વીસમી સદીમાં હિટલર, મુસોલિની અને સ્તાલિનનો એકસાથે અને પ્રચંડ તાકાત સાથે એવો ઉદય થયો કે જાણે એ ૧૯મી સદીની માનવતાવાદી મૂલ્યવ્યવસ્થાને ખતમ કરી દેવા માટેની કોઈ ઈશ્વરી યોજના હોય! આ ઉદય એ ૧૯મી સદીમાં વિકસેલી વૉલ્તેરથી વિવેકાનંદ સુધીની માનવતાવાદી પણછ સામેની પ્રતિક્રિયા હતી કે કવિન્યાય હતો?



બન્યું એવું કે જે દિવસે નરેન્દ્ર મોદીની ભારતના ૧૫મા વડા પ્રધાન તરીકે સોગંદવિધિ થઈ એના બીજા દિવસે ૨૭ મેએ જવાહરલાલ નેહરુની ૫૦મી પુણ્યતિથિ હતી. કેટલાક લોકો આને યોગાનુયોગ તરીકે જુએ છે તો કેટલાક યુગપરિવર્તન તરીકે જુએ છે. ભારતીય સમાજજીવનમાં નેહરુયુગ પૂરો થયો અને એની જગ્યાએ નેહરુવિરોધી એવો હિન્દુ બહુમતીવાદી યુગ શરૂ થયો જે સહઅસ્તિત્વ માટે સહિષ્ણુતામાં નહીં પણ શરતોમાં માને છે. નેહરુએ આજીવન મેજોરિટેરિયન નૅશનલિઝમનો વિરોધ કર્યો હતો, જ્યારે BJP મેજોરિટેયન નૅશનલિઝમમાં માને છે. કેટલાક નેહરુવિરોધીઓ માટે કદાચ આ કવિન્યાય પણ હશે. ગાંધીનો તાપ અને નેહરુનો દબદબો એવો છે કે આ યોગાનુયોગને કે યુગપલટાને કવિન્યાય તરીકે ઓળખાવનારા લોકો મુક્ત કંઠે એમ કહેતાં શરમ અનુભવે છે. ક્યાંક કશુંક એવું છે આ બે જણના વારસામાં જે નકારી શકાતું નથી.



શું છે જવાહરલાલ નેહરુનો વારસો અને એ વારસામાં એવી કઈ ચીજ છે જે તેમના વિરોધીઓને ગમતી નથી પણ કહેતાં શરમ આવે છે? અને બીજી એક મહત્ત્વની વાત. નકારાત્મકતા રચનાત્મકતાની જગ્યા લઈ શકે ખરી? પ્રજાના વલણમાં પરિસ્થિતિજન્ય હિલોળા આવતા હોય છે, પણ સરવાળે નકારાત્મકતા રચનાત્મકતાને મિટાવી શકે ખરી? અંતિમ વિજય કોનો થાય છે? માનવઇતિહાસ શું કહે છે? ૧૯મી સદીમાં ફ્રેન્ચ ક્રાન્તિ પછી યુરોપમાં જે મૂળભૂત માનવીય મૂલ્યો વિકસ્યાં અને જે ધીરે-ધીરે રાજ્યવ્યવસ્થાનો ભાગ બની રહ્યાં હતાં એના પર માત્ર સો વર્ષની અંદર યુરોપમાં જ કુઠારાઘાત થયો. વીસમી સદીમાં હિટલર, મુસોલિની અને સ્તાલિનનો એકસાથે અને પ્રચંડ તાકાત સાથે એવો ઉદય થયો કે જાણે એ ૧૯મી સદીની માનવતાવાદી મૂલ્યવ્યવસ્થાને ખતમ કરી દેવા માટેની કોઈ ઈશ્વરી યોજના હોય! ૨૦મી સદીમાં હિટલર, મુસોલિની અને સ્તાલિનનો ઉદય એ ૧૯મી સદીમાં વિકસેલી વૉલ્તેરથી વિવેકાનંદ સુધીની માનવતાવાદી પણછ સામેની પ્રતિક્રિયા હતી કે કવિન્યાય હતો?



વિનોબાએ બહુ સરસ વાત કહી છે. માનવતા માનવીએ જ વિકસાવી છે અને એ સતત વિકસાવી રહ્યો છે. માણસનું માનવતાની દિશામાં સતત આરોહણ થતું આવ્યું છે અને હજી વધુ થવાનું છે. ક્યારેક એમાં અવરોહણ નજરે પડે તો એ અપવાદ છે, નિયમ નથી. નિયમ તો આરોહણ છે. માણસ સ્થિર ગતિએ ચડતો હોય એ આપણા ધ્યાનમાં નથી આવતું, પણ તે જ્યારે ઠેબું ખાય ત્યારે એ તરત આપણા ધ્યાનમાં આવે છે. ઠેબું એ ક્ષણિક અવરોધ છે, આરોહણનો અંત નથી અને ઠેબું ખાનાર માણસ માટે આપણી શી પ્રતિક્રિયા હોય છે? આપણે તરત તેને સંભાળી લેવા, તેનો હાથ પકડવા દોડી જઈએ છીએ. આ આપણામાં રહેલા માનવતાના સ્થાયી ભાવનાં લક્ષણો છે. સ્થાયી ભાવ અને આગંતુક ભાવમાં ફરક છે. આગંતુક ભાવ સ્થાયી ભાવની કાયમ માટે જગ્યા ન લઈ શકે. 



તો જવાહરલાલ નેહરુની ૫૦મી પુણ્યતિથિની પૂર્વસંધ્યાએ નરેન્દ્ર મોદીનો રાજ્યારોહણ એ યોગાનુયોગ છે કે યુગપલટો છે કે પછી કવિન્યાય છે એનો નિર્ણય તમારે, સુજ્ઞ વાચકે લેવાનો છે. અહીં નેહરુના વારસાની ચર્ચા આગળ વધારીએ.



ગાંધી-નેહરુનો સૌથી મહત્ત્વનો વારસો છે શરતરહિત સહઅસ્તિત્વનો. વાસ્તવમાં આ ભારતનો પરંપરાગત વારસો છે જેને ગાંધી અને નેહરુએ રાજકીય માન્યતા આપી છે. ભારતમાં જેટલી વિદેશી કોમ આવી છે એ બધી કોમને ભારતે વિનાશરત આવકાર આપ્યો છે. એક વર્ગ આને ભારતની નબળાઈ સમજે છે, જ્યારે ગાંધી અને નેહરુએ એને સ્વીકાર અને સહઅસ્તિત્વના ઉદાત્ત વારસા તરીકે સ્વીકારીને એને ભારતના રાજકારણનું અંગ બનાવ્યો હતો.



આજે જગત આખામાં સહઅસ્તિત્વ વિશે ચર્ચા ચાલી રહી છે. વૈશ્વીકરણના આજના યુગમાં વિશ્વપ્રજા સ્થૂળ રીતે અને સાંસ્કૃિતક રીતે નજીક આવી ગઈ છે. અચાનક અજાણ્યા સાથેની સહોપસ્થિતિએ સામાજિક, સાંસ્કૃિતક, આર્થિક અને માનસિક સમસ્યાઓ પેદા કરી છે જે રાજકારણમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. આજના વૈશ્વિકરણના યુગમાં સહઅસ્તિત્વથી બચી શકાય એમ નથી અને સહઅસ્તિત્વ સહજ પણ નથી. અજાણ્યા પરત્વેના અજ્ઞાન, ઈર્ષા, દ્વેષ અને ભય માણસના વર્તનને પ્રભાવિત કરે છે અને રાજકારણીઓ એ ગ્રંથિનો ઉપયોગ કરીને રાજકીય લાભ ઉઠાવે છે.



સહઅસ્તિત્વ જો અનિવાર્ય હોય અને એનાથી બચી શકાય એમ ન હોય તો એને આસાન કેવી રીતે બનાવવું એ આજના યુગનો કૂટપ્રશ્ન છે. વિશ્વદેશોએ, ખાસ કરીને વિકસિત પાશ્ચાત્ય દેશોએ સહઅસ્તિત્વને સ્વીકાર્ય બનાવવાના ઉપાય શોધવા અનેક પ્રયત્નો કર્યા છે. બ્રિટને કમિશન ઑન ધ ફ્યુચર ઑફ મલ્ટિ-કલ્ચરલ બ્રિટનની રચના કરી હતી જેના અધ્યક્ષ લૉર્ડ ભીખુ પારેખ હતા. યુનિવર્સિટીઓએ પણ મલ્ટિ-કલ્ચરલિઝમનો અભ્યાસ કરવા વિભાગોની રચના કરી છે. ભારતની સાંસ્કૃિતક પરંપરા વિશે ઊંડો અભ્યાસ કરનાર વિદુષી ડાયના એલ. એક હાવર્‍ર્ડ યુનિવર્સિટીમાં પ્લુરલિટી પ્રોજેક્ટ ચલાવે છે અને એમાં તેમને ભારતની સહઅસ્તિત્વની પરંપરા ખૂબ કામમાં આવી રહી છે.



પશ્ચિમમાં સહઅસ્તિત્વ માટેના બે અભિગમ અત્યારે ચર્ચામાં છે. એક અભિગમ શરત વિનાનો છે જેને અંગ્રેજીમાં હાઇફનેટેડ નૅશનલિઝમ અથવા બાઉલ ઑફ સૅલડ કહે છે. કોઈ માણસ મૂળ સ્પૅનિશ હોય અને અમેરિકામાં રહેતો હોય તો તેને સ્પૅનિશ-અમેરિકન તરીકે અમેરિકામાં ઓળખવામાં આવે છે. સ્પૅનિશ અને અમેરિકન વચ્ચે જે આડો લીટો છે એને અંગ્રેજીમાં હાઇફન કહેવામાં આવે છે. માણસ એક જ સમયે અને એક જ સ્થળે બે કે એનાથી વધુ ઓળખ સાથે જીવી શકે અને એ ઓળખ કોઈ પણ પ્રકારની શરતો વિના હાઇફન દ્વારા વ્યક્ત થઈ શકે છે. હાઇફનેટેડ નૅશનલિઝમની ખૂબી એ છે કે સ્પૅનિશ અને અમેરિકન એ બે ઓળખ વચ્ચે આંતરવિરોધ નથી અને બેમાંથી એક ઓળખ ઓગાળી દેવાનો કોઈ આગ્રહ નથી. સૅલડના બાઉલમાં પણ કાંદા, ટમેટાં, મરચાં, મૂળા કે બીટ વચ્ચેનો સંબંધ પોતપોતાની ઓળખ જાળવી રાખીને સૅલડ નામની નવી ઓળખ વિકસાવવાનો છે. 



બીજો અભિગમ શરતવાળો છે. એને અંગ્રેજીમાં મેલ્ટિંગ પૉટ અભિગમ કહેવામાં આવે છે. જે રીતે રાંધેલી ચીજમાં વાપરવામાં આવેલી દરેક ચીજ પોતાની ઓળખ ઓગાળી દે છે એ રીતે રાષ્ટ્રની પ્રજાએ પોતાની ઓળખ ઓગાળી દેવી જોઈએ. આમાં ફાયદો એ છે કે એક વાર ઓળખ ઓગાળી દીધા પછી વિવિધ ઓળખો વચ્ચે સંઘર્ષની સંભાવના રહેતી નથી. આમાં નુકસાન એ છે કે ઓળખ ગુમાવનાર ક્રમશ: ઓળખ ગુમાવતો જાય છે અને તે મુખ્ય ઘટક એટલે કે બહુમતીની તરફેણમાં ઓળખ ગુમાવે છે. દાખલા તરીકે દૂધીના શાકમાં બટાટા હશે; ચણાની દાળ હોઈ શકે; ટમેટાં હોઈ શકે; મેથી, હળદર, મરચું, કોથમીર પણ હશે; પરંતુ છેવટે એ દૂધીનું શાક કહેવાશે કારણ કે દૂધી એમાં મુખ્ય ઘટક છે, બહુમતીમાં છે. દેશના સંઘર્ષરહિત ઝડપી વિકાસ માટે બહુમતી કોમના કેટલાક લોકો આ બીજા મેલ્ટિંગ પૉટના અભિગમની વકીલાત કરે છે.



હવે ખાસ વાત એ છે કે ભારત તો પહેલેથી જ, લગભગ અઢી-ત્રણ હજાર વર્ષથી બાઉલ ઑફ સૅલડ જેવો જ દેશ રહ્યો છે અને એ પણ કોઈ મોટા સંઘર્ષ વિના. વાંશિક અને કોમી હુલ્લડો એ પાશ્ચાત્ય રાષ્ટ્રવાદની કલ્પના હિન્દુસ્તાનમાં આવી એ પછીની, ૧૯મી અને વીસમી સદીની ઘટનાઓ છે. એ પહેલાં ભારતની વિવિધ પ્રજાઓ વચ્ચે આવા કોઈ મોટા સંઘર્ષ થયા હોય એવું જાણમાં નથી. ટૂંકમાં બાઉલ ઑફ સૅલડ એ ભારત માટે સહજસાધ્ય છે, કારણ કે એ તો ભારતની પરંપરા છે. ઊલટું શરતો અને આગ્રહો ધરાવતો, બહુમતી પ્રજાકેન્દ્રિત, સીમાબદ્ધ રાષ્ટ્રવાદ ભારત માટે અજાણી ચીજ છે. મેલ્ટિંગ પૉટ નૅશનલિઝમ ભારતમાં આયાત કરવામાં આવ્યો છે. આવા રાષ્ટ્રવાદની ઓળખ ભારતમાં અંગ્રેજો આવ્યા એ પછી ભારતની પ્રજાને થયેલા પાશ્ચાત્ય વિચારધારાના પરિચયના પરિણામે થઈ હતી. 



ભારતની પ્રજામાં જ્યારે આઝાદીની ઝંખના જાગી ત્યારે પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થયો હતો કે શરતો આધારિત પાશ્ચાત્ય રાષ્ટ્રવાદ-મેલ્ટિંગ પૉટ નૅશનલિઝમ અને આપણા પરંપરાગત શરતો વિનાના – બાઉલ ઑફ સૅલડવાળા ભારતીય સમાજ વચ્ચે મેળ કઈ રીતે બેસાડવો? વિડંબના એવી છે કે જે લોકો હિન્દુ ધર્માભિમાની અને દેશાભિમાની હતા તેઓ પાશ્ચાત્ય રાષ્ટ્રવાદની વકીલાત કરતા હતા અને જે લોકો વૈશ્વિક અભિગમ ધરાવતા હતા એ લોકો ભારતીય પરંપરાવાળા બાઉલ ઑફ સૅલડવાળા રાષ્ટ્રમાં માનતા હતા. ગાંધીજીએ આ અભિગમને રાષ્ટ્રીય રાજકારણનો અંગ બનાવીને એને રાજકીય માન્યતા આપી હતી અને જવાહરલાલ નેહરુએ વડા પ્રધાન બન્યા પછી બાઉલ ઑફ સૅલડના અભિગમને શાસકીય માન્યતા આપી હતી. 


આનો અર્થ એવો નથી કે ગાંધી-નેહરુના બાઉલ ઑફ સૅલડવાળા ઉદારમતવાદી અભિગમનો વિરોધ કરનારાઓએ પોતાના શરતી અને આગ્રહી રાષ્ટ્રવાદને ત્યજી દીધો હતો. તેઓ એનો સતત વિરોધ કરતા હતા અને પોતાનો મત લોકો સુધી પહોંચાડવા મથતા હતા. નરેન્દ્ર મોદીની RSSના એક અદના પ્રચારકથી શરૂ કરીને છેક દિલ્હી સુધી પહોંચવા સુધીની યાત્રા એ આ અભિગમ માટેની જદ્દોજહદનો વિજય છે. એટલું તો કબૂલ કરવું રહ્યું કે આઠ દાયકાના પ્રયત્નો પછી RSSએ મેલ્ટિંગ પૉટ નૅશનલિઝમને રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં માન્યતા અપાવી દીધી છે, પણ એને શાસકીય માન્યતા અપાવવી મુશ્કેલ છે. ભારત રાજ્યસંઘની સ્થાપના અને એને માટેનું બંધારણ બાઉલ ઑફ સૅલડના તત્ત્વ પર આધારિત છે અને એ બદલવું મુશ્કેલ છે. 


સમાજમાં ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાની ઘટમાળ ચાલતી રહે છે, પણ પ્રતિક્રિયા ક્યારે ય ક્રિયાની જગ્યા ન લઈ શકે. નકારાત્મકતા રચનાત્મકતાની જગ્યા ન લઈ શકે. અંતિમ વિજય શરતરહિત રાષ્ટ્રવાદનો જ થવાનો છે. જ્યાં શરતી અને આગ્રહી રાષ્ટ્રવાદનો જન્મ થયો એ યુરોપના દેશો હવે કમિશન ઑન ધ ફ્યુચર ઑફ મલ્ટિ-કલ્ચરલ બ્રિટન જેવા અભ્યાસ-અહેવાલો તૈયાર કરાવે છે અને પ્રજાને બાઉલ ઑફ સૅલડનો સ્વીકાર કરવા માનસિક રીતે તૈયાર કરી રહ્યા છે. જ્યાં રાષ્ટ્રવાદનો જન્મ થયો એ દેશોની બે વિશ્વયુદ્ધ પછી સાન ઠેકાણે આવી છે અને યુરોપ સંઘની સ્થાપના કરી છે. આજે પાશ્ચાત્ય દેશો શરતરહિત બાઉલ ઑફ સૅલડ જેવા રાષ્ટ્રવાદની જરૂરિયાત અને ઉપયોગિતા સમજાવતી વખતે ભારતનું ઉદાહરણ આપે છે, જ્યારે ભારતમાં આજે ઘરઆંગણેનો પોતીકો રાષ્ટ્રવાદ છોડીને પરાયા અને આયાતી રાષ્ટ્રવાદ માટે આકર્ષણ વધી રહ્યું છે. નરેન્દ્ર મોદીનો ઉદય એ યુગપરિવર્તન જરૂર છે, પણ એ પ્રતિક્રિયારૂપ યુગપરિવર્તન છે.



વિનોબા કહે છે એમ માણસ સદૈવ આરોહણ જ કરે છે. ક્યારેક ઠેબું આવે અને માણસ પડતો દેખાય તો એને અપવાદ સમજવો.

http://www.gujaratimidday.com/features/sunday-sartaaj/sunday-sartaaj-01062014-24

સૌજન્ય : લેખકની ‘નો નૉન્સેન્સ’ નામે કટાર, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 01 જૂન 2014

ઓગણીસમી સદીના અંત પહેલાં આપણી ભાષાનાં સામયિકોમાં ધારાવાહિક નવલકથાનું આગમન થઈ ચૂક્યું હતું અને વીસમી સદીનાં પહેલાં પચાસેક વર્ષ તો આપણાં સામયિકો અને અખબારો માટે ધારાવાહિક નવલકથા નાયકને સ્થાને બિરાજમાન થઈ હતી. કનૈયાલાલ મુનશી, રમણલાલ દેસાઈ, ઝવેરચંદ મેઘાણી, ગુણવંતરાય આચાર્ય, દર્શક, પન્નાલાલ પટેલ, ચુનીલાલ મડિયા – આપણો કોઈ નવલકથાકાર ભાગ્યે જ એવો હશે કે જેની બધી નહિ તો ય બે-ચાર નવલકથા ધારાવાહિક રૂપે પ્રગટ ન થઈ હોય. પણ ૧૯૫૦ પછીનાં વર્ષોમાં આપણા કેટલાક વિવેચકો હપ્તાવાર પ્રગટ થતી નવલકથાને અને તેના લેખકોને સાહિત્યની પંગતમાંથી જ ઉઠાડી મૂકવા આતુર બન્યા હતા. જે કાંઈ લોકપ્રિય બને તેની સામે તેઓ ખફામરજી થતા. આથી તેમને મતે ધારાવાહિક નવલકથા એ સાહિત્યની સૃષ્ટિમાં ખલનાયકને સ્થાને હતી. પણ ધારાવાહિક નવલકથાઓનો ઇતિહાસ આલેખવાની કે તેના સ્વરૂપનો વિચાર કરવાની કોઈએ ભાગ્યે જ તસ્દી આજ સુધીમાં લીધી છે.

બ્રિટનમાં વિક્ટોરિયન યુગ દરમ્યાન સામયિકોમાં નવલકથાનું હપ્તાવાર પ્રકાશન શરૂ થયું. ચાર્લ્સ ડિકન્સને ધારાવાહિક નવલકથાનો જનક માનવામાં આવે છે. તેની ‘પિક્વિક પેપર્સ’ ૧૮૩૬માં હપ્તાવાર પ્રગટ થઈ અને તેને અસાધારણ સફળતા મળી ત્યારથી ત્યાં નવલકથાનું હપ્તાવાર પ્રકાશન પ્રચલિત બન્યું. અલબત્ત, આ પ્રકાશન પણ અકસ્માત થયું હતું. મૂળ તો અગાઉથી તૈયાર થયેલાં ચિત્રોને આધારે, તેમને સાંકળીને વાર્તા લખવા માટે ડિકન્સને રોકવામાં આવેલો. પહેલા બે હપ્તા તેણે એ રીતે લખ્યું પણ ખરું, પણ પછી તંત્રીને કહી દીધું કે ચિત્રો કરવાં હોય તો કરાવજો, પણ મેં લખેલી વાર્તા પ્રમાણે, અને પ્રકરણ લખાઈ જાય તે પછી.

તો ફ્રાન્સમાં ૧૮૩૬માં જ પહેલવહેલું ફ્રેંચ દૈનિક શરૂ થયું. તે અગાઉ જે સમાચાર પત્રો પ્રગટ થતાં હતાં તે બધાં અઠવાડિક હતાં. હવે સવાલ એ હતો કે લોકોને દર અઠવાડિયાને બદલે દર રોજ છાપું ખરીદતા કઈ રીતે કરવા? એ વખતના અત્યંત લોકપ્રિય નવલકથાકાર બાલ્ઝાકની નવલકથા ‘ધ ઓલ્ડ મેઈડ’ રોજ પ્રગટ થવા લાગી અને લોકો તે અખબારની નકલો માટે પડાપડી કરવા લાગ્યા. તો અમેરિકામાં ૧૮૫૧માં પહેલી વાર ધારાવાહિક નવલકથા પ્રગટ થઈ. એ હતી ‘અંકલ ટોમ્સ કેબિન.’

પછી તો થોડા વખતમાં બ્રિટન, યુરપ, અને અમેરિકામાં એમ મનાવા લાગ્યું કે ઉત્તમ નવલકથાકારોની કૃતિઓ તો પહેલાં હપ્તાવાર જ પ્રગટ થાય. બીજા-ત્રીજા વર્ગના લેખકોને એવો લાભ મળે નહીં, અને એટલે તેમની નવલકથાઓ સીધી પુસ્તકરૂપે પ્રગટ થાય. બ્રિટનમાં ધારાવાહિક નવલકથાનું એક બીજું રૂપ પણ જોવા મળ્યું. મેગેઝિનના કદમાં, મેગેઝિનનો અંક હોય તેમ લાગે એવાં રૂપ રંગમાં, દર અઠવાડિયે કે દર મહિને નવલકથાનાં બે-ચાર પ્રકરણ પ્રગટ થતાં જાય. સાથે બીજું કશું છાપ્યું ન હોય. લેખક, પ્રકાશક અને વાચક, ત્રણે માટે આમાં ફાયદાનો સોદો હતો. લેખકે પોતાની નવલકથા ધારાવાહિક રૂપે છાપવા માટે કોઈ મેગેઝિન તૈયાર થાય તેની રાહ ન જોવી પડે. પ્રમાણમાં કાગળ હલકો વપરાય, છપામણી અને બાંધણી સાધારણ હોય, એટલે પ્રકાશકના પૈસા બચે. આખી નવલકથા ખરીદવા માટે એક સાથે ઘણા પૈસા આપવા પડે. જ્યારે આ રીતે દર મહિને થોડા પૈસા ખર્ચી વાચક નવલકથા વાંચી શકે તે તેનો ફાયદો. અને હા, બે-પાંચ હપ્તા પછી નવલકથા ન ગમે તો ખરીદવાનું બંધ કરી બાકીના પૈસા બચાવી શકાય.

ધારાવાહિક નવલકથાના લેખકને બીજો પણ એક ફાયદો થતો. મોટે ભાગે તેને હપ્તાવાર મહેનતાણું ચૂકવાતું. આથી લેખકો પોતાની નવલકથાને બને તેટલી લંબાવતા. ફ્રાન્સના અત્યંત લોકપ્રિય નવલકથાકાર એલેક્ઝાન્ડર ડૂમાને તો લીટી પ્રમાણે મહેનતાણું ચૂકવાતું. આથી એક નવલકથામાં તેણે એક એવું પાત્ર દાખલ કરેલું કે જે કોઈ પણ સવાલનો જવાબ એક જ શબ્દમાં આપતું. દરેક પાત્રનો સંવાદ જુદી લીટીમાં છપાય એટલે દર હપ્તે લીટી ઘણી વધી જાય. પણ સંપાદક કાંઈ બુદ્ધુ નહોતો. તેણે કહ્યું કે મહેનતાણું છાપેલી આખી લીટી પ્રમાણે ચૂકવાશે, એક-બે શબ્દોની લીટીને ગણતરીમાં નહિ લેવાય. એટલે પછીના હપ્તામાં ડૂમાએ એ પાત્રને મારી નાખ્યું! એક જમાનામાં આપણે ત્યાં પણ ચાર, ત્રણ કે બે ભાગમાં છપાતી નવલકથાઓની સંખ્યા મોટી હતી તે પણ કદાચ હપ્તાવાર ચૂકવાતા મહેનતાણાને કારણે.

સૌજન્ય : ‘ડાયરી’, દીપક મહેતા સંપાદિત ‘અક્ષરની અારાધના’, “ગુજરાતમિત્ર”, 25 મે 2014 

Over centuries Indians have been sailing the high seas by Dhow in search of commerce, any work for better prospects of livelihood and adventure. They sailed with their Dhows laden with silk, spices, copper and ironware, sugar, rice, guns, and gunpowder etc and sailed to faraway places like Persia, Egypt  and Oman. Many of these young men reached Zanzibar, Tanganyika and Malindi Mombasa in Kenya on the coast of great Indian Ocean. From there started trading in different commodities, they tracked on wards to Uganda and all over East Africa. They took up work as civil servants, customs officers, station masters, became traders, started tilling small and big farms and established many industries. In the process they contributed greatly to the economical, political and social development of the country. Initially many of these pioneers came to East Africa from Gujarat and Kutch. Urmilaben Jhaveri's family story is one of those brave stories from Gujarat whose family has spent several generations in Tanganyika where her husband K.L. Jhaveri, was also an elected member of Parliament and together they endeavoured to contribute to both civic and economic life of Tanganyika. Urmilaben has written her autobiography, 'Dancing with Destiny' which is published by Partride Publications. In an interview with Sadananda Sahoo, Veena Sharma, and Rahul Balley, she shared some of her eventful and courageous experiences in Tanganyika and India.  

We have been hearing about your riveting experiences in Tanganyika- Tanzania as a social activist, who involved in women empowerment, promoting inter-community relationship. We would like to hear about your life journey in Tanganyika -Tanzania. Those days perhaps it was difficult for women to cross kalapani. How did it happen? 

My story began nearly hundred years ago in the late 1920s when my father Tarachand Gandhi arrived in Zanzibar. Those were the days when there was no air travel and it was kalapani even for men. My father was allowed to travel on condition that he should get married first. He married my mother Labhuben who was ten years younger to him. He left her with my grandmother, sailed from Jamnagar to Zanzibar by Dhow, and  joined government service as customs officer in Zanzibar. I was born in Pemba in 1931 where he was transferred. After being transferred again to Bagamoyo, Bapuji my father decided to join his brother in Dar-es-Salaam. As my uncle had good experience working as a Compounder in Jamnagar they opened a medical shop and named it Gandhi Medical Shop. They became popular immediately. Dar-es-Salaam is my home town where I grew up, got married to Kanti Jhaveri from Rajkot, raised a family and together we participated in pre and post independence struggle in Tanzania. We witnessed the Zanzibar Revolution, forced marriages, army mutiny, nationalization of assets, Uganda expulsions and so on.

What are the other communities from Gujarat and other parts of Asia; and what kind of occupation they are engaged in to?

Members of Gujarati community came from all over Gujarat including Kutch. There is also a big number of Sikhs and Ismaily Khojas, Bohra and other Muslim families. There are communities from Ceylon, Burma, China and so on. So you see it is a cosmopolitan society. Some members worked for the Colonial government services. Many started with running small dukas and farms and being enterprising and hard working they developed their own whole scale businesses and farms, opened ginneries and small and big scale industries, hotels, medical institutions etc. and went in construction business in a big way.

Can you tell us  how the Gujarati  Community  engaged  into business , especially linking  with other businessmen  at home.

Some businessmen who had the facility to trade as whole sellers imported their goods from India and as I remember it from Japan and UK as well. They supplied the small Dukawala. In those days all businesses transactions were run on mutual trust. Goods were delivered and payments to be made were agreed though the word of mouth and a piece of paper called chithi.

How do you think about their ethnic and inter community relationship?

Tanganyika was a Trust Territory under the British Colonial rule and similar to South Africa and Kenya. The Colonial government ruled Tanganyika  with an iron fist strictly on racial basis. Thus the people were categorized according to their race; Europeans were at the top of the ladder, then Asians in the middle, and the Africans were placed  at the bottom. All this was changed only after a young leader Julius Nyerere emerged and led the independence struggle in Tanganyika. And I am happy to say that my husband and I were very much part of this struggle and were involved in it from the beginning. The country gained Independence in 1961.

Most of the time, interrelations between the communities especially between Muslims and Hindus were healthy but deteriorated after the partition of India and Pakistan  during and after the partition of India and Pakistan it was disturbed. And yet people of all communities including Hindus-Muslims, Sikhs and Christans as neighbours and friends always shared celebrations and festivals and were on friendly terms. 

I remember in Bagamoyo my best friends were Sakker and Kulsa; Ismaily sisters who helped their mother run their small shop selling khangas and other dress material. I spent as much time as possible with them and enjoyed watching their customers, mostly African women bargaining with them in good humour.

Tell us something about how the Asian Communities practice of Religion?

There are Temples, Gurudwaras, several Mosques for all denominations and Churches as there are all religious groups amongst the Asians. For example Hindus go to the temples, Muslims to the Mosques, Goans attend service in Churches and Sikhs visit Gurudwaras. In Dar-es-Salaam a Bhadara -feast was held every Sunday and on auspicious days where all were welcome. Thus the religious life is simple and peaceful.

You have worked with the women empowerment movement in Tanzania. What is your experience as an activist?

All those years when I was an active member of the Central Committee of the National Women's Organization – UWT were very fulfilling years for me. Those were the days when the country and the people as a whole were struggling for development on all fronts but the women were the most marginalized and deprived members of the society. They were bound by age old social taboos and customs, wife beatings and other oppression, and leading their life practically without any amenities was a way of life for them.  And even water and light, clinics or elementary education was not available to them.

Our organization was responsible for formulating the policy and initiate projects to help the women. As such our first priority was to visit the women, try to end her age old hardship by initiating self help projects to give her some financial leeway and bring them on the main stream of the society so that they can share in the general progress.

Mama Sophia Kawawa the Prime Minister's wife was our Chairperson. Very simple by nature she never expected any special privilege for herself and was just one of us. And the  members of the CC of UWT comprised of many women leaders who were brilliant achievers in their own professions. During our field work in villages we shared living space, food, ideas and arguments.

We visited all parts of the country. This gave me the rare opportunities to visit the remotest part of the country and meet the women, discuss the problems facing them and help to try to find the solution for these problems. By living with them we got  the first hand knowledge about their predicament. It was a bumpy process but if we wanted the women to take their rightful place in society we had to begin at the beginning. Over the years we did manage to achieve quite a good number of our goals.  

It was most satisfying experience  and for me this bond with the women remains as strong as ever, whether I was sharing with my friends  a meal, a song, a life times story, an argument or holding hands with a half necked mad man or listening to a witches call ! 

We heard that you are an excellent cook specializing in so many varieties of delicious Gujarati food which we relished at your home. How did you manage to preserve all these food culture in Tanganyika?

My mother was a very good cook. I learnt to cook all these varieties from her and enjoy cooking different food. My husband was elected Member of Parliament from Dar-es-Salaam Constituency and our house was always full of guests and I enjoyed feeding them. In Tanzania all the traditional spices, vegetables and other items are available. Just to mention a few names, you will find dhokla, bhajia, khandvi, pani pury ,bhel puri, jalebi gathita, patra , sev khaman, idli dosa and so on every where in the country.

You have a family which is truly transnational. How do you maintain the relationships?  Which is your real home?

Yes, young members of our family are spread across different countries; Britain, Australia, USA, Afghanistan, Switzerland, India, Scotland and so on. They visit us from time to time. However there is no official family gathering as such.  But then internet and mobile phone are always there at hand. And my home is where I am staying! 

You have been in India since last four years. This is after 80 years of living in Tanganyika – Tanzania. How is your return experience; and how do you feel here in Noida?

There are always two sides to a coin; gain and loss and plus as well as minus points. For us moving from Tanzania where we had spent the best years of our life in fact my entire life [eighty years], was a very difficult decision to make. My parents had died and all the other family members including our children had moved away gradually. My brother-in-law and his family from Uganda were now settled in UK. My late husband and I were not keeping in good health, so our best option was to move to India where we could receive medical treatment easily and meet our children frequently. 

Of course, it was a difficult transition and we both missed Dar-es-Salaam where Jhaveriji was Babu I was Bibi- grandmother for everybody. It is interesting to note that, all these years in Tanzania our life was based on Indian culture, religion, food habits and so on and we had been visiting our daughters and her family in Delhi from time to time. But even then when we moved I felt like a stranger here in Delhi. What is more even the vegetable vendor could make out that I am a, 'baharwale'. I started writing my autobiography, 'Dancing with Destiny' to keep myself mentally occupied. Fortunately I finished writing it and it is now published. 

Now that feeling of not belonging and not being able to cope with the new environment is also gone. My neighbours are very friendly and I have met many nice people like you. 

I thank you all for taking interest in my story.  

Thank you so much for sharing this invaluable experience of your life journey with us. 

Interview Date:   Thursday, May 29, 2014

Person Name:   Urmila Jhaveri

courtesy : http://grfdt.com/InterviewDetails.aspx?TabId=1033 or http://grfdt.com/Interviews.aspx

—

Dr. Sadananda Sahoo : Asst. Professor, School of Interdisciplinary and Trans-Disciplinary Studies, Indira Gandhi National Open University Maidan Garhi, New Delhi 110 068