ચારુલ ભરવાડા અને વિનય મહાજનનાં કાર્યથી “ઓપિનિયન”નાં વાચકો પરિચિત છે. તેમનાં રચેલાં અને ગાયેલાં ગીતોમાં સ્વાનુભવથી નીપજેલી નિસ્બત અને હકીકતોથી રસાયેલ દર્દઅનુભાય. આ ફકરા જ હેઠળ આ ગીતની કડી આપી છે. તે કડી પર ‘ક્લિક’ કરી, જોવાસાંભળવા અનુરોધ. ગીત ખૂબ હૃદયસ્પર્શી લાગ્યું અને દરેક પ્રશ્ન જાણે કે ‘શા માટે, શા માટે’ એમ પૂછાયા જ કરે છે, અને તેનો જવાબ જડતો નથી.

https://www.youtube.com/watch?v=iZ1yvrMDUMU

પણ હવે હાંસિયામાં ધકેલાયેલા અને છેવાડાના લોકોને વાચા આવી છે, એમને ઉત્તર જોઈશે, અને આપીશું પણ ખરા. વારુ, મારી સમજ પ્રમાણે ગીતમાંના હર સવાલનો જવાબ કંઈક આવો હોઈ શકે છે :

જેમનાં સ્વપ્નો ફળ્યાં છે તેવા સમાજના સમૃદ્ધ અને અગ્રણી લોકો કહી શકે કે સપનાં જોવાની સહુને છૂટ છે. મફત પણ છે. જો કોઈ પોતાની પહોંચ બહારનાં સપનાં જુએ અને પછી કહે કે કેમ પૂરાં નથી થતાં તો એમાં દોષ તેમણે પોતાની મર્યાદા પહેલેથી સ્વકારીને એના માપે સપનાં જોવાની અણઆવડતનો જ છે. આ ગીત મૂળે તો વંચિત અને છેવાડાના લોકોએ પૂછેલા સવાલો પર રચાયેલું છે. કેટલાક વળી કહેશે, ભારતમાં હવે એવા લોકો ન હોય, મારા ભાઈ. આપણી, એટલે કે ભારતની જનતાની, જી.ડી.પી. (જેનો અર્થ મોટા ભાગના લોકોને ખબર નહીં હોય) લગભગ 1.8 ટ્રીલિયન ડોલર જેટલી છે અને દેશનો વિકાસ દર 10% હતો તેનાથી ઉતરીને 5.4% થયો છે અને તેથી જ તો અમેરિકા તથા બ્રિટન જેવા દેશના નેતાઓ વારંવાર આપણા દેશની મુલાકાત લઈને અનેક વેપાર-ઉદ્યોગના મોટા મસ ‘deal’ (કે દિલ?) પર સહી સિક્કા કરે છે એટલે આપણને સવાલ થાય કે હવે ભારતનો કોઈ બચ્ચો પૈસે ટકે વંચિત હોતો હશે ? વળી ‘છેવાડેના માણસો’ એ તો પેલા નવરા બેઠેલા કર્મશીલ લોકોએ ખોળી કાઢેલા બનાવટી શબ્દ છે જે થોડાઘણા આળસુ લોકો માટે દયા ઉપજે એટલે વાપરવામાં આવે છે.

હા, તો એવા લોકોનાં સપનાં હતાં કે આઝાદી પછી પોતાના લોકોનું રાજ્ય હશે એટલે તેમને પણ રોજગારી મળશે, ગામમાં પાકી સડકો થશે, બસ અને ટ્રૈનથી પોતાનું ગામડું બીજા ગામ-શહેરો સાથે જોડાશે. એટલું જ નહીં, આ એક પછી એક આવતી પંચ વર્ષીય યોજનાઓને પગલે પગલે નદીઓનાં પાણી અને વિચારપૂર્વકની સિંચાઈ યોજનાઓને કારણે તેમના ખેતરો સુધી જીવન-જળ સમાં નદીનાં પાણી નહેરો વાટે પહોંચશે, જંગલોની જાળવણી થશે અને તેની ઉપજથી ગુજારો થતો રહેશે, જેથી પોતાની જીવન પદ્ધતિ પણ સચવાઈ રહેશે એવી આશા બંધાયેલી. દર પાંચ વર્ષે મત માગવા આવનાર ઉમેદવારોનાં ધાડાં ઊતરી આવે અને વચનો આપે કે તેમના રાજમાં ગામે ગામ નિશાળોમાં પૂરેપૂરી તાલીમી લાયકાત ધરાવતા દ્રષ્ટીવાળા શિક્ષકો હશે અને આરોગ્ય તથા સ્વાસ્થ્ય જાળવવા ચોરે ને ચૌટે મંદિરોની માફક દવાખાનાં પણ હશે, એટલે એનાં સ્વપ્ન લોકો જોતાં થાય, તેમાં શી નવાઈ?

જેમ મા બાળકને રાત્રે વાર્તા કહીને સુવડાવે તેવાં સપનાં તેને આવે તેમ ભારતના બંધારણમાં નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોની ઘોષણા થઈ અને દર પાંચ વર્ષે મતની ઉઘરાણી કરવા આવનાર ઉમેદવારો વચનોનો કોથળો ખાલી કરતા રહ્યા. તેથી પ્રજાના તમામ વર્ગને સ્વપ્ન આવે તે સહજ છે. તેમાં પ્રજાનો કશો દોષ નથી. માત્ર રાજકારણીઓએ પ્રામાણિકપણે પ્રજાને એમ સમજાવવાની જરૂર હતી કે જુઓ, માત્ર રાજ્ય કરનારની ચામડીનો રંગ અને તેમની રાષ્ટ્રીયતા બદલી છે, બાકી અમે તમને બધા અધિકારો અને સવલતો પૂરી પાડીએ તો અમારા તાબામાં રહીને મજદૂરી કોણ કરશે? તમે અંદરો અંદર ઝઘડ્યા નહીં કરો તો અમે સત્તા કોના પર જમાવીશું ? જો આમ થયું હોત તો કોઈનાં ય સપનાં તૂટ્યાં ન હોત.

ખરું કહીએ તો એ લાખો ગરીબનાં સ્વપ્નો તૂટવાનું કારણ ચપટીભર લોકોના હિતને પોષતું વિકાસનું આયોજન અને બાકીના 70% લોકોની જરૂરિયાતની થયેલી અવગણના છે. બેકારી માટે બેહિસાબ વધતી વસતી, મશીનોનો અવિચારી ઉપયોગ, ખેતી અને ઉદ્યોગોનું કેન્દ્રીકારણ અને જીવનની જરૂરિયાતોથી વેગળી એવી શિક્ષણ અને અર્થ વ્યવસ્થા જવાબદાર ગણાવી શકાય. જો માત્ર મોટાં મશીનોને ચાલુ રાખવાના પ્રયોજનથી નહીં પણ મજૂર-કારીગરોની મહેનત હળવી કરવાના હેતુસર નાનાં મશીનો તેમના હાથમાં મુક્યાં હોત તો ઉત્પાદનનું પ્રમાણ અને ગુણવત્તા સુધર્યાં હોત અને છતાં એ મજૂરો-કારીગરોની આજીવિકા પણ અખંડ રહી હોત. જો ગૃહોદ્યોગને જાળવીને વિકેન્દ્રિત અર્થ વ્યવસ્થા ઊભી કરી હોત તો નાના પાયા પરના ઉત્પાદનના સંકુલો પાકો માલ પેદા કર્યા બાદ ઉપજતા કચરાનો સલામતીથી નિકાલ કરી શક્યા હોત અને આ મોટાં મોટાં કારખાનાંઓને પોતાનો કચરો નદી-નાળાંમાં ઠલવીને ઝેર ફેલાવવાની ઘડી ન આવી હોત. એક તો ભારતમાં કોઈ પણ સાહસ કરવામાં આવે, કોઈ ફેક્ટરી-કારખાનું ઊભું કરવામાં આવે તો તેની સાથે જ તે માટેની પાણી પૂરવઠા અને ગંદા પાણી તથા અન્ય કચરાનો સલામત નિકાલ કરવાની કે તે માટેના કાચા માલની હેરાફેરી કરવા રસ્તાઓ અને પાકા માલનો સંગ્રહ કરવાની યોજના થયાનું ભૂતકાળમાં ક્યારે ય જોયું નથી. કદાચ એ પ્રકારના સંયોજિત આયોજન કરવાની દ્રષ્ટી ભરતીયોના શરીર કે મનના બંધારણમાં જ નથી. અને જ્યાં પ્રદૂષણને અટકાવવા અમુક નિયમો ઘડવામાં આવ્યા છે ત્યાં એનો છડે ચોક ભંગ પણ થાય છે અને એટલે જ તો બધી નદીઓને જીવનદાયિનીને બદલે જીવન હારિણી બનાવી દેવામાં આવી છે. એ માટે કારખાનાના માલિકો ઝેર ઓકવા માટે, સરકારી કર્મચારીઓ તે તરફ આંખ આડા કાન કરવા માટે અને પ્રજા નદીઓનો વિનાશ થતો મૂંગે મોઢે જોઈ રહેવા માટે સરખા જ જવાબદાર છે.

ઔદ્યોગિક વિકાસને પગલે પગલે વાહન વ્યવહારની સુવિધાઓ પણ વધતી જાય છે એ નિ:શંક છે અને તેમાં ગુજરાત જેવાં રાજ્યો વધુ પ્રગતિ કરી શક્યા છે. પરંતુ છતાં આજે એકવીસમી સદીમાં પણ કેટલા ય ગ્રામ્ય વિસ્તારો બસ કે ટ્રૈનથી બહારની દુનિયા સાથે જોડાયા નથી, વીજળીની રોશની તેમના ઘરને અજવાળતી નથી, પીવાના સ્વચ્છ પાણીની વ્યવસ્થા થઈ નથી કે અનાજ વિતરણ કરતી દુકાનો ખૂલી નથી તેનું કારણ સમગ્ર દેશની વિકાસ યોજનાઓ શહેરો અને મોટાં મોટાં વેપારી તથા ઔદ્યોગિક કેન્દ્રોના વિકાસને ધ્યાનમાં રાખીને જ ઘડાઈ છે તે છે. આ જ નિયમ શિક્ષણ અને સ્વાસ્થ્યની સુવિધાઓને લાગુ પડેલ જોવા મળે છે. જે ગામડાના રહેવાસીઓ ખેતી અને નાના ઉદ્યોગો દ્વારા થતી પોતાની રોજગારીની તકો અને તેને સંલગ્ન ઉત્પાદન ક્ષમતા ગુમાવી બેઠાં તેમને તો શિક્ષણ મેળવવું હોય, દવા કે સારવાર મેળવવી હોય તો નજીકના શહેર ભણી જ નજર માંડવી પડે. જયારે ભૂખમરાથી બચવા ન છૂટકે તેઓ રોટલો રળવા શહેર ભણી દોટ મૂકે છે ત્યારે ઓટલો ગુમાવે છે અને અન્ય સુવિધાઓ મેળવવા પણ અન્ય સમદુખિયાની લાંબી કતારમાં છેલ્લે જ ઊભા રહેવા પામે છે. એટલે એમને તો ઊલમાંથી ચૂલમાં પાડવા જેવું થાય.

ભારતમાં ઇ.સ.1960ના દાયકામાં, હરિયાળી ક્રાંતિની શરૂઆત થઈ. વિનોબાજીના ભૂદાન યજ્ઞને પરિણામે લાખો એકર જમીન ભૂમિ વિહોણા મજદૂરોને મળી. ભારત હવે અનાજ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે સ્વાવલંબી જાહેર થયું છે. પણ એનો મતલબ એ નથી કે એ અનાજ વિતરણની બાબતમાં પણ સ્વાવલંબી છે. અહીં સરકારની કૃષિ વિષયક નીતિ અને વેપારીઓના ભાવ આંકવાના અબાધિત અધિકારો પરત્વે સરકારની નિષ્ક્રિયતા મહદ્દ અંશે જવાબદાર ગણાવી શકાય. નાણાંની માફક દાણાંની પણ સમાન વહેંચણી થતી ન હોવાને કારણે કરોડાધિપતિઓની છાયામાં ઝૂંપડપટ્ટી નિવાસીઓ રહે છે તેમ જ રોજના હજારો રૂપિયાના હિસાબે અનાજ વપરાય પણ છે અને વપરાયા વિનાનો વ્યય થવા પણ પામે છે. દેશના ગરીબીની રેખાથી નીચે જીવનારા લોકોની અનાજ ખરીદવાની શક્તિ નથી અને જેમની ખરીદ શક્તિ મહા મુશ્કેલીથી વધી રહી છે તેમને ઉત્પાદન અને જરૂરિયાતને લક્ષમાં લઈને ગોઠવેલી ન્યાયી વિતરણ તથા ભાવ પરના અંકુશની વ્યવસ્થાના અભાવના ભોગ બનવું પડે છે જે આજના યુગની સહુથી મોટી કરુણતા છે. જે લોકો ખાવા માટે જીવે છે તેમની લોભ વૃત્તિને કારણે કરોડો લોકોને જીવવા માટે ખાવા ધાન નથી મળતું. આથી જ તો બ્રિટન જેવા સમૃદ્ધ દેશની સરકાર જ્યારે ભારતના અન્નથી ટળવળતા લોકોને સહાય કરે છે ત્યારે એ દેશની પ્રજા પૂછે છે કે જ્યાં આટલી મોટી સંખ્યામાં કરોડાધિપતિઓ છે, જ્યાં શહેરોની જાહોજલાલી ન્યુયોર્ક અને ટોકિયોને ઝાંખી પાડી દે તેવી છે અને જ્યાં સીલિકોન વેલીને શરમાવે તેવી ટેકનોલોજી કૂદકે અને ભૂસકે આગળ વધવા લાગી છે તેવા ભારત દેશમાં આવડી મોટી જનસંખ્યામાં લોકો ભૂખમરો વેઠે તેની જવાબદારી એ દેશની રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકારની હોવી ઘટે કે અન્ય દેશની સરકારની ? આ મુદ્દો તદ્દન વ્યાજબી છે. ગોદામોમાં સડતાં અનાજ અને મુઠ્ઠીભર ધાન માટે ઝોળી ફેલાવનાર વચ્ચે લોભી વેપારીઓ, બેઈમાન વિતરણ કરનારાઓ, ખાઉધરા શાહુકારો, બેદરકાર સરકારી તુમારશાહી તંત્રના વહીવટદારો વગેરેનું મોટું લશ્કર ઊભું છે.

આજે આસપાસ નજર કરતાં જણાશે કે દુનિયા મુખ્યત્વે બે ખંડમાં વહેંચાઇ ગઈ છે. એક ખંડમાં સરમુખત્યારોનું રાજ્ય છે જેમની ચોટલી આતંકવાદીઓના હાથમાં છે તો બીજા ખંડમાં કહેવાતી લોકશાહી શાસન પદ્ધતિથી રાજ્ય ચાલે છે જ્યાં મોટા મોટા મૂડીવાદી ઉદ્યોગપતિઓ અને વેપારીઓના દોરી સંચારથી કઠપૂતળાની જેમ પોતાના સ્વાર્થની પૂર્તિ માટે નચાવાઈ રહેલા દેશના નેતાઓ રાજનીતિઓ ઘડે છે. સરવાળે બંને ખંડમાંની સામાન્ય પ્રજા તો ક્યારે પોતાને અપાયેલ વાયદાઓ પૂરા થશે અને ક્યારે લક્ષ્મી દેવીના હાથમાંના અમૃત કુંભમાંથી ઝમતું ઝમતું અમૃત તેઓના મુખમાં પડશે તેની રાહ જુએ છે. એમ કરતાં કરતાં પાંચ વર્ષ વીતી જાય, બીજી ચૂંટણી આવે, નેતા બદલે પણ પરિસ્થતિમાં કશો ય ફેર ન પડે એવી હાલત છે. આમ વારંવાર વચનભંગનો ભોગ બનેલ લોક છેવટે વિરોધ, તોડ-ફોડ, કોમી રમખાણો અને હિંસા તરફ પ્રયાણ આદરે તેમાં નવાઈ નથી. ગલીઓમાં ખૂન વહેવડાવનાર લોકો આખર ઇન્સાન છે, માત્ર એ બધા રામ અને રહેમાનના લશ્કરના વડાઓ દ્વારા અવગણિત થયેલા અસંતુષ્ટ આત્માઓ છે જેમનો સ્થાપિત હિત ધરાવતા ફિરકાઓ દુરુપયોગ કરીને સુંદર હરિયાળી ધરતીને લાલ રંગથી રંગી દે છે.

આપણે સહુ જાણીએ છીએ કે કોઈ પણ સમાજને સુદ્રઢ કરવા, વિકસાવવા અને વિકાસને ટકાઉ બનાવવા માટે રાજકારણીઓ પાસે પ્રજા કેન્દ્રિત વિકાસ યોજના હોવી જેટલી અનિવાર્ય છે તેટલી જ આવશ્યકતા વૈજ્ઞાનિકો પાસે અધ્યાત્મ સિંચિત પ્રજા કલ્યાણને ધ્યાનમાં રાખીને સંશોધન નીતિ હોવાની છે. શિક્ષકોએ સબળા ઈમાનદાર નાગરિકો પેદા કરવાની આવડત કેળવવાની જરૂર છે, તો ખેડૂતોની રોકડિયા પાકથી રાતોરાત માલેતુજાર બનવાની લાલચ રોકીને માનવ શરીરને પોષક-સંવર્ધક પાક પૂરો પાડવાની ફરજ છે. સાહિત્યકારો અને કલાકારોએ પોતાની કલાકૃતિઓ દ્વારા નીતિમય સમાજ ઘડતરમાં ફાળો આપવાનો રહેશે. કારીગરો, ઉદ્યોગપતિઓ અને વેપારીઓ પાસેથી વ્યક્તિગત સ્વાર્થ પોષક ઉત્પાદન અને વેચાણની નીતિને સ્થાને જરૂરિયાત અને માંગને ધ્યાનમાં લઈને પ્રામાણિક ધંધાકીય કુશળતાની અપેક્ષા રહે છે.

ગરીબ અને તવંગર લોકનો ભૂતકાળ ભલે એકબીજાથી તદ્દન ભિન્ન હોય પણ તેમનું ભવિષ્ય એક જ છે – પર્યાવરણની રક્ષા અને પરસ્પરના હિતોની જાળવણી. એકના અધિકારના ભક્ષણથી બીજાની સલામતી જોખમાશે એ હવે સર્વ સ્વીકાર્ય બાબત છે. માટે આપણા પૂર્વજોની માફક પ્રકૃતિ સાથે સંવાદ રચીને જીવવાનો સમય પાકી ગયો છે. પ્રકૃતિ સાથે વાદ, પ્રતિવાદ અને પ્રતિસ્પર્ધાથી ઉપજતી સ્થિતિનાં માઠાં ફળ ભોગવીએ છીએ જેના પ્રત્યે પ્રસ્તુત ગીત ધ્યાન દોરે છે. Indiaના આંગળીને વેઢે ગણાય તેટલાં શહેરોના વિકાસને પોષવા ભારત વર્ષના છ લાખ ગામડાં અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે ઝઝૂમે એ તે આપણી પ્રગતિનો કેવો રકાસ ?

ગાંધીજીએ કહેલું : Live Simply 

                     That others may

                     Simply Live

આ સંદેશો વિશ્વના તમામ લોકો માટે છે.

ચારુ-વિનય અને તેમનાં જેવાં અન્ય કર્મશીલ વ્યક્તિઓ જેમને જન્મસિદ્ધ અધિકારોથી વંચિત રાખવામાં આવ્યાં છે તેમને જાગૃત કરશે અને જેઓ એ પરિસ્થિતિ માટે જવાબદાર છે તેવા લોકને પોતાની ફરજ બજાવવા પ્રવૃત્ત કરશે તેવી શ્રદ્ધા છે.

e.mail : 71abuch@gmail.com

શબ્દોના ધોરી જોડ્યા છે, અર્થોના ખૂંટા ખોડ્યા છે, ભાષાનું ગાડું ચાલે છે.
અતીત એ અંધારું છે, ભાવિનાં સમણાં છોડ્યાં છે, ભાષાનું ગાડું ચાલે છે.

બે બળદને રેઢા મેલીને, સચ્ચાઈનો શેઢો મેલીને, હું ખેતર નહીં પણ ભાષાને
ખૂબ ખંતથી ખેડું છું, મેં કવિનાં મ્હોરાં ચોડ્યાં છે, ભાષાનું ગાડું ચાલે છે.

વરસી શકે તો વરસી જા, તું અનરાધારે કાગળમાં, હું રવિ નથી કે કવિ નથી
કે અનુભવીયે નથી દોસ્ત, મેં વિચાર મનના મોડ્યા છે, ભાષાનું ગાડું ચાલે છે.

પાક ઊતરશે સોળ આની કે દુકાળ પડશે છપ્પનિયો ? એ જાણતલ કહી દો જોશી,
આડાઅવળા બેક ચાડિયા સાચાખોટા ખોડ્યા છે, ભાષાનું ગાડું ચાલે છે.

મક્તા ને મતલાનાં ડૂંડાં, નાચત ગઝલોના છોડ બધા ચકચૂર પવનના લય માંહે
ત્રણ લોક નાચવા લાગ્યા છે, સહુ ખુલ્લા ચરણે દોડ્યા છે, ભાષાનું ગાડું ચાલે છે.

વળાય એટલું વાળી લ્યો, આ ખળું ખૂટશે નહીં જરી, આ ફાલ ફલકનો ઊતર્યો છે.
માણેને મલક ભલે ભરચક, મેં તનમન એમાં જોડ્યાં છે, ભાષાનું ગાડું ચાલે છે.



સૌજન્ય : સુરેશ દલાલ સંપાદિત કાવ્યસંગ્રહ ‘ગીતિકા’, પૃ. 146 

I have always admired Asian African writers who write in their mother tongues -Gujarati, Urdu, Hindustani, Punjabi, Konkani and Swahili. Long before the independences of Kenya, Uganda and Tanganyika in the 1960s, the latter language had become a mother tongue to some such as the Bhadalas who were among the earliest sailors and settlers from India. To others especially the Khojas living at the coast, and on the islands of Zanzibar and Pemba, Swahili was a second mother tongue. I know of Asian families who not only spoke in Swahili at home but also wrote letters in Swahili using the Indian script.

Since the days of building of the railroad in East Africa (1896 – 1902), Asian Africans have been creating poetry, music, drama and telling stories. The arts were first performed in small groups. Later creative writing appeared in local newspapers such as the Indian Voice in Kenya and plays in vernacular were enacted on makeshift stage in community settings especially during festivities. These arts anchored the diverse immigrant communities to their cultures, religions and history. Community based literature in mother tongue entertained, and it provoked conversations on the social and political concerns of the day. At first the working classes of builders like the bricklayers, stone masons, railroad and road workers were the producers and consumers of folk art. Later the growing professional and commercial classes were passionate about the arts and began societies such as the Oriental Arts Circle in Kenya. Non English speaking middle class Indian women, wives and mothers, who were the homemakers, were often the ardent readers of publications in mother tongue while the second generation menfolk could also read books, magazines and newspapers in English. Literature in ethnic languages was central to sustenance of values, dignity and creativity in the Indian communities living in Africa.  Most importantly, it kept the native languages and linguistic aesthetics of the subjects of the Empire alive and vibrant as Gandhi would have wished for the Indians.

One category of literature that is seldom credited to creating public opinion to change oppressive regimes or state endorsed societal beliefs made conventional, is prose and poetry that’s regarded as protest writing. Often it’s the underground literature read by the affected.  The anti-colonial and pro-freedom clandestine literature by activists such as Shamdass Vidyarthi in Kenya was written in the vernacular and widely read especially by the Indian workers. I was told by one of his sons that when no printing press was available, his father Shamdass Vidyarthi, used to sit by the candle light in his home in Nairobi and write or copy prohibited papers such as the publications of Ghadar Party from overseas, over layers of carbon papers. Writers in mother tongues like him, helped to produce literature that addressed, united and brought the Indians together in the hope for freedom and dignity. The first Indian freedom activist, Bishen Singh executed in Kenya in 1917, was a member of the Ghadar Party that produced and circulated literature to the wider Indian Diaspora during the raj.  Such a writer as Shamdass Vidyarthi in British East Africa not only raised political consciousness of Indians but also connected them with the freedom movements in India and other colonies. Shamdass was a scholar and a linguist who used his writing life in Indian languages to start the first independent Swahili newspaper called Habari za Dunia meaning News of the World in 1935. Hereby, he invited Africans to join Indians writing in languages other than English, hence providing alternative views in an African language to a multiplicity of ethnicities across East Africa.

Though I have no direct evidence, it may have been through Asian written languages that the South African Indians and East African Indians were linked. There are, for example, similarities between their protest stories against the pass or kipande as it was called in Kenya. The effect of this connection was wider like the Ghadar newspaper that was produced on the Pacific Coast of America but had an impact on Indians across the Empire. In 1922 the anti-pass or kipande protest march in Nairobi led to a massacre of African workers. In his autobiography, Harry Thuku the leader of the demonstration, acknowledges the help of the Indians in his greater anti-colonial movement. When Shamdass Vidyarthi owned his own press, he printed material in indigenous languages that were often initiated by political organizers. He was imprisoned three times but that did not break his spirit. He continued to fight for freedom of expression in people’s own languages.

Writing in the vernacular was itself an act of pride.  It was also defiance against domination of a foreign language and implicitly the colonial culture. Even a preliminary survey of literature and the arts created by Indian slaves, coolies or indentured labourers, and migrants in the Caribbean, Fiji, Mauritius, South America, East and South Africa during the days of the Empire and post-Empire, would be impressive. Among the migrants were the poets, writers, singers, dancers and revolutionaries. They were the spirit of the society seeking dignity.

Since the year 2000 Asian African literature in English is finally drawing attention, and finding a spot in world literature. This is explained by Gaurav Desai in his well-researched and detailed paper Asian African Literatures: Genealogies in the Making http://cup.columbia.edu/book/commerce-with-the-universe/9780231164542. Included in this paper is a compendium of poetry, drama and stories in mother tongues of Asian Africans from early days of settlements in East and South Africa.

Especially noteworthy is the vernacular writers’ role during the heyday of African nationalism that inclined towards diminishing the Asian African history and character collectively as the unwanted race in new Africa. Plays such as Aashiana staged in Nairobi and Ameena on the Hindustani radio service of the Voice of Kenya brought hushed talk of discrimination, inter-racial relations and politics of African nationalism to the fore. There has always been the voice of the searching Asian African poet in pulsating Urdu and Punjabi poets’ societies.  At least one dancer who I know, who worked on Indian and African musical traditions and movements during the anti-Asian excesses in Kenya.

Translations of literature from one vernacular to another were also important. One academic who has interpreted a piece of Indian literature into Swahili is Farouk Topan. His rendition of the Gujarati poem, Andheri Nagari, Gandu Raja by Nanalal Dalpatram Kavi (1877-1946) into a Swahili play Mfalme Juha became very popular, particularly in Zanzibar. Also of note is writing in vernacular other than one’s own. Shamdass, a Punjabi, also wrote in Gujarati. There is a well-known work in Swahili by an Asian African. Tafkira: Majaribio ya Ushairi  (Reflections – Experiments in Poetry) is an acclaimed piece of creative writing by Abdul Aziz Lodhi.

Also of importance is how writers in Indian languages kept India informed about the rapidly changing continent, its new leaders, its geography, its cultures, politics and stories from where they had made a home. One writer of note who has been writing in his vernacular Gujarati for almost half a century is Navin Bhai Vibhakar. Navin Bhai was born in Mwanza, Tanzania, in 1936. His father was a textile merchant and a passionate reader of Gujarati.  Navin Bhai, who practiced medicine, wrote from his home in Moshi and now after 1992, he writes from Florida in the USA.  He continues to send his manuscripts to his publishers in Mumbai and Ahmedabad. He has published 40 books and has received accolade from Gujarat’s Sahitya Academy with its most prestigious award, the Parishad Award. His short stories are published in magazines that include Akhand Anand and Kumar.

(Acknowledgements Prof Adul Aziz Lodhi, Sudir Vidyarthi and Neera Kapur-Dromson for the inputs).

In this interview I ask Navin Bhai Vibhakar about the books he wrote about Africa for readers in Gujarat.

When did you start to write stories?

NV : I started writing short stories during my student days in India. I left India in 1964 and my first novel was published in 1967. I wrote stories from Tanzania getting them published in India. That continued till 1980. My writing decreased later because I was busy establishing my private medical practice. My first short story collection was published in 1980. I am writing more now after I migrated to U.S.A in 1992. To date, I have written 40 books in Gujarati. These comprise fictions, short stories, biographies and travel books. I have also translated memoirs and some famous English stories.

Say something about the books you have written that are about Africa. Like how many and the stories they tell.

NV : I have written six books on Africa. Some are published and some to be published in coming years.

Bhagya Vidhata which means Destiny Maker was published in 2005. This is on the history of achievements and failures of Julius Nyerere, the first President of Tanzania. It’s about his childhood, growing up under the British rule and his impressions on interacting with fellow Africans, Indians and the British. He was frustrated after independence for many reasons. He started socialism. Later he developed leukaemia and died in England where he had gone for treatment. I wanted my bigger Gujarati community to know about this remarkable man. Very little was known about Tanzania in Gujarat especially among speakers and readers of just Gujarati.

My second book is about Nelson Mandela. It’s called Sapna ni Pele Par which means Beyond Dreams. The book is well read and it’s in libraries in Gujarat. The book was published in 2009, and the second edition came out in 2011.

The first edition of Sarmukhatyar which means The Dictator was published in 2009 and two years later the second edition was printed in 2011. This book is on Idi Amin of Uganda. The story depicts his rise and fall. I wrote this book as a novel and not as a biography. I am from Tanzania but I did my housemanship at Mulago Hospital which is part of Makerere University in Kampala, Uganda. During my three years in Uganda, I came to know President Obote, and his army general called Idi Amin. My relatives lived in Uganda until the expulsion order came for them to leave Uganda. So I knew stories from within the Asian community and from the outside.

Next one is Pratishodh which means Revenge. This book is a fiction about a slave girl from Zanzibar. In 1964 Zanzibar was united with Tanganyika and became a part of Tanzania. In 1600-1700 slave trade prevailed on the East Coast of Africa. In history it is mentioned that sultans of Zanzibar were in this slave trade in cohort with a legendary trader named TippuTibbs. In 2014 Pratishodth was serialized in Gujarat Times in both New York and Ahmedabad.

I have also written a short story about friendship of an Indian boy with an African boy which was considered a taboo at that time. Both grow up and go for further studies. The Indian boy gets afflicted by a clot in one leg and gets amputated. After many years while reading a medical journal he comes to know about his African friend who is in a London hospital. He goes to London to meet him but finds him on his death bed. Milan is the title of my short story collection.

Another book of mine is called Vikhuti Padeli Preet in which I narrate world famous safaris and national parks of Tanzania. This book is in a story form.

What prompted you to write books in Gujarati on African leaders like Nyerere and Nelson Mandela?

NV : I was fascinated by the story of President Julius Nyerere. Here was an African youth who plunged himself in politics, forming a political party. His struggle for independence, knowing the worth of Indian community for economic growth of the country and believing in Gandhian philosophy. In his later age he supported the African cause and South Africa's independence struggle. He worked for refugees of Rwanda's genocide. Our president Julius Nyerere also encouraged us to support independence struggle of South Africa against the apartheid regime of Dutch/British rule. I followed his speeches with deep interest. Then I read a biography of Mandela called Long Walk to Freedom. I was so impressed by it that I wanted to present Nelson Mandela to my Guajarati readers, and I did it.  It became so popular in India that the publisher had to print 2nd edition in just two years. Not many would want to say that Mandela was fascinated by Gandhi’s non-violent movement that he would follow after prison. I was happy to present him to Gujarat in Guajarati.

What has been the response to your books on Africa in India?

NV : My books on Africa really became popular in India as two of my books went into 2nd editions in just two years. Now my books are in many libraries. I don’t know how many books of mine are borrowed from and read in libraries in India.

Do you have plans for translating your books in English or Swahili?

NV : One of my books is published in English. It’s called Revenge: Bioterrorism Unleashed. It’s about the Ebola virus. At present Pratishodh is being translated into English and there is a plan for other books to be done in English now that I’m in America. Immediately, I have no plan for Swahili translations. Once my books are in English it will be easier then to translate them into Swahili. That is if I get a good translator. I will go for that. For further information, three of my books are being translated in Hindi and three are already published in braille for the blind readers of Gujarati.

Do you have plans to have your books in braille for Tanzanians?

NV : I am doing that now. Not just for Tanzania but I would like that for the whole of East Africa and the Swahili speaking world of the blind. I am hoping to work with my Guajarati braille book publisher, which is a private charitable organization, and other NGOs on how to accomplish this. It will take some time because of translations and looking for resources. But it’s my intention, an on-going task. I am also looking for assistance from knowledgeable persons or organizations that can help me.

Who are your favourite African writers?

NV : Chinua Achebe from Nigeria and Shaban Roberts of Tanzania.

What schools did you go to and where did you practice medicine?

NV : I studied for my primary and secondary education in the Indian Public School in Mwanza in Tanzania where I was born. I went to India in 1956 after completing my Senior Cambridge that was 12th standard. I joined a medical college in Mumbai, and returned to Mwanza for a brief period of one month after obtaining my medical degree in 1965. And then I went to Kampala, Uganda, for my housemanship in Mulago Hospital. That was in Feb., 1965. After finishing my housemanship, and a short term job as medical officer, I went back to Tanzania. I worked at Aga Khan Dispensary for 7 years in Moshi at the foot of Mt. Kilimanjaro before I started my private clinic from 1974 till I migrated to U.S.A.

Say something about how working as a doctor in Tanzania has influenced your writing.

NV : Practicing as a doctor, I came across people from all walks of life. Also different tribes, castes and nationalities, including the Maasai. Close contact with them provided me with the opportunity to learn about their traditions, and the culture of diversity in Tanzania. I developed feelings for their lives, sufferings and how they survived. That helped me to build characterizations, and the plots in my stories.

Who has been most influential on formation of your personality?

NV : My mother. My mother was a very pious lady with admirable virtues like endurance, forgiveness. Very soft spoken, mild and compromising. She taught all her children these qualities of life including spirituality. Because of her that I’m with Theosophical Society and my children have inherited my mother’s qualities through me. Unfortunately, my mother passed away while delivering my younger brother. She passed away at a very young age. I was only 6 years old but still I remember her kind face which swells my eyes with tears. God bless her, and us also.

My father too had great influence on my life. He was an ardent reader of Gujarati literature and encouraged me to visit Ladha Meghji Library in Mwanza. For four years when I was in the secondary school, I read books and magazines in the library. That, I believe helped to cultivate both my love and command of Gujarati. I need them both to be a writer. My teachers too improved my language skills in Gujarati, Hindi, English and Swahili. One who comes to mind immediately is Mr. Chandrani.

Thank you Dr Navin Bhai Vibhakar.

Sultan Somjee is the author of Bead Bai  http://thebeadbai.blogspot.com/

Curator, the Asian African Heritage Exhibition, National Museums of Kenya 2000 -2005. Kenya-born Sultan Somjee is a Canada-based ethnographer and writer. He studied product design but soon his interest shifted from designing products to what stories were told in products – about people’s lives and how they reflected on the individuals, their families, ethnic and faith groups and in general on the human society. He pursued his interests through his MA and PhD,  studying art and material culture.