એક શ્લોક આપણે ટાંકીએ છીએ, બીજો ટાળીએ છીએ કારણ કે આપણે દંભી અને છીછરા છીએ
ચિરંતના ભટ્ટ
યત્ર નાર્યસ્તુ પૂજ્યન્તે રમન્તે તત્ર દેવતાઃ, આ શ્લોક નવો નથી. આપણે તેનો અર્થ પણ સમજીએ છીએ; જ્યાં સ્ત્રીઓનું સન્માન થાય છે, ત્યાં દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે. મહિલા દિવસનાં બૅનરો પર, શાળાની પ્રાર્થનાસભાઓમાં અને પોતે જમેલા ભોજન માટે ક્યારે ય રસોડામાં ઊભા ન રહેલા પુરુષોનાં ભાષણોમાં એ સાંભળવા મળે છે. 11 ઑક્ટોબરથી નવરાત્રિનાં શરૂ થશે એટલે, શક્તિ અને ભક્તિ ઉજવાશે. અંબા, દુર્ગા પૂજાશે અને માર્કેટિંગના માંધાતાઓ નારા સન્માનનો ઓચ્છવ કરશે.
આ પંક્તિઓ મનુસ્મૃતિની છે. એ જ ગ્રંથમાં, થોડા અધ્યાય પછી, બીજો એક શ્લોક પણ આવે છે, જેને આપણે ભાગ્યે જ ટાંકીએ છીએ. પિતા રક્ષતિ કૌમારે ભર્તા રક્ષતિ યૌવને। રક્ષન્તિ સ્થવિરે પુત્રા ન સ્ત્રી સ્વાતન્ત્ર્યમર્હતિ॥ બાળપણમાં પિતા તેનું રક્ષણ કરે, યુવાનીમાં પતિ અને વૃદ્ધાવસ્થામાં પુત્રો. સ્ત્રી સ્વતંત્રતાની અધિકારી નથી.
બંને શ્લોક એક જ પુસ્તકમાં છે. એકની હાજરીથી બીજાને ક્યારે ય સંકોચ થયો હોય એવું લાગતું નથી. જરા થોભીને વિચારવા જેવી વાત આ છે. આ દેશમાં સ્ત્રીને બેસાડી તેને પૂજવાનું આસન અને તેને પૂરવાનું પાંજરું ઘણી વાર સાથે જ બન્યાં છે. સ્ત્રી પર દેખરેખ રાખવાનો અધિકાર છોડ્યા વિના તેની પૂજા કરતાં આપણે શીખી ગયા છીએ.
સપ્ટેમ્બરમાં બે ઘટનાઓએ આપણને આ યાદ અપાવ્યું. બંને વચ્ચે બે દિવસ અને લગભગ એક હજાર કિલોમીટરનું અંતર હતું.
19 સપ્ટેમ્બરે બિહારના જમુઈ જિલ્લામાં શાળામાં ભણતાં બે બાળકો કોચિંગ ક્લાસમાંથી સ્કૂટર પર પાછાં આવી રહ્યાં હતાં. એક છોકરી અને તેનો મિત્ર. એક ટોળાએ તેમને રોક્યાં, સવાલો કર્યા, છોકરાને માર્યો અને છોકરીના શરીર સાથે અશ્લીલ અડપલાં કર્યાં. વીડિયોમાં છોકરી હાથ જોડીને પોતાને છોડી દેવાની આજીજી કરે છે. એક હુમલાખોર તેને ઊંચકી લે છે અને કૅમેરા બધું રેકૉર્ડ કરતો રહે છે.
બાળકો પોલીસ પાસે ગયાં જ નહોતાં. પોલીસના જણાવ્યા પ્રમાણે આરોપીઓએ તેમને ધમકાવ્યાં હતાં. વીડિયો વાઇરલ થયો પછી જ પોલીસે તેમાં દેખાતા વાહનના રજિસ્ટ્રેશન નંબર પરથી બાળકોને શોધી કાઢ્યાં. ગુનાને પોલીસ સુધી પહોંચાડનારું રેકૉર્ડિંગ હુમલાખોરોએ પોતે જ કર્યું હતું.
બે દિવસ પછી, 21 સપ્ટેમ્બરે, ફરીદાબાદની એક 17 વર્ષની છોકરી પોતાના જન્મદિવસે દિલ્હી આવી હતી. એક મિત્ર સાથે કાલકાજી મંદિરે દર્શન કરીને તે નજીકના આસ્થા કુંજ પાર્કમાં ગઈ. પોલીસના જણાવ્યા પ્રમાણે ત્રણ પુરુષો પોતાને પોલીસવાળા ગણાવીને તેમની પાસે આવ્યા. બંનેને છૂટાં પાડ્યાં અને હથિયારોની ધમકી આપીને છોકરી પર બળાત્કાર કર્યો. તે મંદિરેથી આવી હતી. દેવીના દર્શન કરીને.
જમુઈમાં ટોળાએ બે બાળકોને સાથે ફરવા નીકળવા બદલ સવાલો કર્યા. આ સૂર નૈતિકતાના રખેવાળનો છે, જેને આ જવાબદારી કોઈએ સોંપી જ નથી. દિલ્હીમાં પુરુષોએ પોતે પોલીસ હોવાનો દાવો કર્યો. આ દાવાને બળ આપતી સામાજિક સમજ આપણાથી અજાણી નથી : જાહેર સ્થળે છોકરીની હાજરીનો હિસાબ માગવાનો અધિકાર પુરુષને છે.
ભારતનાં બગીચાઓમાં કેટલાં ય યુગલોએ આ દૃશ્યનો કોઈ ને કોઈ અનુભવ કર્યો હશે. કારની બારી પર ટકોરા. પિતાનો ફોન નંબર માગવો. વૅલેન્ટાઇન્સ ડે પર દરોડા, ઍન્ટિ-રોમિયો સ્ક્વૉડ અને તેમની પાછળ ફરતા ટી.વી.ના કૅમેરા. માત્ર કોઈ પુરુષ સાથે હોવાને કારણે યુવતી પાસે ખુલાસો માગી શકાય એવા માહોલમાં પોલીસ હોવાનો ખોટો દાવો પણ કામ કરી જાય છે.
જમુઈની ઘટના વિશે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે બિહારનાં મંત્રી અને સ્થાનિક ધારાસભ્ય શ્રેયસી સિંહે બાળકો સાથે થયેલા વર્તનની નિંદા કરી. એ જ જવાબમાં તેમણે કહ્યું કે મોરલ પોલીસિંગ વધુ ‘ડીસન્ટ’ અને ‘એલિગન્ટ’ રીતે પણ થઈ શકે. પછી તેમણે પોતાનાં શબ્દોને સંદર્ભમાંથી છૂટા પાડીને રજૂ કરાયા હોવાનું કહ્યું અને આવી ઘટનાઓ સહન નહીં કરાય એમ ફરી જણાવ્યું.
હુમલાની નિંદા થઈ. છોકરી પર દેખરેખ રાખવાનો માની લીધેલો અધિકાર બચી ગયો. ઘરમાં એ જ અધિકાર સારા ઉછેરને નામે સ્વીકારાઈ શકે છે.
11 ઑક્ટોબરે નવરાત્રિ શરૂ થશે. ગુજરાતનાં મેદાનો અને મુંબઈના બૅન્ક્વેટ હૉલ ગરબા રમનારાઓથી ભરાશે.
ત્યાં એન્ટ્રીગેટ પણ હશે. ગયા મહિને વિશ્વ હિન્દુ પરિષદે મહારાષ્ટ્રના ગરબા અને દાંડિયાના આયોજકોને મુસલમાનોને પ્રવેશ ન આપવા, આધાર કાર્ડ તપાસવા અને તિલક ફરજિયાત કરવા કહ્યું હતું. સંગઠન આવા પ્રતિબંધોને ઉત્સવનું ધાર્મિક સ્વરૂપ જાળવવાના ઉપાય તરીકે રજૂ કરે છે. આવી જ ઝુંબેશોમાં હિન્દુ સ્ત્રીઓના રક્ષણનો દાવો પણ કરાતો રહ્યો છે.
એન્ટ્રીગેટ પર પુરુષનું નામ તપાસાય છે. તેનો ધર્મ તપાસાય છે. તેના હાથ નહીં.
તિલક પરથી પુરુષ કઈ શ્રદ્ધાનો દાવો કરે છે એટલું જાણી શકાય. અંધારી સડક પર, છટકી ન શકે એવી છોકરી સાથે તે કેવું વર્તન કરશે એ જાણી શકાતું નથી. બીજા ધર્મના પુરુષોને બહાર રાખવાથી અંદર આવેલા પુરુષો સ્ત્રીની સંમતિનું માન રાખશે એની કોઈ ખાતરી મળતી નથી. પણ બીજાના દીકરાઓ પર નજર રાખવાનું કારણ મળી જાય છે અને આપણા પોતાના દીકરાઓ સવાલોમાંથી છટકી જાય છે.
2014માં લાલ કિલ્લા પરથી પોતાના પ્રથમ સ્વાતંત્ર્યદિનના સંબોધનમાં વડા પ્રધાને એ મંચ પરથી ભાગ્યે જ સાંભળવા મળતી એક વાત કરી હતી. માતા-પિતા દીકરીઓને પૂછે છે કે ક્યાં જાય છે, ક્યારે પાછી આવશે. શું તેઓ દીકરાઓને પણ આ જ સવાલો પૂછે છે? બળાત્કારી પણ કોઈનો દીકરો જ હોય છે, એમ તેમણે યાદ અપાવ્યું હતું.
વાત સાચી હતી. બાર વર્ષ પછી પણ તેને ફરી કહેવાની જરૂર પડે છે.
આસ્થા કુંજની ઘટના પછી લેડી શ્રીરામ કૉલેજની વિદ્યાર્થિનીઓએ પત્રકારોને કહ્યું કે કૉલેજની બહાર થતી છેડતી અને અશ્લીલ હરકતો રોજિંદી બાબત છે. દિલ્હી ડેવલપમેન્ટ ઑથોરિટીએ સુરક્ષા વધુ કડક કરવાનાં પગલાં જાહેર કર્યાં. મુલાકાતીઓને સલાહ અપાઈ કે, સૂર્યાસ્ત પછી પૂરતો પ્રકાશ હોય એવા રસ્તાનો ઉપયોગ કરો. પાર્કના સમયમાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી એવી સ્પષ્ટતા પણ કરી.
લાઇટ અને પોલીસનું પૅટ્રોલિંગ જરૂરી છે. સ્ત્રીઓને સલામત જાહેર જગ્યાઓ મળે એ સુનિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી તંત્રની છે. છતાં સાવચેતીનો પરિચિત બોજ તો રહે જ છેઃ અજવાળામાં રહો, સૂમસામ જગ્યાએ ન જાઓ, વહેલાં ઘરે આવો. ઘરે પાછાં આવવાનો નક્કી કરેલો સમય, દુપટ્ટો લીધેલો છે કે નહીં તે સવાલ, ક્યાં છે એ જાણવા કરાતો ફોન.
દીકરીને સાવચેતીના પાઠ ભણાવતાં આપણને આવડે છે. દીકરાને સંમતિનો અર્થ સમજાવવાની ટેવ ઘણી ઓછી છે.
યુવાનોની હિંસા સમજાવવા બેરોજગારી, હતાશા, નવરાશ અને સોશ્યલ મીડિયાનાં કારણો ઘણી વાર અપાય છે. આમાંની કેટલીક બાબતોનો ફાળો હોઈ શકે. પણ ભારતમાં લાખો બેરોજગાર યુવાનો છે જેમણે ક્યારે ય કોઈ બાળકીને પકડવા સ્કૂટર રોક્યું નથી. હતાશાથી ગુસ્સો કેમ આવે એ સમજાય. બીજાના શરીર અને જીવન પર પોતાનો અધિકાર છે એવું કેમ લાગે એ માત્ર હતાશાથી સમજાતું નથી.
જમુઈના વીડિયોમાં દેખાતા લોકો એવી રીતે વર્તે છે જાણે રસ્તા પર દેખરેખ રાખવાનો અને ત્યાંથી પસાર થતી છોકરી વિશે ચુકાદો આપવાનો અધિકાર તેમનો હોય. કૅમેરા ચાલુ છે. તેઓ છુપાતા નથી. પોતે શું કરી શકે છે એ બતાવે છે.
આ અધિકારભાવની શરૂઆત હાઇવે પર જ થતી હોય એવું જરૂરી નથી. જમવાના ટેબલ પર પણ તેની તાલીમ મળી શકે. જ્યાં બહેનનો ફોન તપાસાય અને ભાઈનો ક્યારે ય નહીં. જ્યાં દીકરીને અંધારું થાય એ પહેલાં ઘરે આવવાનું કહેવાય, પણ દીકરાને ક્યારે ય ન પૂછાય કે તે જે સ્ત્રીઓને મળે છે તેમની સાથે કેવું વર્તન કરે છે.
બંને કેસમાં પોલીસે એક આરોપીના પગમાં ગોળી મારી અને કહ્યું કે તેણે પોલીસ પર ગોળીબાર કર્યો હતો. આ વિગતોની તપાસ જરૂરી છે. તાળીઓથી તેમનો નિકાલ ન થઈ શકે. આરોપીઓ સામે કેસ ચાલવો જોઈએ અને દોષિત ઠરે તો કાયદા પ્રમાણે સજા થવી જોઈએ.
પણ ગોળી એ ન્યાયિક કાર્યવાહી નથી અને એનાથી કોઈ પાઠ પણ શીખવાતો નથી. એક સમાચારચક્ર પૂરતું શહેરનો રોષ ઠંડો પડી શકે. પણ જમવાના ટેબલ પર દીકરા સાથે થવી જોઈએ એવી વાતચીતનું કામ ગોળી ન કરી શકે. એ વાતચીતમાં તેને સમજાવવાનું છે કે સ્ત્રીને સ્વતંત્રતા આપવાનો અધિકાર તેનો નથી.
બાય ધ વે
અષ્ટમીએ ઘણાં ઘરોમાં કન્યાપૂજન થશે. નાની છોકરીઓને હારબંધ બેસાડાશે. તેમના પગ ધોવાશે. તેમને શીરો, પૂરી અને ચણા ખવડાવાશે. લાલ ચૂંદડી અને સિક્કો અપાશે. સાક્ષાત્ દેવી ગણીને તેમને નમન કરાશે.
પછી તેઓ ઊભી થશે અને વિધિ પૂરી થઈ જશે. થોડાં વર્ષોમાં એ જ છોકરીઓ કોચિંગ ક્લાસમાં જવાની, સ્કૂટર પર ફરવાની અને જન્મદિવસે જાતે મંદિરે દર્શન કરવા જવાની ઉંમરે પહોંચશે. ત્યાં સુધીમાં સવાલો શરૂ થઈ ગયા હશે. ક્યાં જાય છે? એ કોણ છે? આટલું મોડું કેમ?
સવાલો બંધ થાય તેની ઘણાં સમય પહેલાં તેને અપાતું માન બંધ થઈ જાય છે.
પેલા લોકપ્રિય શ્લોકનો બીજો ભાગ પણ છે, જે ભાગ્યે જ છપાય છે. યત્રૈતાસ્તુ ન પૂજ્યન્તે સર્વાસ્તત્રાફલાઃ ક્રિયાઃ। જ્યાં સ્ત્રીઓનું સન્માન નથી થતું, ત્યાં બધી ધાર્મિક વિધિઓ નિષ્ફળ છે.
તો પછી ભક્તિ, શકિત અને આરતીની નવ રાત. દીવા અને ઢોલની નવ રાત. પ્રવેશદ્વારે તિલક પણ ખરું. આ બધાનું મૂલ્ય કેટલું, એ શ્લોકમાં જ જવાબ મળી જાય છે.
પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 04 ઑક્ટોબર 2026
