્ય છે. એવી પરિસ્થિતિજન્ય સામ્યતા નીનાએ પરદેશમાં કે મારાં જેવાંએ દેશમાં જોઈ જ છે. અનેક કાયદા અને જાગૃતિ છતાં આજે પણ ‘મૌનના સંસ્કાર’ની અસર છે અને તેની ઝલક આ વાર્તાઓમાં પણ છે.

કોમવાદથી પર જઈ હિન્દુ-મુસ્લિમ પ્રેમકથા ‘ડૂસકાંની દીવાલ’, હિન્દુ કિશ્ચિયન કથા ‘બિંદુ વગરનું ઉદ્દગાર ચિહ્ન’માં છે. પિતૃસત્તાક પરિબળો, દેશી રૂઢિચુસ્ત માનસિકતા આ વાર્તાઓમાં ભારોભાર છલકાય છે. ભિન્ન સંસ્કૃતિઓના સુમેળની સમસ્યાથી ઉદ્દભવતી પરિસ્થિતિમાં દેશી માતાપિતાનું વર્તન-વલણ કેવું હોય છે, તે પણ આ વાર્તાઓમાં જોવા મળે છે. આફ્રો-કેરેબિયન કે અન્ય મિશ્ર લોહીના વંશની વાતો પણ અહીં છે. ‘સેકન્ડ ચોઈસ પણ નહીં’ વાર્તામાં આફ્રો-કેરેબિયન ગેરી સાથે નાયિકા જૂઈના પ્રથમ પ્રેમ પર પ્રતિબંધ મુકાયો જ હતો . જૂઈના મનને વ્યક્ત કરતાં આ વાક્યો ભારે અસરકારક છે. ‘એ જન્મી, ભણીને મોટી થઈ યુ.કે.માં પણ એશિયન લોકોની ડાર્ક રંગ તરફની નેગેટિવ ફિલીંગ્સને એ પહલાં તો સમજી જ શકી નહોતી. કાળા કૃષ્ણ ભગવાનને પૂજતા સમાજનો દંભ એને અકળાવે છે. જાણતા-અજાણતા આ સમાજે કરેલી ટીકાઓએ એના મનને ઉઝરડી નાંખ્યું છે. પછી એ ઉઝરડામાંથી લોહી ઝરે છે ત્યારે ચામડીને ‘ફેર’ કરવાના ઉપાયો પણ એના નજીકના લોકો સૂચવ્યા જ કરે! આ જ વાર્તામાં જૂઈની મા શ્યામ રંગ પ્રત્યે ’કાળિયા’ તરીકે અણગમો બતાવે છે ત્યારે જૂઈને ખ્યાલ આવે છે કે ધવલ રંગ એટલે કે ‘ધોળિયા’ તો સ્વીકૃત છે! આ સમગ્ર વાર્તા દ્વારા દેશી માનસનો પરિચય કરાવવામાં નીના સર્જક તરીકે સફળ જ થયાં છે. કેટલીક વાર્તામાં સ્ત્રીની અસ્મિતા અને સ્વમાનનો મુદ્દો વણાયેલો જ છે, પરંતુ નિર્ણયશક્તિ ધરાવતી નાયિકાઓની ખુમારી પણ વ્યક્ત થઈ છે. ’અંત કે આરંભ, સુખી થવાનો હક્ક, આંધીગમન, સીક માઈન્ડ, સેકન્ડ ચોઈસ પણ નહીં ‘ જેવી વાર્તાઓમાં એ મુખરિત છે.

લગભગ દરેક વાર્તાનું એક પ્રમુખ વિધાન કે વિધાનો છે જે અહીં લખીશ તો અતિ લંબાણ થાય એટલે બે-ત્રણ ઉદાહરણો જ આપીશ. પહેલી વાર્તાનું હાર્દ તો કંઈક અલગ છે પરંતુ મને અહીં પત્નીનું પતિને ઉદ્દેશીને કહેવું ધ્યાનાકર્ષક લાગ્યું એટલે પ્રસ્તુત: (૧) ‘રોજ કંકાસ કરતી પત્ની માત્ર ત્રણ જ વાક્યો બોલી, ‘ઘોડે ચઢીને તમે લેવા આવ્યા હતા મને.’ મને એ નો’તી ખબર કે વગર પૈસાની નોકરાણી જોઈતી હોય ત્યારે પોતાને ખૂબ અક્કલવાળા કહેવાતા લોકો લગ્ન નામનો ત્રાગડો રચે છે’, ‘અને રોજરોજ ડૂબતા સૂરજને જુઓ છો એના કરતાં તો ઊગતા સૂર્યનારાયણને જ પૂજ્યા હોત તો!’ (૨) સુખી થવાનો હક્ક વાર્તામાં કિશોરી બીરજુ માને કહે છે, ‘યુ હેવ રાઈટ ટુ બી હેપ્પી મમ, તને પણ સુખી થવાનો હક્ક છે.’ (૩) ગોડ બ્લેસ હર!માં વાર્તાની કથનકાર કહે છે, ‘હવે મારાથી ન રહેવાયું, ‘બર્ટ, વિશ્વાસ અને પ્રેમ ઉપર તો દુનિયાના સંબંધો ઊભા છે અને સ્વાભાવિક છે કે એ હચમચી જાય ત્યારે માણસથી ન કરવાનું થઈ જાય - જેમ તેં એના બૉયફ્રેંડને માર્યો.’

નીનાની વાર્તાઓ વાસ્તવિકતાની બુનિયાદ પર છે એટલે એમાં ઘટનાઓનું પ્રાધાન્ય તો છે સાથે પાત્રોનું મનોમંથન છે, એની સાહિત્યિક અભિવ્યક્તિ પણ છે, એટલે જ તો એ જીવાતી જિંદગીઓ વાર્તારૂપે સાકાર થાય છે. ભાષાપ્રયોગ - બોલી માટેનુ એક ધ્યાનાકર્ષક નિરીક્ષણ’ પીળા આંસુની પોટલી’માંથી નોંધનીય બને છે. આ એક મહિનામાં બન્ને જણને ભારતીયતાના કાઈં અવનવા અનુભવો થવા માંડ્યાં. યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં રહેતાં ગુજરાતી લોકો ગુજરાતી બોલે પરતું બિલકુલ સુરતી ઊંધિયા જેવું! સ્વાહિલી (આફ્રિકાની ભાષા), ગુજરાતી અને અંગ્રેજીનું અદ્ભુત મિશ્રણ’ તેના પર અસર સૌરાષ્ટ્રીયન, સુરતી, અમદાવાદી, વડોદરા, મહેસાણા, ચરોતર, ભરુચ જિલ્લાની આમ વિવિધ બોલીઓનો ‘વઘાર’! આ દેશમાં ઉછેરેલાં યુવકયુવતીઓ અંગ્રેજીમાં બોલે તો અંગ્રેજ જ લાગે પરંતુ જેવું ગુજરાતી બોલે કે એમના માતાપિતા ઉત્તર કે દક્ષિણ ગુજરાતમાંથી આવે તેનો ખ્યાલ આવી જાય. આ વાર્તાસંગ્રહમાં અંગ્રજી મિશ્રિત ગુજરાતી ‘ગુજલિશ’નો ભરપેટ ઉપયોગ થયો છે તેનું કારણ દર્શાવતાં નીના કહે છે કે શરૂઆતમાં હું જે ગુજરાતી લખતી હતી તે સમયે એવી સલાહ મળતી કે લોકો બોલે અને સમજે તે ભાષામાં લખો તો વાંચવું ગમે ત્યારે અનાયાસે જ ગાંધીબાપુની ‘ કોશિયા’ ને સમજાય તે ભાષામાં લખવાનો અનુરોધ યાદ આવી ગયો. હું પુસ્તકપ્રેમી છું એટલે મને જે ગમે તે વિશે લખવું ગમે છે એટલે અહીંયે લખ્યું.

વાર્તા સ્પર્ધામાં નીનાની વાર્તાઓ પુરસ્કૃત પણ થઈ છે અને સાહિત્યિક સામયિકો અને વેબસાઈટ્સ પર પણ પ્રગટ થઈ જે આ પુસ્તકમાં સમાવિષ્ટ છે, તેથી પણ આ પુસ્તક નોંધનીય અને આવકાર્ય બને છે. નીના દ્વારા એનું અનુભવ વિશ્વ આ રીતે પ્રગટતું રહે એવી અભ્યર્થના.

વલસાડ ૧/૧/ ૨૦૧૯

પ્રકાશક: સાહિત્ય સંગમ, બાવાસીદી, પંચોલી વાડી સામે, ગોપીપુરા, સુરત -૩૯૫ ૦૦૧ ફોન:(૦૨૬૧)૨૫૯૭૮૮૨,/૨૫૯૨૫૬૩: મો: ૯૬૮૭૧ ૪૫૫૫૪. E mail:[email protected] (૧) અન્ય પ્રાપ્તિ સ્થાન: સાહિત્ય સંકુલ, ચૌટાબજાર, સુરત-૩૯૫૦૦૩ ફોન:(૦૨૬૧) ૨૫૯૧૪૪૯ (૨) સાહિત્ય ચિંતન, કચરિયા પોળ, બાલા હનુમાન સામે, અમદાવાદ-(૦૭૯)૨૨૧૭૧૯૨૯ કિંમત: ₹:૧૫૦/૦૦"

Category :- Diaspora / Reviews

ઓસ્ટ્રેલિયા પૃથ્વીના ગોળા પર લગભગ તળિયે આવેલો દેશ છે. પ્રકૃતિએ પોતાના વિવિધ રંગોથી રંગોળી પૂરીને આ દેશને બહુરંગી બનાવ્યો છે. ચોતરફથી નીલરંગી સમુદ્રનું આલિંગન ઓઢીને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં ઊભેલો આ દેશ એક તરફ એના લીલાં ગાઢ રેઇનફોરેસ્ટની હરિયાળીથી તરબતર છે, તો બીજી તરફ શિયાળામાં અહીંના કેટલાક પર્વતો સફેદ બરફની ચાદર તાણે છે. ઓસ્ટ્રેલિયાના મધ્યમાં લાલ રંગનો વિશાળ રેતાળ પટ છે, જે રણપ્રદેશ ‘નલાર્બર’ (અર્થાત્‌ વૃક્ષ વિનાનો - ઉજ્જડ વિસ્તાર) તરીકે ઓળખાય છે. આ લાલ મધ્ય એ ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ અને સંસ્કૃતિક દૃષ્ટિએ ‘હાર્ટ ઓફ ધ નેશન’ કહેવાય છે.

આ રણપ્રદેશની મધ્યમાં છે ‘ઉલુરુ’ અથવા ‘ઍયર્સ રોક’ - એ ખડક જે પિક્ચર પોસ્ટકાર્ડથી દૂનિયાના ખૂણેખૂણે પહોંચ્યો છે અને જેનાથી ઓસ્ટ્રેલિયા ઓળખાય છે. એક જ શિલાના આ બંને નામ સરકારી ગેઝેટમાં સ્વીકૃત છે. ‘ઍયર્સ રોક’ નામ ૧૮૭૩માં ત્યાં પહોંચનાર પ્રથમ અંગ્રેજ સર્વેયરે આપ્યું હતું, પરંતુ ઉલુરુ એનું પરંપરાગત, ત્યાની અનાન્ગુ પ્રજાની બોલીનું, વિશેષ નામ છે, જેનો કોઈ અર્થ નથી પરંતુ ઉલુરુ એ ત્યાંની મૂળ પ્રજામાં સ્થાનવાચક અટક તરીકે વપરાતો શબ્દ છે. જેમ સિડનીનું ઓપેરા હાઉસ કલાપ્રેમી પ્રવાસીઓનું યાત્રાધામ છે, તેમ ૧૯૮૭માં યુનેસ્કો દ્વારા વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ તરીકે ઘોષિત ઉલુરુ, એક કુદરતી અજાયબી તરીકે દેશની ઓળખ બની છે. છસો મિલિયન વર્ષ પૂર્વે આકાર પામેલા, ઇંટોડી લાલ રંગના, ઊંધા વાળેલા માટીના વાડકા જેવો આકાર ધરાવતા, આ ખડકને દૂરથી જોઈએ અથવા ચિત્રોમાં જોઈએ તો એના કદની કલ્પના કરવી મુશ્કેલ છે. પૃથ્વીની સપાટીની ઉપર આ શિલા પેરિસના આયફિલ ટાવર કરતાં ચોવીસ મીટર ઊંચી છે અને પૃથ્વીની સપાટી નીચે એ લગભગ અઢી કિલોમીટર ઊંડે સુધી પહોંચે છે. ભૂસ્તરશાસ્ત્રની ભાષામાં ઉલુરુ એ 'મોનોલિથ' છે, અર્થાત્‌ એ શિલાઓનો સમૂહ નહીં પણ ૯.૪ કિલોમીટરના પરિઘવાળો આખો એક ખડક છે.

પ્રવસન આજે એક મોટું ધંધાકીય ક્ષેત્ર બન્યું છે. પ્રવાસો કરવા એ સામાજિક પ્રતિષ્ઠાનું પ્રતીક છે. આ આબોહવામાં પ્રવાસનો સામાન્ય અર્થ સ્થળો જોવાં, ત્યાંની સંસ્કૃતિનો અનુભવ કરવો, ત્યાં વસતી પ્રજાનું નિરીક્ષણ કરવું, ત્યાંનાં બોલી-રહેણીકરણી-પહેરવેશ-ખાનપાનનો પરિચય મેળવી, ખરીદી કરી પાછા આવવું, એવો થાય છે. ઉલુરુના ફોટા પાડીને આહલાદ થાય એવી, એ કુદરતી અજાયબી હોત તો એ પ્રવાસ સૌન્દર્યદૃષ્ટિથી કરેલો પ્રવાસ હોત અને એ પ્રવાસની સ્મૃતિઓ કદાચ એટલી ચિરંજીવી ન હોત. પરંતુ આ સ્થળના ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક સંદર્ભો વિષે, એ ભૂમિના મૂળ માલિકો-ત્યાંની આદિજાતિની પરંપરા વિષે થોડું વાંચવાથી એવું સમજાયું હતું કે ઉલુરુ એ મુલાકાતનું સ્થળ નહીં, પણ અનેક સાંસ્કૃતિક સંદર્ભોવાળું દર્શનનું એક સ્થાનક છે.

આવા ભાવ સાથે જૂન મહિના દરમ્યાન સિડનીથી લગભગ સાડા ત્રણ કલાકની ફલાઇટ લઈને રેડ સેન્ટર પહોંચ્યાં. જીવનમાં રણ કદી જોયું ન હોય, એટલે પ્લેનની બારીમાંથી હજારો કિલોમીટર વિસ્તરેલી સાવ શુષ્ક-વેરાન લાલ ધરતીનું દૃશ્ય રોમાંચક લાગે. અને પછી એ રેતાળ ધરતી પર જ્યારે પગ મૂક્યો ત્યારે કોઈક બીજા જ ગ્રહ ઉપર ઉતરાણ કર્યું હોય એવો અનુભવ થયો. પ્રવાસીઓની સંખ્યા ખૂબ પાંખી, વેરાન રણ વચ્ચે માંડ ત્રણ-ચાર નાની-મોટી હોટેલ અને પ્રવાસીઓની પાયાની જરૂરિયાત પૂરી થાય એટલી ગણીગાંઠી દુકાનોનું એક ઝૂમખું, બસ એનાથી વિશેષ ત્યાં કાંઈ નહીં. દૂકાનોમાં અથવા હોટેલમાં જે મળે તે પૈકી કશું જ ત્યાંની સ્થાનિક પેદાશ નહીં, બધું જ હજારો માઈલથી માલવાહક ટ્રક દ્વારા અહીં લાવવું પડે.

જે નૈસર્ગિક છે એ સુંદર જ હોય, એ નિયમ તો ગળથૂથીમાં મળ્યો હતો. છતાં, શુષ્ક્તા પણ આટલી સુંદર હોઈ શકે, એ એહસાસ પહેલી વાર થયો. ધરતી અને આકાશ વચ્ચે ભાગ્યે કશું નજર આવે. નીચા છૂટાછવાયા ઝાંખરાં સિવાય ખાસ કોઈ વનસ્પતિ નહીં, એટલે નજર ફેરવીએ તો વચ્ચે ક્યાં ય અટક્યા વિના એ સીધી ક્ષિતિજે પહોંચે. જૂન મહિનો અહીંનો શિયાળો છે, છતાં રણનો તગતગતો તડકો આંખ સોંસરો ઊતરે અને ચામડીને પણ દઝાડે. ‘બુશ ફ્લાઈ’ તરીકે ઓળખાતી માખીનું અહીં સામ્રાજ્ય. ચહેરા આગળ સતત ઊડતી રહેતી આ માખીઓથી અને તડકાથી મોં અને આંખોને બચાવવા અહીં ખાસ ટોપી મળે છે, જેમાં ચહેરા આગળ મચ્છરદાની જેવી જાળી હોય છે.

ઉલુરુનો સૂર્યાસ્ત એ વિશ્વના શ્રેષ્ઠ સૂર્યાસ્તો પૈકીનો એક ગણાય છે. વળી રણપ્રદેશ એટલે અહીં વાદળ-વરસાદની શક્યતા નહીંવત્‌ હોવાથી પ્રવાસીઓને મૉટે ભાગે નિરભ્ર આકાશમાં સાંગોપાંગ સૂર્યાસ્તદર્શન કરવાનો લ્હાવો મળે. હોટેલથી પ્રવાસી-બસમાં નીકળી પહેલાં તો બસમાં આખા ખડકની પ્રદક્ષિણા કરી. એને જુદાજુદા પ્રકાશમાં અને જુદાજુદા બિંદુએથી નિહાળ્યો. ખડકના અમુક ભાગ બતાવી બસના ચાલકે ખડકની એ તરફની તસવીરો ન લેવાની સૂચના આપી. કારણ કે એ ભાગ અહીંની 'અનાન્ગુ' જાતિની પારંપરિક કથાઓ સાથે સંકળાયેલો છે અને એમને માટે પવિત્ર છે. એના ફોટા પાડવા એ એમના પવિત્ર સ્થળનો અનાદર લેખાય છે. ઉલુરુ અને આસપાસનો વિસ્તાર 'ઉલુરુ-કાટાટૂટજા નેશનલ પાર્ક'માં આવેલો છે અને એક સુરક્ષિત વિસ્તાર તરીકે સરકાર દ્વારા અને અહીંની મૂળ પ્રજાની માન્યતાઓ દ્વારા એ પર્યાવરણની જાળવણી થાય છે. ઉલુરુનું ચડાણ કરવું એ સરકાર દ્વારા નિષિદ્ધ નથી પરંતુ તળપદની સંસ્કૃતિનું એ શ્રદ્ધાસ્થાન છે જેની સાથે કેટલીક લોકકથાઓ જોડાયેલી છે. તેથી આદિવાસીઓ, જેને ‘એબોરિજિનલ’ પ્રજા કહેવાય છે, તેઓ ઉલુરુનું ચડાણ ન કરવા પ્રવાસીઓને વિનંતી કરે છે. કોઈ પગથિયાં કે અન્ય વ્યવસ્થાના અભાવે એનું ચડાણ ખાસ્સું કપરું પણ છે. સરકારી નોંધમાં ૧૯૫૦થી અત્યાર સુધી ઉલુરુનું ચડાણ કરતાં ૩૭ મૃત્યુ નોંધાયાં છે.

કુદરતી સૌંદર્યના અનેક સ્થળોએ સૂર્યાસ્તો જોયા છે. હીલ સ્ટેશનના 'સનસેટ પોઇન્ટ'ની ઊંચાઈએ કે સમુદ્રના તળિયે ડૂબકી મારતો સૂર્ય જોઈને દર્શક-મેદની ચિચિયારીઓ પાડે કે તાળીઓથી સૂર્યને એ દિવસ પૂરતો વિદાય કરે એવા અનેક પ્રસંગો અનુભવ્યા છે. ઉલુરુ આગળ આવી કોઈ મેદની જામી નહોતી. સૂર્યાસ્ત જોવા માટે બનાવેલો એક ખાસ્સો મોટો વિસ્તાર છે. બેસી શકાય એવાં લાકડાના ખૂંટા રેતીમાં ખોસેલા છે, એ સિવાય પ્રવાસ-સ્થળે હોય એવી કોઈ વ્યવસ્થા અથવા ખાવા-પીવાની લારીઓ, ચા-કોફીની હાટડી કશું જ ત્યાં નથી. આ જગ્યાએ બસમાંથી ઊતરેલા થોડા લોકો પથરાઈ જાય એટલે લગભગ એકાંતમાં આ દર્શનનો લ્હાવો મળે. ખડકનો ઘેરાવો એટલો મોટો છે કે એનાથી 3-4 કિલોમીટર દૂરના સ્થળેથી આ દૃશ્ય જોવું પડે. આગળ પહાડ જેવો ઉલુરુનો ખડક અને એની પછીતમાં ઢળતા સૂર્યની લાલિમા. જેમજેમ સૂર્ય ઢળતો જાય તેમતેમ આકાશનો રંગ અને એની સાથે ઉલુરુની લાલિમા પણ જુદાજુદા રંગોની ઝાંય પકડે. લાલમાંથી એ જાબુંડી અને પછી રાખોડી રંગ ધારણ કરવા જાય. એ અલૌકિક દૃશ્ય નિષ્પલક અને નિઃશબ્દ બનીને જોઈ રહીએ ત્યારે વિરાટ પ્રકૃતિ સમક્ષ આપણી વામનતાનું દર્શન થાય. ઉલુરુ, સૂર્યાસ્ત અને સરરિયલ લાગે એવું એ વાતાવરણ, આ ત્રણે તત્ત્વો જાતનું દર્શન કરાવનાર બને. જાતને અને જગતને વિસરી જવાય એવી એકાદ કલાકની આ વિચારશૂન્ય સ્થિતિમાંથી બહાર નીકળીને બસ તરફ જવાનો સમય થયો ત્યારે પગ ઊપડતા નહોતા અને હજીયે ઉલુરુ પર સ્થિર થયેલી આંખો ત્યાંથી ખસવા તૈયાર નહોતી. જે જોયું એને દૃશ્ય કહીએ તો એ અપૂર્ણ લાગે, જે અનુભૂતિ છે એ કદાચ શબ્દાતીત છે.

ધીમા ડગલે, અનિચ્છાથી, બસ તરફ અમારો નાનકડો કાફલો પહોંચ્યો. ઉલુરુને પહેલીવાર બસમાંથી જોયો ત્યારે સૌમાં જે ઉત્તેજના હતી તે હવે આથમી ગઈ હતી. એ ઉત્તેજનાનું સ્થાન ધ્યાનાવસ્થાના મૌને લીધું હતું. મનમાં હતું કે ટુર-ગાઈડની અદાથી આંક્ડાકીય અને ઐતિહાસિક માહિતીનો ધોધ વહાવતો બસ-ચાલક અથવા બીજું કોઈ પ્રવાસી હવે કશું ન બોલે તો સારું. બસ ચાલુ થઇ ત્યારે આકાશમાં અંધકાર વિસ્તરી રહ્યો હતો. એક તરફ ચંદ્રમા ઉદયમાન હતો અને ઝીણા તારાઓ ટમટમી રહ્યા હતા. કાળા અંબરની, આભલા ભરેલી ઓઢણી ઓઢીને ઉલુરુ શયન કરવાની તૈયારીમાં હતો. ઉલુરુનું અડધું ચક્કર મારીને બસ રસ્તા પર પહોંચી. એ વખતે થયું કે આ લાલ શિલા જો સ્થાનક હોય તો એના નવ કિલોમીટરના પરિઘની ફરતો નવરાત્રિનો ગરબો ગવાય? ભૂતનો વાસ પીપળે હોય તેમ ગુજરાતીનો શ્વાસ ગરબે! બસની ઘરઘરાટીના સથવારે મારા મને તો અંદરોઅંદર, ચૂપચાપ ગાવા માંડ્યું ‘ખમ્મા રે ખમ્મા મારી માવલડીને ઝગમગ દીવડાનો ઝાગ, માડીને માથે ચંદરવો રે. લખકોટિ માની આંખલડીમાં તારાઓની ભાત, માડીને માથે ચંદરવો રે’ ...

સ્થળની મુલાકાત પૂરી થાય એટલે પ્રવાસ પૂરો થાય એવું સામાન્યતઃ બને, પણ એવું આ પ્રવાસના કિસ્સામાં ન બન્યું. અહીં જે ચાર-પાંચ દૂકાનો છે, એમાં બીજા દિવસે ચક્કર માર્યું. એક દુકાનમાંથી પુસ્તક હાથ લાગ્યું - ‘સ્પીકિંગ ફ્રોમ ધ હાર્ટ’. અંગ્રેજોના આગમન અને એમનું અહીં સામ્રાજ્ય થયું પછી અહીંના આદિવાસીઓ ઉપર અંગ્રેજોના દમનની ઘટનાઓ આલેખતા વિવિધ એબોરિજીનલ લેખકોના આત્મકથાત્મક લેખોનો આ સંગ્રહ છે, કહો કે એમના હૃદયના ઉદ્દગારો છે. સાવ સરળ, બોલચાલની ભાષામાં લખાયેલ આ પુસ્તક સાહિત્ય કરતાં વધુ, એક દસ્તાવેજ છે. કથાકથન એ વિશ્વની તમામ આદિપ્રજાઓની પરંપરાનો અંશ છે. દાસ્તાંગોઇની ફારસી પરંપરા, હકાવતીની અરબી પરંપરા, પ્રાચીન ચિની, ગ્રિક અને રોમન સંસ્કૃતિઓમાં કથાકથનની પરંપરાઓ અને ભારતમાં તો અનેકવિધ પ્રાચીન કથા-પરંપરા હતી. ઓસ્ટ્રેલિયાની એબોરિજીનલ પ્રજાને પણ કથાકથનની શક્તિમાં અપાર શ્રદ્ધા છે. હૃદયથી કહેવાયેલી અને પેઢી દર પેઢી કહેવાતી આવેલી એમની જીવનકથાઓ એ એમનું જ્ઞાન, એમના પૂર્વજોનું ડહાપણ, પ્રકૃતિ સાથેનું એમનું તાદાત્મ્ય અને એમની સંવેદનાઓ અન્યો સુધી પહોંચાડવાનું એમનું સબળ માધ્યમ છે. અને એ જ રીતે કોઈકની વાર્તાના શ્રોતા બનીને કથાકાર પ્રત્યે આદર વ્યક્ત કરવાની એમની પ્રણાલી છે.

અહીં આલેખાયેલી જીવનકથાઓ એમના 'ડ્રીમટાઈમ'ના પુરાતન ઇતિહાસથી લઈને અંગ્રેજ કાળના જીવનની સત્યકથાઓ છે. કથાઓ કહેનાર વિવિધ ક્ષેત્રોમાં કાર્યરત આદિવાસીઓ છે. 1901માં ઓસ્ટ્રેલિયન કોમનવેલ્થનો જન્મ થયો. એના ન્યાયતંત્રમાં આ ભૂમિના મૂળ માલિકો માટે મૂળભૂત માનવઅધિકારોની જોગવાઈ નહોતી. જેમ ભારતમાં પ્રજાનું વિભાજન કરીને પોતાની સલ્તનતની ધજા ઊડતી રહે એવી અંગ્રેજોની નીતિ હતી એમ ઓસ્ટ્રેલિયામાં આદિજાતિની વસ્તી ઉત્તરોઉત્તર ઘટતી જાય અને એ રીતે એમની પ્રજા અને સંસ્કૃતિ નામશેષ થાય એવા પ્રયત્નો એમણે કર્યા. એ માટે બળજબરીથી યુરોપિયન સાથે આદિવાસીઓનાં લગ્નો કરાવવામાં આવતાં. ઇતિહાસમાં 'સ્ટોલન જનરેશન' સામે આદરાયેલા જુલમો માનવઅધિકારના ઇતિહાસનું કાળું પાનું છે, જેનું 'રેબિટ પ્રુફ ફેન્સ' નામના 2002માં બનેલ ચલચિત્રમાં હૃદયસ્પર્શી અને કલાત્મક નિરૂપણ છે. 'સ્પીકિંગ ફ્રોમ ધ હાર્ટ' પુસ્તકમાં આલેખાયેલી કેટલીક દર્દનાક કહાનીઓ હચમચી જવાય એવી છે.

હવે એમની પ્રજા માટે માનવાધિકારની લડતમાં સક્રિય કેન કોલ્બન્ગ 1931માં એમના જન્મની વાત કરતાં કહે છે કે તેમની 19 વર્ષીય મા પર એક ગોરા અફસરે બળાત્કાર કર્યો અને એને ગર્ભ રહ્યો. એ પુત્ર તે પોતે - કેન. બળાત્કાર કરનાર અફસરને સજા ન થઇ પણ કેનની માને સજા થઇ કારણ કે તે સાંજના સમયે બહાર ગઈ, એકાંતમાં ગોરા અફસરે એને જોઈ અને એમાંથી બળાત્કારની ઘટના બની. જેલના અત્યાચારોથી કેનની માનું સ્વાસ્થ્ય કથળ્યું અને કેનને જન્મ આપી તે મૃત્યુ પામી. એને દફનાવતાં ઓઢાડવાની ચાદરના પૈસા એની પાસે નહોતા, એટલે એને વિના ચાદરે દફનાવી દેવામાં આવી. એના મૃતદેહને ઓઢાડેલી ચાદર એ લોકો પાછી લઇ ગયા.

બીજી એક કથા છે એક પ્રસુતા માની. એમના સમૂહની દાયણ એની પ્રસૂતિ કરાવી ન શકી, કારણકે ગર્ભમાં તકલીફ હતી. પ્રસૂતા મહિલાને ટ્રેક્ટર જેવા વાહનમાં પાછળ નાખીને નજીકની હોસ્પિટલ પહોંચાડી તો ખરી પણ હોસ્પિટલની સારવાર માત્ર ગોરા લોકો માટે હોવાથી હોસ્પિટલની બાજુમાં આવેલા શબઘરમાં મૃતદેહોની સાથે એ મહિલાને રાખવામાં આવી જ્યાં તેણે બાળકને જન્મ આપ્યો .. આવી દારુણ, ઘૃણાસ્પદ ઘટનાઓનો ઇતિહાસ લઈને જીવતા હોવા છતાં આ કથાકારોની પ્રત્યેક કથાનું સમાપન એમના પૂર્વજોના સ્પિરિટમાં અને કુદરતના નિયમોમાં એમની દૃઢ શ્રદ્ધાના નિવેદનથી થાય છે.

આપવીતી કહેનાર દરેક વડીલ હવે પછીની પેઢીને એક જ બોધ આપે છે - પ્રકૃતિ સર્વોપરી છે અને એને તમે જાળવશો તો એ તમને જાળવશે. આવી ‘હજારો વર્ષની જૂની વેદનાઓ અને કલેજાં ચીરતી કંપાવતી ભયકથાઓ’ આલેખતા પુસ્તક ‘સ્પીકિંગ ફ્રોમ ધ હાર્ટ’ની કથાઓ આ પ્રવાસ પૂરો કર્યા પછી વાંચી ત્યારે ઉલુરુની મૂળ પ્રજાનું પ્રકૃતિ સાથેનું અનુસંધાન અને પ્રકૃતિનાં તત્ત્વોમાં એમની અપાર શ્રદ્ધાને, અનેક વિષમતાઓ સામે ટક્કર લઇ એમની પ્રાચીનતમ સંસ્કૃતિ અને એમની અસ્મિતાને જાળવવાના એમના આત્મબળને નતમસ્તક વંદન કરવાનું મન થયું. આ પુસ્તકે આ પ્રવાસને સાર્થક અને સંપૂર્ણ કર્યો. 

e.mail : [email protected]

(પ્રગટ : દીપોતસ્વી - પ્રવાસ વિશેષાંક, “નવનીત સમર્પણ”, નવેમ્બર 2018)

Category :- Diaspora / Features