નવ નવેમ્બરનાં ચૂંટણી પરિણામો પછી આવનારા દિવસોમાં ટ્રમ્પ શાસનમાં શું થશે? આપણે રાષ્ટ્ર તરીકે/સમૂહ તરીકે શું કહી શકીએ એનાં વિચારોની આપ-લે સ્વાભાવિક ક્રમમાં શરૂ થઈ ગઈ. ચૂંટણી દરમિયાન ઉમેદવાર ટ્રમ્પે સ્ત્રીઓ વિષે કરેલા આકરા, અન્યાયી અને અસહ્ય વિધાનોનો વિરોધ તો કરવો જ પડે.

એના અનુસંધાનમાં હવાઈનાં દાદીમા ટેરેસા શુક, ન્યૂ યોર્કના જુવાન ફૅશન ડિઝાઇનર બૉંબ બ્લાન્ડ અને બીજા સંગઠનોએ મળીને WOMEN’S MARCH ON WASHINGTON નામની કૂચનું આયોજન કર્યું. અમેરિકા અને વિશ્વનાં ઘણાં દેશોમાં નાની-મોટી થઈને લગભગ ૭૦૦ જેટલી શાંતિ કૂચ થઈ. મુખ્ય કૂચ વૉશિંગ્ટન ડીસીમાં હતી તેમાં આગલા દિવસની પ્રમુખની શપથવિધિનાં પ્રસંગ કરતાં ત્રણ ગણાં લોકોએ ભાગ લીધો.

એમાં સ્ત્રીઓનો અવાજ ‘અમારું શરીર, અમારું મન, અમારી શક્તિ’નાં સૂત્ર દ્વારા પ્રગટ થયો, સાથે સાથે ‘સ્ત્રી હકો, માનવ હકો, સામાજિક ન્યાય, સમાનતા, સ્વતંત્રતાના નારા પણ સંભળાયા.’ ન્યૂ યોર્ક શહેર કે જેની ઓળખ ‘મેલ્ટિંગ પોટ’ તરીકેની છે; જ્યાં અલગ અલગ રંગના, જાતિનાં, દેશનાં, ધર્મના લોક સુમેળથી રહે છે, ત્યાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘના મહામંત્રી દાગ હેમરશુલ્ડનાં ચોકથી નવા પ્રમુખ ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પનાં રહેઠાણ સુધી કૂચ યોજાઈ. જે ખૂબ સૂચક હતું. દાગ હેમરશુલ્ડનું ડિપ્લોમેટ તરીકે ઈઝરાયેલ, આરબ દેશો, આફ્રિકાનાં દેશોમાં સુલેહ સ્થાપવાનું પ્રદાન છે અને તેના નામનો ચોક લોકો (પબ્લિક) માટે છે. ત્યાંથી ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ કે જેની નીતિ સ્ત્રીઓ, મુસ્લિમ મિત્રો, પર્યાવરણ વગેરે વિષે અણગમાની છે, તેનાં અંગત (પ્રાઈવેટ) મકાન સુધીની કૂચ હતી.

ન્યૂ યોર્કની કૂચની શરૂઆત શહેરનાં પ્રથમ નાગરિક-મેયર-નાં આફ્રિકન અમેરિકન પત્ની શારલીન મેકરેએ કરી. તેમણે કહ્યું, ‘ન્યૂ યોર્ક શહેર સ્ત્રીઓની ચળવળનું જન્મસ્થળ છે. આપણાથી આ અપમાન સાંખી ન લેવાય. આપણે નિયમિત રીતે કર (ટૅક્સ) ભરીએ છીએ. મહેનતથી પરિવારને પોષીએ છીએ. સ્ત્રીઓ શક્તિનું સ્વરૂપ છે.’

મારી ૧૦ વરસની દીકરી સુરતા અને હું પણ ન્યૂ યોર્કના લગભગ ચાર લાખ મિત્રો સાથે જોડાયાં. મેં નારીવાદી આફ્રિકન અમેરિકન લેખિકા ઓડી લોર્ડનો વિચાર પોસ્ટર પર લખ્યો. “આપણી અલગતા (ડિફરન્સીઝ) આપણને બીજાથી અળગા નથી કરતી પણ આપણી અણસમજને કારણે આપણે બીજાને જાણી શકતાં નથી, માણી શકતા નથી અને સ્વીકારી શકતા નથી. અને આપણી વચ્ચે ભિન્નતાનો અનુભવ થાય છે.”

સ્કૂલમાં સુરતા સામાજિક ન્યાય વિષય પર પ્રોજેક્ટ કરે છે. એ ભૂમિકાને કારણે સહજતા અને ઉત્સુકતાથી સુરતા અને તેનાં મિત્રો કૂચમાં ભાગ લેવાં તૈયાર થઈ ગયેલાં. તેણે પોસ્ટર પર પોતાનો હાથ દોર્યો અને પાંચે આંગળીઓ પર પ્રેમ, શાંતિ, સમાનતા, ન્યાય અન સન્માનની અંગૂઠી પહેરી.

સુરતા લખે છે : “આ કૂચમાં લોકોના ટોળા હતાં – જાણે લોકોનું વાવાઝોડું દરેક શેરીમાં ફરી વળેલું – એક ચમત્કાર લાગે છે કે આટલાં બધાં લોકો આપણાં જેવું વિચારે છે. સહુ અવિરત સૂત્રો પોકારે છે. ગળું બેસી જાય ત્યાં સુધી સંદેશાત્મક પોસ્ટરો લઈને ઊભા રહ્યાં છે. હાથ દુઃખી જાય ત્યાં સુધી. પ્રતીકાત્મક પીન્ક પુસી હેટ પહેરીને ઊભાં રહ્યાં છે – પગ દુ:ખી જાય ત્યાં સુધી. મને ભૂખ લાગી હતી. થાક લાગ્યો હતો. પણ મને ખ્યાલ હતો આ તો હજી શરૂઆત છે.”

ખરું, આ તો શરૂઆત છે. આ લખું છું, ત્યારે ટ્રમ્પ શાસનનો હજુ તો ત્રીજો દિવસ છે. પણ એમનાં રાજનીતિનાં પગલાંના વિરોધમાં આજે વૉશિંગ્ટન સ્ક્વેરમાં મુસ્લિમ અને પરદેશી રહેવાસીઓના હક માટેની રેલી છે. તેમ જ ગ્રાન્ટ સેન્ટ્રલ ટર્મિનલમાં ડાકોટા ઍક્સેલ પાઈપલાઈનનાં વિરોધમાં રેલી છે.

Email : rutanyc@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 ફેબ્રુઆરી 2017; પૃ. 09

આપણા ચોથિયાને ગીત અને સંગીતમાં ખૂબ રુચિ, હાર્મોનિયમના સૂરના આધારે તાનપુરાની મેળવણી ચાલતી હોય કે તબલાંની, સિતાર મેળવાતી હોય કે સરોદ – તેને તો આવી બધી મેળવણીની પ્રક્રિયા જ જામી હતી. નિઃસ્પૃહભાવે હાર્મોનિયમ એક સ્થિર આધાર આપતું : કાળી ચાર કે સફેદ એક વાર સૂર વહાવતું હોય અને બાકીનાં જે – તે વાદ્યો ઠકઠક કે આઉ કરતાં મેળ બેસાડતાં હોય તે ઘટના જ તેને ભવ્ય લાગતી. આજે વળી ચોથેશ્વરી થોડાક નવરા પડ્યા હતા – શેરડીના સાંઠાનો એક હાથે ચઢ્યો ટુકડો લઈને તે અચાનક જ પ્રગટ થયા. ‘તને આ સંગીતના સૂરમાં ગતાગમ તો પડતી નથી અને આમ બાવરો-બાવરો શું જોયા કરે છે?’ તેમણે ચોથિયાને આવતાવેંત જ પોંખ્યો. ‘ચોથેશ્વરી, સાચું કહું? મને તો આ તમામ વાજિંત્રોનાં દિલમાંથી જાણે કે એક મહેચ્છા રેલાતી હોય તેમ જણાય છે – અમે પણ પેલી કાળી ચાર કે સફેદ એક જેવા ક્યારે થઈએ! તેમાં મને આ અદ્ભુત થવા મથી રહેલા ભારત નામના વિશાળ દેશની તમન્ના પડઘાતી હોય તેવું લાગે છે. મને લાગે છે કે પેલું અમ્મેિરકા અને ઓલું યુરોપ એટલે હાર્મોનિયમના કાળી ચાર અને સફેદ એક. આ દેશના તમામ યપ્પીઓની મહત્ત્વાકાંક્ષા યુરોપ-અમેરિકા થવાની જ હોય છે, તેમ મને પણ થાય છે – ક્યારે મારો દેશ પણ આવો મહાન બને! તેમાં ય પેલા ટ્રમ્પસાહેબે ‘અબ કી બાર ટ્રમ્પ શ-કા’ કહ્યું, ત્યારથી આ તો સૌના દિલ ધડામ કરતાને મતપેટીઓમાં જઈને ખાબક્યાં છે. આપણે પણ મુસલમાનોના જોઈને અને પેલા ચીનાઓને ને પાકલાઓને પાઠ ભણાવી દઈએ. આનું જ નામ ભાયડા.’ બાજુમાં આવી ઊભેલા યપ્પીએ માત્ર મૂંગાંમૂંગાં જ પોતાની સફાચટ મૂછને તાવ દીધો.

યપ્પીને ખાતરી થઈ હતી કે ‘આ મહાન રાજરાજેશ્વરને કારણે આજે ભારત જેવા દેશમાં ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના વારાનો સુવર્ણકાળ ફરી એકવાર પ્રગટ્યો ગણાય. તેની દૃષ્ટિએ ભારતની આઝાદી પણ ૨૦૧૪માં જ આવી ગણાય. તે પહેલાં આ દેશમાં કોઈ ‘અચ્છે દિન’ જ ન હતા. ખરેખર તો તે પહેલાં આ દેશ આઝાદ જ થયો ન હતો – દલીલ ખાતર – ૨૦૦૪ની આસપાસના ગાળામાં આ દેશ મુખૌટો પહેરીને પણ થોડોક-થોડોક જાગ્યો હતો ખરો. દેશનો સર્વોત્તમ સમય તો આઠમી નવેમ્બર, ૨૦૧૬થી જ આરંભાયો ગણાય. તે સમયે અમે દેશની અગ્નિપરીક્ષા લીધી અને આખ્ખેઆખ્ખા દેશે માત્ર અમારા જ રાજરાજેશ્વરના ચરણસ્પર્શ કરીકરીને ધન્યતા અનુભવી.’ યપ્પીના આ વિચારો અને વિકારોને ચોથિયો પામ્યો તો ખરો, પણ તે મૂળભૂત રીતે જ બાહોશ હોવાથી જણાતો હતો કે પેલા યપ્પી, સમૂહમાંથી કોઈ પણ કાંઈ પણ બોલે, બકે કે બબડે, તેનો પ્રતિવાદ કરાય જ નહીં. જો પ્રતિવાદ કરે અને લોકશાહી કે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા કે એવું કાંઈ પણ બોલવા જાય, તો દેશની ગુમનામ પિસ્તોલમાંથી બે-ચાર ગોળીઓ રમતી રમતી આવી જ જાય. પોતે ગોળી ખાઈને વીંધાઈને મરી તો જાય પણ તેથી પેલી પવિત્ર જી.ડી.પી. વધે કે કેમ તેની તેને ખબર જ પડતી ન હતી. ગોળી તેના લમણાની આરપાર નીકળી જ જાય, તો ભલે પણ તેને તેમાં ખરું દુઃખ તો દેશને થતા આર્થિક નુકસાનનું હતું. સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક કે ‘સીમા પાર કા આતંકવાદ’ને ખાળવા માટે ખપમાં આવે તેવી મહામૂલી ગોળી પોતે લઈ જાય તે કદાચ દેશભક્તિ ન ગણાય. આ સમૂહના કોઈક વિચારકને તે પૂછવા માંગતો હતો કે (૧) કલબુર્ગી, પાનસરે અને દાભોલકરે જે કહ્યું-કર્યું અને જે આખરી અંજામ પામ્યા, તેને ‘દેશરાષ્ટ્ર અને ભક્તિ’ સાથે કેવી રીતે સાંકળી શકાય? અને (૨) આખરે આ દેશ, રાષ્ટ્ર અને તેની ભક્તિનો ક્યાં ય ઇજારો મળે ખરો? ક્યાંક તેનાં ટેન્ડર બહાર પડાતાં હોય તો ય જાણવા જોગ તો ખરું! પણ તેની બાહોશી હંમેશાં તેની સહાય કરવા તત્પર રહેતી અને તેથી આવા કોઈ પણ સવાલોને તે મનમાં જ ભંડારી દેતો.

પણ પેલા રાજરાજેશ્વરે તો હુકમ કર્યો – જાવ, બધા અગ્નિપરીક્ષા આપો. ચોતરફ લાકડાં ગોઠવીને નાની-મોટી લાખો ચિતાઓ ઊભી કરી દેવાઈ. માત્ર સાંઠીકડાં ગોઠવીને જે ચિતાઓ રચાઈ, તે તો દેશના ધનવાન, ફિલ્મ-કલાકારો, રાજકારણીઓ, સરકારી અધિકારીઓ અને જેમનાં નામ પનામા પેપર્સમાં ચમક્યાં હોય તેમના માટેની જ હતી. તેમાં કોઈ દાઝે તેમ હતું જ નહીં. બીજા પ્રકારની ચિતાઓ ઉપર માત્ર ઓઠકોઠિયા અને ભેજાંબાજોનો જ મહિમા હતો. જાતે બળવા કે દાઝવાનું દુઃખ શા માટે ભોગવવું તેમ માની તેમણે ગરીબગુરબાંને મદદ કરવાની શુદ્ધ ભાવના સાથે ચિતા ઉપર ચઢાવ્યા અને પોતે શિયાળામાં તાપણાં શેક્યાં. આખરે આ ભવ્ય ચિતાઓ ઉપર ચઢી જઈને અગ્નિપરીક્ષા આપવામાં તો દેશના નાચીઝ અને નાસમજ લોકો જ હાથે ચઢ્યા. અને આ લોકોની બહાદુરી તો જોઈ હોય તો જ જાણી શકાય. ના જોઈ રાત કે ના જોઈ વરત, ના જોઈ વય કે ના જોઈ તબિયત. ના જોઈ જાતિ કે ના જોઈ સ્થિતિ, બસ બધાને પેલી ચિતાઓ ઉપર ઝોંકી દીધા. અને આ અગ્નિપરીક્ષામાં મઝા પણ કેટકેટલી-એકસો વીસથી વધુ લોકો તો સીધા જ સ્વર્ગે સીધાવ્યા અને અમારું રુંવાડું ય ના ફરક્યું. લોકોના ધંધા-રોજગાર બંધ થઈ ગયા. ઘણાંનાં ઘરોમાં ભૂખમરો ડોકાયો. અનેક બીમાર અને અશક્ત લોકોનાં જીવન ટૂંકાં થયાં – પણ અમારા રાજરાજેશ્વર તે કાંઈ એમ વેવલા થોડા થાય! જે મર્યા કે બળ્યા તે જીવવાલાયક જ નો’તા એમ અમે સાબિત કર્યું. અને આમે ય તે પેટછૂટી વાત કરીએ, તો આ દેશના એકસો ત્રીસ કરોડ માથાંમાંથી પચીસ-પચાસ હજાર વધેરાઈ જાય તો તેમાં આટલી કાગારોળ શાને?

‘સ્પાર્ટા, મારા મિત્ર સ્પાર્ટાને સ્મરો. આજના જમાનામાં તમે સૌ પોચટ લોકો આઈ.એમ.આર. અને લાઇફ ઍક્સ્પેટન્સીની સાવ વાહિયાત વાતો ઝૂડે રાખો છો. અમે તો સ્પાર્ટામાં નવજાત શિશુઓને પહાડ પરથી ગબડતાં મેલી દેતાં. જે જીવતા તે જ જીવવાલાયક ગણાય. તમારે તો ભઈસા’બ ભારે આળપંપાળ. આ સહેજ દેશવ્યાપી અગ્નિપરીક્ષા યોજી તેમાં તે કેટકેટલી કાગારોળ મચાવી મેલી!’ આખરે મહાન નાયકના ચરણતલચાહક એવા યપ્પીએ ઊભરો કાઢ્યો. પણ ચોથેશ્વરીના હાથની શેરડીનો કે પછી તેમાંથી નીપજતી ગંડેરીને મહિમા ગણો – નોટબંધીને કારણે વસૂકાઈ ગયેલી ‘ચાય પે ચર્ચા’ની અવેજીમાં ‘ગંડેરી પે ઘમાસાણ’ જેવી ચર્ચા જામી પડી. શ્વેતકેશી, એકદંતગૂમ, ગુચ્છપુચ્છ, રક્તમુખ જેવા સૌ વાનરવીરો પોતપોતાના બાળગોપાળ સહ ઉપસ્થિત હતા. આવી વિદ્વત્સભા જામી ગઈ હશે, તેનો યપ્પીને પ્રથમ તો અણસાર જ નો’તો. પણ તેનાં વિચારોનાં મોજાં બધે પ્રસરી ચૂક્યાં હતાં. હંમેશની જેમ સૌથી પહેલું ઉપાસણ શ્વેતકેશીએ કર્યું. ‘બેટા યપ્પી, તારે તો ‘ઘટમાં ઘોડા થનગને’ જેવો ઘાટ છે. તારે આ દેશમાં વીર, બહાદુર, દેશભક્ત, શુદ્ધ-પરિશુદ્ધ, બુદ્ધિયુક્ત, પરંપરાવાદી, આધુનિક વિજ્ઞાનના પ્રણેતા શાસ્ત્રપ્રમાણિત આહાર-વિહાર-આચાર-વિચાર ધરાવનારાની ફોજ ઊભી કરવી છે – ખરું કે ? તો જરા આટલી વિમાસણ દૂર કરતો જા – આ તારી ફોજમાં જ વીર, બહાદુર અને નરબંકા સૈનિકોને સરખું ખાવા જ કેમ મળતું નથી? સૈનિકો તો સ્પાર્ટાનું ખડતલપણું ધરાવે જ છે – પણ મારા વા’લીડા એ તો કે’તો જા કે પેલું ‘રાશન’ કોને માલેતુજાર કરે છે ? જે નોટબંધીનો વાવટો ફરકાવીને તમારે ભ્રષ્ટાચાર દૂર કરવાનો છે, તે તો તમારાં અંગઅંગમાં વ્યાપી ચૂક્યો છે અને તમે નિષ્પાપ અને નિષ્કલંક હોવાનો ડોળ ધરે રાખો છો. નવી નોટો લોકો સુધી પહોંચે તે માટેની પૂરતી તૈયારી ના કરી, વારેવારે લૂગડાં બદલતા હો તેમ નિયમો બદલે રાખ્યા, પોલ ખૂલવા માંડી એટલે નવી જ વાત ઘુસાડી અને ‘કૅશલેસ’નો મુદ્દો ઊભો કરી દીધો.’

‘તમારા જેવા બુઝુર્ગોની આ જ મુશ્કેલી છે. તમારે બધું જૂનું-જૂનું યાદ રાખવા જોઈએ. તમને સત્તા શબ્દનો મર્મ જ સમજાતો નથી. સત્તા ત્યારે જ નીખરી ઊઠે કે જ્યારે તમામ ‘લોકો’ કે ‘જનતા’ માત્ર ‘પ્રજા’ બની રહે. અમારે નથી લોકશાહીની ચિંતા કે નથી જનતાના અવાજની હાયવૉય. અમે આજે જે કરીએ તે ખોટું હોય, તો તમારે તરત જ ભૂલી જવાનું. તમારે માત્ર એટલું યાદ રાખવાનું છે તે તમે માત્ર ‘પ્રજા’ છો. ‘પ્રજા’ની સામે ‘રાજા’ ગોઠવી શકાય છે,  એવી સગવડ પેલા ‘જનતા’ કે ‘લોક’ શબ્દમાં નથી. અને અમે કાંઈ એકલપેટા નથી. આ દેશના શહેરી, ઉપલા મધ્યમવર્ગના સવર્ણ પુરુષો બધા જ રાજા છે. એટલે તો ઓક્સફામ શોધ કરીને કહે કે ભારતમાં માત્ર એક ટકા લોકો પાસે દેશની સંપત્તિના અઠ્ઠાવન ટકા છે, ત્યારે અમે તો પોરસાઈએ છીએ. અમારે તો આ એક ટકાને જ સાચવવાના – બાકીના સૌને અગ્નિપરીક્ષાનો અણમોલ અવસર મળે જ છે ને!’

યપ્પીનો અવાજ જાદુભરેલી રણહાક જેવો જણાતો હતો. પણ ચોથેશ્વરીને નરવા કોઠે ભારે ઉકલત હતી. કકળથી આંતરડીએ ટામેટાં, બટાકા, રીંગણ, દૂધી ને વટાણા રોડ ઉપર ફેંકી ગયેલા પેલા પરથમીના પોઠીની બદદુઆ ક્યાંક પોતાને લાગી ન જાય તે લહાયમાં એકદંતગૂમ, રક્તાક્ષ કે ગુચ્છપુચ્છ બાજુમાં બેસી રહ્યા હતા. પણ પેલા રાતા પાણીએ રોતા ખેડૂતોનાં શાકભાજી ઉપર જ્યાફત ઉઠાવવા રાજી થતા ન હતા. પણ પેલા શહેરી, ઉપલા મધ્યમવર્ગીય અને સવર્ણ મહાનુભાવો એકરાંતિયાની પેઠે થેલા ભરી રહ્યા હતા. તેમણે યપ્પીને વાર્યો – “જો બાપ, આ તારી નજરે નોટબંધીનો ખેલ જોઈ લે. જેને હરખાં અંગઢાંકણ પણ નથી, તેમને તે કોશના ડામ દીધા. અને પેલા સ્વીસબૅંકવાળા, પનામા – પેપર્સવાળા, મલેશિયાની પી નોટ્સવાળા કે પછી છેવટે સીમા ઉપર ખડે- -પગે ચોકી કરનારાનું રાશન ચોરી જનારા તારી નજરે ચઢતા જ નથી. દેશમાં બેકારી વધી ગઈ, રત્નકલાકારોથી માંડીને લગનગાળામાં કે પછી ઉત્તરાયણના પતંગ-માંજાના કામ ઉપર વરહભરનું ગોતી લેનારાની માથે તમે ખાઈખપૂચીને ત્રાટક્યા – ના જોયું માદું કે ના જોઈ નવી-નવી મા બનનારીની વ્યથા. તમે કાળુ નાણું તો ચટણી જેટલું કઢાવી શક્યા અને ભ્રષ્ટાચારનો ‘ભ’યે ભાંગી ના શક્યા. તે તમે આટલા બધાને સતી અને સતા શીદને કીધા?’

એકદંતગૂમને તો આવા જ વખતે શૂળ ઊપડી આવતું હોય છે. તૂટેલા દાંતને કારણે મોંમાં પડેલી બખોલમાંથી શબ્દેશબ્દે સીટી વગાડતાં વગાડતાં તેણે કહ્યું, ‘પેલા પંદર લાખની વાત છોડો, ‘અચ્છે દિન’ના વાયદા પણ છોડો, પણ તમે કહેલું કે પચાસ દા’માં ઠેકાણું ના પડે તો ચોરે ઊભો કરજો, ભા તમે ‘ચાય પે ચર્ચા’ વખતે તો ચોરે ને ચૌટે જમાવટ કરતા ફરતા – હવે અમે તમને કયા ચોરે મળીએ – જરા સરનામું તો દેતા જાવ.”

હજુ તેની કહાણી યપ્પીના ઘનઘોર ભેજામાં ઊગે ત્યાં તો પેલો ગુચ્છપૂચ્છ હવામાં પૂંછડાનો ઝંડો લહેરાવતો ધસી આવ્યો. ‘મારા બાપ, આ તમે એક બાજુ જનધન અને એવી બધી પેરવીઓ વડે કાળાના ધોળા થવા દીધા, બીજી પા લાખોને બેકાર કરી મેલ્યા, ત્રીજી તરફ ખેડૂતોની આવતી ફસલ પણ બરબાદ કરી મેલી તો હવે એટલું તો કો’કે અમારાં છૈયાંછોકરાંવને અમારે ભણાવવું શું? તમે કાંક ડિપ્લોમાં ઇન બકરી ચારિંગ કે થ્રી યર ડિગ્રી કોર્સ ઇન ગાય દોહિંગ કે એવું કાંક દાખલ કરવાના છો? કારણ કે બાપ, પેલા એક ટકા વાસ્તે તમે અમ નવ્વાણું ટકાને તો કંધે મારવાના જ -પણ પછી જે પેલા એક ટકો બચ્યા તેમને દૂધ, ફળફળાદિ, શાક-પાંદડું, દાળ, ઘઉં, ચોખા કે તુવેર તો જોગવવાં પડવાનાં ને ! આ ધરતીના પટ ઉપરથી તમે આ ભરવાડ, ખેડૂત અને નાના કામદારને તો તારા-નક્ષત્ર ભેગાં કરી દેશો, પછી આ બધું ઊગવે ને પકવે તે હાટું ‘સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ’ અને ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ ને ‘વાઇબ્રન્ટ સમિટ’ને એવું બધું તો કરવું પડશેને. આ વખતના વાઇબ્રન્ટમાં તો તમે મોંઘેરા મહેમાનોને છ-છ હજાર રૂપિયાની ‘ડીશ’ જમાડી. આ જાહેર નાણાંની જયાફતનો હિસાબ તો આપશો ને. જો કે અમે રહ્યા ‘રૈયત’ એટલે આવા છ-છ હજારની ડિશની ઉચિતતાનો મુદ્દો તો અમારાથી શેં કરાય? એમાં લગીરે ભ્રષ્ટાચાર નહીં જ હોય એવું માનવા અમે રૈયત તરીકે બંધાયેલા જ ગણાઈએ ! પણ આવતે ફેરો, તેનાં શાકભાજીનાં ફળો કે દાલ-આટા ક્યાંથી લાવશો ? મહાત્મામંદિર ગમે તેટલું ભવ્ય હોય – તેની અગાશીમાં આ બધું પકવી શકે તેવા ‘મેન પાવર’, ‘હ્યુમન રિસૉર્સ’, ‘સ્કિલ દિડોવલપમેન્ટ’ અને ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ ક્યાંથી લાવશો ?’

પણ આવા બધા પ્રશ્નોના ઉત્તર ખોળવાનું યપ્પીને કોઈએ શીખવ્યું ન હતું. આખરે તો તે પણ એક માણસ જ હતોને ! બે-ચાર ખિખવાટાં અને ડાચિયાં કરીને તેણે ઝાડ ધૂણી ઊઠે તેવી છલાંગો મારીને વિદાય લીધી.

E-mail : shuklaswayam345@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 ફેબ્રુઆરી 2017; પૃ. 10- 11

દરેક યુગપુરુષની કમનસીબી છે કે વહેલા-મોડા એમના વિચારો અને સંસ્થાઓનું સરકારીકરણ થાય છે. બુદ્ધ અને ઈસુનું સરકારીકરણ ત્રણસો વરસે થયું, મોહમ્મદ પયગંબરનું સરકારીકરણ થતાં સો વરસ લાગ્યાં, પણ મહાત્મા ગાંધીનું સરકારીકરણ એમના મરણ પછી તરત જ શરૂ થઈ ગયું. પોતાના કાર્યક્રમને વેગ આપવા માટે ગાંધીજીએ સ્થાપેલી બિન-સરકારી સંસ્થા ખાદીગ્રામોદ્યોગ સંઘ હવે સંપૂર્ણપણે સરકારી બની ગઈ છે અને સરકારી તંત્ર પ્રમાણે જ એનું સંચાલન થાય છે.

જો કે આ વરસે ખાદીગ્રામોદ્યોગ સંઘે ખુશામતખોરીની તમામ મર્યાદા ઓળંગી કાઢી છે અને પોતાની ડાયરી તથા કૅલેન્ડરમાં આટલાં વરસથી છપાતા મહાત્મા ગાંધીના સ્થાને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનો ફોટો મૂકવામાં આવ્યો છે. નરેન્દ્ર મોદી ખાદીના પ્રશંસક અને પ્રચારક છે. એમના પ્રચારને કારણે ખાદીના વેચાણમાં ૨૯ ટકાનો વધારો થયો છે, એવો લૂલો-પાંગળો બચાવ સંઘના વરિષ્ઠોએ કરવો પડ્યો છે, કારણ કે ગાંધીજીના સ્થાને કોઈને બેસાડવામાં આવે એ ભારતની જનતા સાંખી લેવાની નથી. સંઘની અને નરેન્દ્ર મોદીની ટીકાઓના વાવંટોળમાં હરિયાણાની ભા.જ.પ. સરકારના મંત્રી અનિલ વીજે અનોખો સૂર આલાપ્યો છે. એમણે કહ્યું : ગાંધીજીના ફોટાને કારણે ખાદીની લોકપ્રિયતામાં ઘટાડો થયો છે અને મોદી વધારે સારા પ્રચારક છે. ચલણીનોટ પર ગાંધીજીનો ફોટો મુકાયો, ત્યારથી ભારતીય ચલણનું વારંવાર અવમૂલ્યાંકન કરવું પડ્યું છે.’

અનિલ વીજ પર ચોતરફથી ફિટકારનો વરસાદ વરસ્યો. ભા.જ.પે., હરિયાણા સરકારે એમને ઉતારી પાડ્યા, પણ વીજસાહેબની ટીકા કરવાની ખાસ કશી જરૂર નથી. સામાજિક અને શૈક્ષણિક બાબતોમાં અતિશય પછાત હરિયાણા રાજ્યના મંત્રીઓ આવા બેફામ બકવાસ માટે કુખ્યાત છે અને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની માનસિકતામાં ગાંધીજીને ગોઠવી શકાય તેમ નથી. સંઘ પરિવાર, ભા.જ.પ. અને નરેન્દ્ર મોદી ગાંધીજીનું બહુમાન કરે છે, કારણ કે ગાંધીજીની ઉપેક્ષા કરનારા ભારતીય રાજકારણમાંથી બાજુએ ફેંકાઈ જાય છે. રૂસી સામ્યવાદી પક્ષના ખાંધિયા ભારતના સામ્યવાદી પક્ષે ૧૯૨૬માં ગાંધીજીનું અપમાન કરવાનો ભારી દંડ ભોગવવો પડ્યો છે. અનિલ વીજને એમના બકવાસની સખત સજા કરવામાં ન આવે, ત્યાં સુધી સંઘ પરિવાર અને ભા.જ.પ.ની પ્રામાણિકતા પુરવાર થવાની નથી.

વડા પ્રધાનનો ફોટો મૂકવામાં ખાદીગ્રામોદ્યોગ સંઘે બે-ત્રણ ગંભીર ભૂલ કરી છે. નરેન્દ્ર મોદી ખાદી પહેરે છે અને ખાદીનો અનુરોધ કરે છે, પણ એમણે કદી રેંટિયો કાંત્યો હોય એવું જોવા-જાણવા મળ્યું નથી. બીજું, આ સંઘ ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ બંને ક્ષેત્રમાં કામ કરે છે. વડા પ્રધાન નવા જમાના પ્રમાણે શહેરીકરણના, ઔદ્યોગિક વિકાસના ચુસ્ત ટેકેદાર છે અને એમને ગામડાંમાં કે ગ્રામોદ્યોગમાં કશો રસ નથી. પણ ખુશામતિયા લોકો આટલી સૂક્ષ્મતાથી કોઈ વાત વિચાર કરતા નથી.

છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષથી ખાદી અને ખાદી વેચાણમાં સતત ઘટાડો થયો છે. અત્યારે પણ ખાદી જીવે છે. એ સરકારે આપેલી ગંજાવર સબસિડીના આધારે જીવે છે. ગરીબોને રોજી રોજી મળે, નવરાશમાં સમય બગાડતા ગ્રામવાસીઓ કામ કરતા થાય એવા હેતુથી શરૂ થયેલી ખાદીપ્રવૃત્તિ આજે શ્રીમંતો, સત્તાધારી માટે ફૅશન બની ગઈ છે અને ગાંધીજીનો મૂળ ઉદ્દેશ લગભગ નાશ પામ્યો છે.

[ચિત્રલેખા, ૩૦ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૭માંથી સાભાર]

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 ફેબ્રુઆરી 2017; પૃ. 11