ધીરુભાઈ ઠાકરે સમગ્ર જીવન કૉલેજ શિક્ષણ ક્ષેત્રે સમર્પિત કર્યું. એક તેજસ્વી અધ્યાપક અને પછીથી કર્મઠ પ્રિન્સિપાલ તરીકે સેવાઓ આપી નિવૃત્ત થયા. નિવૃત્તિ કાળનાં પચ્ચીસેક વરસ ગુજરાતી ભાષામાં ‘વિશ્વકોશ’ તૈયાર કરવામાં ગાળ્યાં.

તેમના માર્ગદર્શનથી અનેક મેધાવી શિષ્યો તૈયાર થઈ ગુજરાત તેમ જ દેશમાં વિધવિધ ક્ષેત્રે પ્રકાશ પાથરી રહ્યા છે. અગાઉ પણ તેમના એક ખ્યાત વિદ્યાર્થી(ડૉ. પ્રવીણ દરજી)એ ‘શિક્ષણવિદ ધીરુભાઈ’ પ્રકાશિત કરેલું, જેમાં નાયકજીવનની આંશિક વાતો થઈ હશે, પણ તેમના પૂરેપૂરા જીવનનો આલેખ મળે તેવા શુભાશયથી આ કૃતિ તૈયાર કરી છે.

અહીં ધીરુભાઈના જન્મથી લઈ છેક મૃત્યુ લગી ક્રમશઃ જીવનરેખા આલેખવાનો સારો પ્રયાસ કર્યો છે. તે માટે અગિયાર પ્રકરણો પાડી તબક્કાવાર વ્યક્ત કર્યું છે, જેમાં ૧. શૈશવ, ૨. પ્રાથમિક શિક્ષણ, ૩. માધ્યમિક શિક્ષણ, ૪. કૉલેજનાં વર્ષો, ૫. ઘડતરકાળ, ૬. ગુજરાત કૉલેજ, અમદાવાદ (૧), ૭. ગુજરાત કૉલેજ, અમદાવાદ (૨), ૮. વિદ્યાયજ્ઞના આચાર્ય, મોડાસા-(૧), ૯. કારમો આઘાત : વિપથગામી પરિબળો, મોડાસા-(૨), ૧૦. જ્ઞાનયજ્ઞના પુરોહિત, ૧૦. વિશ્વકોશવિશેષ અને છેવટે એક પરિશિષ્ટ છે.

પ્રારંભના પ્રથમ પ્રકરણ ‘શૈશવ’માં નાયકના જન્મ સમય(ઈ.સ. ૧૯૧૮)ના ગુજરાતનું સાંસ્કૃતિક વાતાવરણ ઉપસાવ્યું છે. તે વખતે ગાંધીજીની પ્રવૃત્તિની શરૂઆત થઈ.

બીજા પ્રકરણમાં પ્રાથમિક શિક્ષણનો આલેખ આપ્યો છે. ખરું શિક્ષણ ચાણસ્મામાં થયું ત્યાં ચોથા ધોરણનો અભ્યાસ કરી અંગ્રેજી નિશાળમાં શિક્ષણ શરૂ થયું. તે ગાળામાં પરિવારનો સંસર્ગ છોટાલાલ જાની સાથે થતો રહ્યો. તેઓ કુટુંબના સલાહકાર જેવા અને નજીકના મિત્ર પણ હતા. નિષ્ઠાવાન શિક્ષકોએ જાત મહેનતથી-સ્વપ્રયત્નોથી ભણવાની ટેવ પાડી. અહીંનાં વરસો અગત્યનાં રહ્યાં. અહીં મોહન અને મણિલાલ ખાસ દોસ્તાર થયેલા. તે સમયના સહાધ્યાયીઓ અને મિત્રોનાં સંસ્મરણો આલેખ્યાં છે. બીજી તરફ સ્વાતંત્ર્યની લડતના વાતાવરણની ધીમી અસર લોકજાગૃતિ વધારતી જતી. પછીથી ચાણસ્માથી નજીક રૂપપુર રહેવા જવાનું થતાં સ્કૂલમાં ત્યાંથી ચાલીને આવ-જા કરતા. પિતા ઉનાળામાં ગિરધરકૃત રામાયણ વાંચે, તે માઢનાં સ્ત્રી-પુરુષો સાંભળવા આવતાં. બા ભજનકીર્તન કરતાં. આમ, ઘરમાં ભક્તિભાવનું વાતાવરણ સર્જાતું.

ઈ.સ. ૧૯૩૦-૩૧માં પિતાજીની સિદ્ધપુર બદલી થતાં પરિવાર ત્યાં રહેવા ગયો. બાળ ધીરુ ત્યાંના કર્મકાંડી વાતાવરણમાં મુકાય છે. અંગ્રેજી ધોરણ પાંચથી શરૂ થયું. મુલતાની માસ્તર લાભશંકર વકીલ પૂંજીરામ વગેરે સારા શિક્ષકોના પ્રતાપે ભણવામાં રસ પડ્યો. સારાં પુસ્તકો, શિક્ષકો અને મિત્રો મળ્યાં તેથી શિક્ષણકાર્ય સફળ રીતે આગળ વધ્યું. મૅટ્રિક આપી, સાઇઠ ટકા સાથે પાસ થયા. ભણવા માટે આર્થિક બાબતે બીજી જોગવાઈ ના થાય તો કૉલેજશિક્ષણ બંધ રાખવું પડે. લેખકે નોંધ્યું છે : “મૅટ્રિકની પરીક્ષામાં પાસ તો થઈ ગયા, પણ કૉલેજનો અભ્યાસ કરવા માટે છેક મુંબઈ, સુરત કે વડોદરા જવું પડે. પિતાજી પાસે એટલા પૈસાની સગવડ નહોતી કે એ ધીરુભાઈને બહાર ભણવા મોકલી શકે.” તેમની સ્કૂલના કારકુનની ચિઠ્ઠીથી સુરતમાં કામ થઈ ગયું. એમ.ટી.બી. કૉલેજમાં ભણવા જોડાયા. મામાએ પુસ્તકો મોકલી આપેલાં. વૅકેશનમાં મુંબઈ ગયા. ત્યાં કૉન્ગ્રેસનું અધિવેશન હતું. તેમાં સેવાર્થી તરીકે જોડાયા, તેથી ઘણા બધા નેતાઓને નજીકથી જોયા, સાંભળ્યા, જેમ કે ગાંધીજી, નેહરુ, યુસુફ મહેરઅલી વગેરે. ત્યારથી તેમણે ખાદીનો પહેરવેશ પહેરવાનો સંકલ્પ કર્યો તે છેક આજીવન પાળ્યો. ઇન્ટર સાયન્સ કરવા ગુજરાત કૉલેજ-અમદાવાદ દાખલ થયા. કમનસીબે નાપાસ થયા. ત્યાંથી મુંબઈ આવ્યા અને ઇન્ટર આટ્‌ર્સમાં એલ્ફિસ્ટન કૉલેજમાં ફૉર્મ ભર્યું. ગુજરાતી વિષય સાથે ભણવાનું શરૂ કર્યું. દુર્ગેશ શુક્લ સાથે રહેવાનું થયું. તેમના સંસર્ગથી અંગ્રેજી પુસ્તકો વાંચવાનું શરૂ થયું. ત્યાંથી ઘડતરકાળ પ્રારંભાયો. ઉમાશંકર જોશી અને બ.ક. ઠાકોરનો સંપર્ક થયો. મધુસૂદન વ્યાસ, નંદુ ત્રિવેદી, ચંદ્રકાન્ત વોરા જેવા વિવિધ મિત્રો મળ્યા. અભ્યાસ પૂરો કરી નોકરીની શોધ શરૂ કરી.

“નોકરીનું ઠેકાણું પડતું નથી, એટલે ધીરુભાઈ જતિન્દ્ર જોડે શૅરબજારમાં દલાલની ઑફિસમાં જઈને બેસે છે.” વચ્ચે ગોકળીબાઈ સ્કૂલમાં શિક્ષક તરીકે જોડાયા. ત્યાંથી ચિલ્ડ્રન-એકૅડેમીમાં અને પાર્ટટાઇમ અધ્યાપક તરીકે એલ્ફિસ્ટન કૉલેજમાં જોડાયા છે. ત્યાં પ્રો. કે.બી. વ્યાસની સલાહથી અમદાવાદ ગુજરાત કૉલેજમાં પૂર્ણસમયના અધ્યાપક તરીકે અરજી કરે છે. ત્યાં ઇન્ટરવ્યૂ આપી હાજર થાય છે. નાટ્યવૃત્તિ ફરી શરૂ થાય છે. ઈ.સ. ૧૯૪૨ની ‘હિન્દ છોડો’ ચળવળના પ્રભાવથી વિદ્યાર્થીઓ અને પોલીસ સામસામે આવી જાય છે. વિદ્યાર્થીઓના બચાવ માટે પાંચ અધ્યાપકો નીચે આવી દોડ્યા … એમાં એક ધીરુભાઈ હતા. પોલીસને રોકવા જતાં. એ ઘાયલ થયા.

“પાસે ઊભેલા ડી.એસ.પી.એ. એના હાથમાં રહેલી બંદૂકના નાળચાના બે પ્રહાર ધીરુભાઈના માથામાં જોરથી કર્યા.”

હૉસ્પિટલ ખસેડાયા. એ જ ટોળીનો વિદ્યાર્થી વીર વિનોદ કિનારીવાલા શહીદ થયેલો. ફરી કૉલેજ શરૂ થતાં બે પુસ્તકોનો અંગ્રેજી અનુવાદ કર્યો. તે તેમનાં પ્રથમ પ્રકાશન ગણાય. ત્યાર બાદ રા.વિ. પાઠકને મળી તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ સ.ન. દ્વિવેદી (પંડિતયુગ) વિશે સંશોધન શરૂ કરે છે. ઈ.સ. ૧૯૫૯માં ગુજરાતી અને મરાઠી લેખકોને ટૂર ઉપર લઈ ગયેલા, તેમાં મોડાસાના રમણલાલ સોની સાથે પરિચય થયો. તે તેમણે પૂછ્યું કે અમે મોડાસામાં નવી કૉલેજ શરૂ કરવાના છીએ તો આચાર્ય તરીકે તમે જોડાશો ? પોતાને સરકારી નોકરી હોવાથી ડેપ્યુટેશન પર લઈ જવા પડે …

ઈ.સ. ૧૯૬૦થી આચાર્ય તરીકે જોડાયા. પછીનાં બે પ્રકરણો મોડાસાના કાર્યકાળનો યથોચિત આલેખ આપે છે. નવી કૉલેજમાં વિદ્યાર્થીઓ મેળવવા જીપ લઈ ગામડાંઓ ખૂંદી વળે છે. દોઢસો જેટલી સંખ્યાથી સંસ્થા સ્કૂલના મકાનમાં શરૂ થઈ. તેજસ્વી અધ્યાપકોને જરૂર પડે, તો સામેથી નોકરીનો લાભ આપી લઈ આવતા. ત્યાં તેમણે ઘણા બધા અભ્યાસી અધ્યાપકોને ભેગા કરેલા. ધીરુભાઈની પોતાની તેમ જ મેધાવી અધ્યાપકોની નિષ્ઠાથી કૉલેજ સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરે છે. નવ જેટલા વિદ્વાન પ્રાધ્યાપકો ધીરુભાઈનાં ‘નવરત્નો’ તરીકે પ્રસિદ્ધ પામેલા. આ બધાથી સમગ્ર રાજ્યમાં મોડાસા કૉલેજની ઊંચી શાખ બંધાયેલી. બીજી તરફ ‘ગુજરાત સમાચાર’માં ‘સાહિત્ય અને સંસ્કાર’ કૉલમમાં સમકાલીન ગુજરાતી સાહિત્ય- કૃતિઓની સમીક્ષાઓ કરતા. તેનાથી સાહિત્ય-ઇતિહાસલેખનની જાણે કે તાલીમ વળવા લાગી.

એક વાર ગુલઝારીલાલ નંદા મોડાસા આવેલા, ત્યારે રેલવે લાઇનની માગણી બાબતે વિદ્યાર્થીઓએ તેમની જીપ સળગાવી. ધીરુભાઈને ફરી પોલિસ સામે મુકાવાનું થયું.

લેખક નવમા પ્રકરણ ‘કારમો આઘાત, વિપથગામી પરિબળો, મોડાસા’માં જુદી જ ઘટનાઓ નિરૂપે છે. નવનિર્માણની અસર હેઠળ કૉલેજમાં પથ્થરબાજી થઈ, હડતાલ પડી. એક વાર અધ્યાપકોની નિંદા કરતી પત્રિકાઓ ખાનગીમાં ફરતી થઈ. કૉલેજ સ્ટુડન્ટ્‌સે અધ્યાપકો સામે વિદ્રોહ કર્યો. એમાં મોડાસા બજારમાંથી કેટલાંક નકારાત્મક પરિબળોના દોરીસંચારથી ઘટનાઓએ જોર પકડ્યું. વાત વધારે વણસતી ગઈ. છેવટે મંડળનો સૂર પણ વિદ્યાર્થીઓ તરફ થયો. એક ફેરા તો ધીરુભાઈએ વૉકઆઉટ કર્યું. તેમને હૃદય પર ઊંડો આઘાત લાગ્યો. પેલા નવ તેજસ્વી અધ્યાપકોનાં રાજીનામાંની માગણી સામે બધાએ ઝૂક્વું પડ્યું. અંતે તે ‘નવરત્નો’ને છૂટાં કરાયાં. બીજી તરફ યુ.જી.સી.એ મોડાસા કૉલેજને શ્રેષ્ઠ કૉલેજ જાહેર કરી. ધીરુભાઈને એક વાર તો એમનું કર્યું કારવ્યું ધૂળ થઈ ગયું હોય તેમ લાગ્યું.

“ધીરુભાઈને થયા કરતું હતું કે મારું સ્વપ્ન રોળાઈ ગયું. મારી બધી આશાઓ પર પાણી ફરી વળ્યું છે.” હવે મોડાસા રહેવાનો શો અર્થ ? છતાં ધીરુભાઈ હાજર થઈ મોડાસા મોકલવાનું નાવ પાછું ઠીકઠાક કરવા મથે છે. તા. ૩૦-૬-૧૯૭૮ના દિવસે તેઓ નિવૃત્ત થયા.

પ્રકરણ દસનું શીર્ષક ‘જ્ઞાનયજ્ઞના આચાર્ય’ રાખ્યું છે. ગુજરાત યુનિવર્સિટીના માતૃભાષામાં શિક્ષણ આપવાની નીતિથી ગુજરાતીમાં વિશ્વકોશની ઊણપ સ્પષ્ટ વર્તાવા લાગી હતી. ડૉ. પી.સી. વૈદ્ય દિશામાં સક્રિય થયા. તેમણે રઘુવીર ચૌધરી અને ધીરુભાઈ તથા કેટલાક અધિકારીઓને લઈ સતારા (મહારાષ્ટ્ર) મોકલ્યા, ત્યાં વિશ્વકોશ વિષયક માહિતી જાણી લાવવા સરકારે તે કામ અંગે પચાસ લાખ રૂપિયા ફાળવી દીધા. સરકાર બદલાતાં ઠરાવ રદ થયો. કામ ખોરંભે પડ્યું. એક વાર ધીરુભાઈ વિસનગર વ્યાખ્યાન આપવા ગયા. ત્યાંના અગ્રણી કાર્યકર સાંકળચંદ પટેલને મળી ગુજરાતી વિશ્વકોશ અંગેની વાત સમજાવી. “એમણે સાંકળચંદભાઈને વિશ્વકોશની અનિવાર્યતા સમજાવી.”

તેઓ દાન આપવા સંમત થયા. પછી તો અમદાવાદ આવીને કુમારપાળ દેસાઈના સહયોગથી એક ટ્રસ્ટ રચ્યું. બીજી તરફ જૂનું મકાન રિપૅર કરી કામ શરૂ કરાયું. ગુજરાત રાજ્યના મુખ્યમંત્રી ચીમનભાઈ પટેલે પચાસ ટકા જેટલી રકમ મંજૂર કરી. તેવું જ શંકરસિંહ મુખ્ય મંત્રી બન્યા, ત્યારે પણ માતબર રકમ મંજૂર કરી. શ્રેષ્ઠીઓની સહાય મળતી રહેતી. દાનનો પ્રવાહ વહેતો રહ્યો. પૂજ્ય મોટા અને પ્રમુખસ્વામીએ પણ મોટી રકમનાં દાન આપ્યાં. સંસ્થાનું મકાન ઊભું કરવામાં આવ્યું. પ્રજા અને સરકારના સહયોગથી અવિરત કામ ચાલ્યું. વિશ્વકોશના એક પછી એક ગ્રંથો પ્રગટ થયા હતા. ગુજરાતી વિશ્વકોશનું કામ પૂર્ણ થતાં જીવનની એક પચ્ચીસી તેની પાછળ ખર્ચાઈ ગઈ. સંસ્થા સાથે સતત તાદાત્મ્ય અનુભવતા ધીરુભાઈ છેક સુધી જોડાયેલા રહ્યા.

પ્રકરણ ૧૧માં ગુજરાત વિશ્વકોશ સંસ્થાની કામગીરી અને વિશેષતાઓનો સચોટ પરિચય આપે છે. સંસ્થાના અઠ્ઠાવીસમા જન્મદિને (૨-૧૨-૧૯૧૩) તેમણે પ્રવચન આપ્યું. તે તેમનું છેલ્લું પ્રવચન બની રહ્યું. તેમણે કહ્યું : “વિશ્વકોશ એ સત્ય પામવાનું સાધન છે, તેથી જ આપણે કહીએ છીએ કે સંશોધનકાર્યમાં વિશ્વકોશ એ બહુ મોટું સહાયક સાધન છે.” તા. ૨૪-૧-૨૦૧૪ના રોજ તેમનું અવસાન થયું. તેના બીજા દિવસે (૨૫-૧-૧૪) ભારત સરકારે તેમને પદ્મશ્રીનું સન્માન જાહેર કર્યું. છેવટના પ્રકરણમાં આ યજ્ઞકાળમાં કોનો, કેટલો, કેવો સહયોગ મળ્યો – મળતો રહ્યો છે, તેની વાત પણ કરી છે. સાથોસાથ વિશ્વકોશ સંસ્થા દ્વારા ચાલી રહેલી કળાપ્રવૃત્તિઓ અને અન્ય વિશેષ કાર્યોનો સારો પરિચય આપ્યો છે. કૃતિના અંતે એક ‘પરિશિષ્ટ’માં ‘ડૉ. ધીરુભાઈ ઠાકરની કૃતિઓની સંપૂર્ણ સૂચિ’ પ્રગટ કરી છે.

“ધીરુભાઈના સમગ્ર જીવનના સાડા નવ દાયકા વિશે આ જીવનકથામાં માંડીને છતાં ટૂંકમાં પણ મહત્ત્વની ઘણી બધી વાતો-વિગતોને વર્ણવીને વણી લેવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.”

પેલા તેજસ્વી અધ્યાપકોમાંથી એક પ્રાગજીભાઈ ભામ્ભીએ ‘એ વર્ષો, એ દિવસો’ (પ્ર.આ. ૨૦૧૩) સંસ્મરણ ગ્રંથ લખ્યો છે. એમાં કેટલીક ઘટનાઓનું ઝીણું વર્ણન થયું છે.

સમૃદ્ધ જીવનના અનેક પ્રસંગોમાંથી લેખકે પસંદ કરીને, જરૂરી જણાયા હોય તે જ મૂક્યા હશે. એ અર્થમાં લેખકનું ‘ટૂંકમાં’ સાચું જણાય છે. જેમ કે દામ્પત્યજીવનની તથા પરિવાર વિશેની વાતો નહીંવત્‌ થઈ છે. જોઈએ “… ધીરુભાઈના જીવનમાં મહત્ત્વનો પ્રસંગ ૧૯૩૯ના વર્ષમાં જ બન્યો હતો … ધીરુભાઈની સગાઈ થઈ હતી ને ધનલક્ષ્મીબહેન, હરિકૃષ્ણભાઈ સાથે મુંબઈ રહેતાં હતાં … એટલે લગ્ન પહેલાં ધીરુભાઈ ધનલક્ષ્મીબહેનને મળવા જતા . ….એમનું દામ્પત્યજીવન બહુધા પ્રસન્ન અને મધુર રહ્યાનું નોંધાયું છે. બી.એ. થાય પછી એમનાં લગન વતન વિરમગામમાં યોજાયાં હતાં.” આટલી ટૂંકી નોંધ લીધી છે. ગ્રંથમાં પૂરકસામગ્રી રૂપે કેટલીક ક્ષણોની છબીઓ મૂકી છે. પણ એમાં એકેય – પારિવારિક નથી. ત્યારે કહેવાનું મન થાય કે લેખકે – ગુરુમર્યાદા પાળી હશે ? જે હોય તે હજી થોડી પ્રસંગક્ષણો કથી હોત તો ! કંઈ પ્રસ્તારી નથી બની જવાનું.

આપણા માન્ય વિવેચક વિશ્વનાથ મ. ભટ્ટે જીવનકથા સંદર્ભે એક વાત કરી છે. ચરિત્રગ્રંથની સફળતાનો મુખ્ય આધાર લેખકને ચરિત્ર વિષયભૂત વ્યક્તિ પ્રત્યે જેટલો સમભાવ હોય, તેની સાથે અનાયાસે જેટલું તાદાત્મ્ય અનુભવી શકતો હોય તેના પર છે. (તેત્રીસનું ગ્રંથસ્થ વાઙ્‌મય પૃ. ૪૫). અહીં લેખકે તેમના પ્રિય ‘વિદ્યાગુરુ’નું ચરિત્ર લખવાનો ‘પડકાર ઉપાડી જોવાનું સાહસ’ કર્યું છે. અને સારી રીતે પાર પાડી શક્યા છે. તે નોંધી શકીએ.

મણિલાલે જીવનકથાસ્વરૂપ વિશે અગાઉ સરસ વિવેચનાત્મક ગ્રંથ પ્રગટ કરેલો છે, તેટલું જ નહીં, તેમણે એકાધિક જીવનકથાઓનું સર્જન કર્યું છે, એ રીતે તેમની ઘડાયેલી પરિપક્વ કલમ દ્વારા આ કૃતિ સર્જાઈ છે. આ કૃતિ ધીરુભાઈના જીવનકાર્યને જાણવા-સમજવાનો સચોટ દસ્તાવેજ બની રહે છે, તેમાં મીનમેખ નથી. એમના આ યોગ્ય પ્રયાસને અભિનંદન તથા કૃતિ લખાવી અને પ્રકાશિત કરી, તેથી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટને પણ અમારી સલામ.

(‘જ્ઞાનયજ્ઞના આચાર્ય’ : લેખક – મણિલાલ હ. પટેલ, ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ, T-20, Shilp Park Rd, Bank Of India Staff Society, Shanti Nagar, Usmanpura, Ahmedabad, Gujarat 380 013, India : પ્રથમ આવૃત્તિ – ૨૦૧૯ પૃષ્ઠ સંખ્યા ૮+૧૨૪ કિંમત રૂ. ૧૨૦/-)

મુકામપોસ્ટ ખેરોલ, મહાદેવ વાસ, તાલુકા તલોદ, જિલ્લા સાબરકાંઠા

સૌજન્ય : “અભિદૃષ્ટિ”, ઑક્ટોબર 2019; પૃ. 10-13

ગુજરાતી સાહિત્યમાં મકરંદ દવેની કવિ તરીકેની નોંધાયેલી છે. તેમના વિવિધ કાવ્યસંગ્રહોમાં સંકલન ‘કોઈ ઘટમાં ગ્રહેકે ઘેરું’ ત્રણ ભાગમાં સંપાદિત થયેલ છે. સાહિત્યપ્રેમી ગુજરાતી સાહિત્યવિદોએ મકરંદ દવેને રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રકથી પોંખેલા છે. અને ઈ.સ. ૨૦૦૦માં ગુજરાતી કવિતાનો શ્રેષ્ઠ ઍવૉર્ડ નરસિંહ મહેતા મકરંદભાઈને એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. કવિની સાથે જ નવલકથાકાર, નાટ્યકાર અને અનુવાદક તરીકે તેમની સાહિત્યિક ઓળખ પ્રસ્થાપિત થઈ ચૂકી છે.

મકરંદ દવેની કવિતાના સ્વરૂપની દૃષ્ટિએ મુખ્યત્વે ચાર સ્વરૂપ જોવા મળ્યાં છે. ગીત, ગઝલ, ભજન અને મુક્તક. આ બધાં કાવ્યરૂપોમાંથી પસાર થતાં તેમનું કાવ્યતત્ત્વ તો સ્પર્શી ગયું, પરંતુ તેમની કવિતાના આધ્યાત્મિક સૂરને પકડવાનું મારું ગજું નહીં. અધ્યાપક તરીકે તેમના કાવ્યમાં રહેલ પ્રકૃતિતત્ત્વ મને સ્પર્શી ગયું. તેમાંનું એક કાવ્ય તો મારે હૈયે અને હોઠે વસી ગયું છે.

“સૌંદર્યનું ગાણું મુખે મારે હજો.
જ્યારે પડે ઘા આકરા
જ્યારે વિરૂપ બને સહુ
ને વેદનાની ઝાળમાં
સળગી રહે વન સામટાં,
ત્યારે અગોચર કોઈ ખૂણે
લીલવરણાં, ડોલતાં, હસતાં, કૂણાં
તરણાં તણું ગાણું મુખે મારે હજો,
સૌંદર્યનું ગાણું મુખે મારે હજો.”

કવિ મકરંદ દવેનો પ્રવેશ પ્રકૃતિથી થાય છે. પ્રકૃતિનું એક રૂપ જે તરણા જેવું છે. સુકાયેલું છે. ઊડતું છે. તેને કોઈને પકડ્યું નથી. તેના સૌંદર્યને ૧૯૫૧માં મકરંદભાઈ ‘તરણાં’ રૂપે મૂકે છે –

“સૂકી જમીન પરનાં ઝૂકી રહેલ તરણાં
ક્ષણ એકનાં નિવાસી,
પણ પ્રેમનાં પ્રવાસી,
કોઈ હશે લીલાં, તો કોઈ સોનવરણાં”

કવિની એક ઝંખના વિશ્વના માંગલ્યની રહેલી છે. અને આ વિશ્વનું રૂપ પ્રકૃતિના માંગલ્ય સાથે જોડાયેલું છે. પ્રકૃતિ એ બીજું કાંઈ નથી, પરિબ્રહ્મની લીલાનું તે માત્ર પ્રત્યક્ષ દર્શન છે. એટલે જ તેમનું સૌંદર્યનું ગાણું પ્રભુના સ્વરૂપની સાથે જોડાયેલું જોવા મળે છે. તેમની એક ઝંખના એ જ રહી છે કે જ્યારે અંતિમ લોચન બિડાય, ત્યારે મારા મુખે ઉલ્લાસનું ગાન હોય અને સૌંદર્યનું ગાણું મુખે હોય.

મકરંદભાઈ મૂળભૂત રીતે તો પ્રકૃતિ અને ગ્રામ્યજીવન સાથે જોડાયેલા છે. એટલે જ એમણે ધૂળિયો મારગ પસંદ કર્યો છે. જેમ કે –

“ખુલ્લાં ખેતર અડખેપડખે
માથે નીલું આભ,
વચ્ચે નાનું ગામડું બેઠું
ક્યાં આવો છે લાભ ?”

જ્યારે તેમને મુંબઈનગરીમાં રહેવાનું થયું, ત્યારે ઊંચી બિલ્ડિંગો વચ્ચે, ભૂંગળાંના ઘોંઘાટ વચ્ચે, ઝેરી ધુમાડા વચ્ચે જો “મુંબઈનગરીમાં આંબો મ્હોરે તો એની મંજરીને રામરામ કહેજો ! એનાં મીઠાં ઓવારણાં લેજો.”

અહીં મીઠાં ઓવારણાં કાઠિયાવાડી ધરતીનું પનોતું સંતાન હોવાનું મકરંદની ઓળખ આપી જાય છે.

મકરંદ દવેનાં પ્રકૃતિકાવ્યોનું કલ્પન સ્પર્શી જાય તેવું અનુભવાયું છે.

“ગુલમહોરનાં ઝીણાં-ઝીણાં પાન પરે
      જે પ્રભાતનાં મળમળિયાં કિરણો ભરત ભરે,”
તે ભરત કહો તો આપું.”

તળાવનાં લહેરાતાં નીરમાં વૃક્ષોની છાયા લહેરાતી જોઈને ચંદનભીનો અનુભવ થાય છે. ચોગમ હરિયાળી, ખુલ્લું આભ, ફેલાયેલી ખુશ્બૂ ખોળો ભરીને સૌંદર્યનું પાન કરાવી જાય છે. કવિની એક દોટ પ્રકૃતિને ખોળે સમાઈ જવાની રહી છે. એટલે તો એ કહે છે કે –

“હાલ્યને વાલમ, ક્યાંક જતાં રંઈ,

ક્યાંક જતાં રંઈ ખુલ્લે મારગ.”

પ્રકૃતિનું વિકરાળ રૂપ પણ હોય છે. મકરંદભાઈ આસોના તડકાનો અનુભવ ઇન્દ્રના ઘોડા સાથે દર્શાવીને તડકાને ઘોડાના રૂપમાં પલટાવી શકે છે.

“આ સૂરજ ડૂબે, ચાંદો ઊગે, આભ ઝરે ઉન્માદો,
તૃણ તૃણમાં તો નિહારિકાના આ સંભળાર્થ નિનાદો,
ઘણી હતી પણ પલકમાં ભૂલ્યા સહુ ફરિયાદો,
              સૂતરને તોરણિયે કોઈ
              અડી ગયું સુખવાહી.”

સુંદરવરણી ધરતીમાં મકરંદ કહે છે કે તેમાં ધરતી સાથેનો માનવપ્રેમ દર્શાવ્યો છે. તરણાં જમીન પર ઝૂકે છે. તેનો અર્થ એમ પણ થાય કે અહંકારને છોડીને ધરતીના ખોળે નિવાસ કરવાનું સૂચવે છે. આ તરણાં લીલાં હતાં, પણ સુકાઈને અભિમાન ગાળીને સોનવરણાં થઈ ગયાં છે અને તેમાં જ તરણાંની ધરતી સાથેની પ્રીતિ દર્શાવી છે.

મકરંદભાઈનું તરણાં જેવું જ તેમનું બીજું ખેંચાણ પક્ષીના ટહુકા સાથે જોડાયેલું જોવા મળે છે.

“પંખીના ટહુકાનું તોરણ બાંધે છે કોઈ,
           ઊગતી પરોઢને બારણે
આ તેજની સવારી કોને કારણે ?”

કવિને પ્રકૃતિનાં વિવિધ રૂપ સાથે વહેલી – સવારનું પરોઢ તેમને સ્પર્શી જાય છે. તેની સાથે પંખીનો ટહુકો જાણે કે તોરણ બાંધી જાય છે અને ચારે તરફ ફેલાતું તેજ કોની સવારી સૂચવે છે ? અને આ દર્શન પણ તેમને નાનકડા માળાની અંદરથી પક્ષીના કંઠમાંથી સંભળાયું છે. જાણે કે આકાશ સાથેના સંબંધને સૂરથી બાંધી આપે છે. ભાઈ ! આ તો એવું છે કે આકાશમાંથી એકાદ તારો ખરી પડે, તો જાણે આખું બ્રહ્માંડ ચૂર-ચૂર થઈ જાય, ત્યારે આ પંખીના ટહુકાની પ્યાલી ઊગતાં સૂરજની સાંખે પિતાની સાથે જ અંગે – અંગમાં તેની ખુશાલી, ખુમારી, છવાઈ જાય છે.

આમ કવિ મકરંદ દવેની કવિતા હોય, કથા કે ચિંતનાત્મક ગ્રંથ હોય, પરંતુ તેમનો માયલો પરમ સત્‌ તરફથી ગતિમાં વિહરતો જોવા મળે છે. પ્રકૃતિના સૌંદર્યમાંથી સરવાળે તો તેમને જવું છે આ પ્રકૃતિના રચયિતાના ધામ સુધી, એટલે જ મકરંદની મૂળ ઓળખ સાંઈ, સાધક અને ભજનના મરમમાં જોવા મળી છે. અને છતાં અંકે કહેવું હોય તો …

“ગમતું મળે તો અલ્યા, ગુંજે ન ભરીએ
            ને ગમતાંનો કરીએ ગુલાલ.”

સંદર્ભ ગ્રંથો :

૧. ‘તરણાં’ – ૧૯૫૧

૨. ‘અમલપિયાલી’ – સં. સુરેશ દલાલ પ્ર.આ. ૧૯૮૦

૩. ‘ગુલાલ અને ગુંજાર’ – સં. ઇશા કુન્દનિકા પ્ર.આ. ૧૯૯૭

૪. ‘કોઈ ઘટમાં ગહેકે ઘેરું’ ભાગ ૧થી ૩ પ્ર.આ. ૨૦૦૬ સં. ઇશા કુન્દનિકા

૫. અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ, ડૉ. રમેશ એમ. ત્રિવેદી, પ્ર.આ. ૧૯૯૪

આટ્‌ર્સ ઍન્ડ કૉમર્સ કૉલેજ, કેશોદ

સૌજન્ય : “અભિદૃષ્ટિ”, ઑક્ટોબર 2019; પૃ. 15-16 

The media is full of articles and videos on the occasion of 150th birth anniversary of the ‘father of the nation’, Mahatma Gandhi. While there is a genuine attempt by most to recapture the teachings and path of Gandhi as relevant to contemporary India, there are those also those who are using the occasion to increase their own legitimacy. This is done be a clever maneuver of picking bits and pieces from his writing or incidences and also by quoting him partly leaving out the part critical to those quotes.

This is true about Hindu nationalists; the RSS combine in particular. While on one hand in a clever move they have picked up Gandhi as the symbol of cleanliness drive, leaving out his core message of communal amity, on the other now attempts are on to show that Gandhi was impressed by the discipline and lack of divisiveness in RSS. RSS Supreme leader, Mohan Bhagwat, writing on the RSS website says, “Gandhiji… visited a shakha near his place of residence in Delhi during the tragic days of Partition. He spoke to the swayamsevaks in the shakha. Its report was published in the Harijan, dated September 27, 1947. Gandhiji expressed his joy over the discipline of the Sangh swayamsevaks and complete absence of divisive feelings of caste and creed in them." To begin with the Harijan issue mentioned here is dated 28th September and not 27. Then while the quote is correct it leaves out the background and the further caution which gives the real portent of the quote.

Here Gandhi is recounting his visit to RSS in Wardha along with Jamanalal Bajaj, saying that these were his impressions in 1936. Since then the organization has grown. Then he adds, “But in order to be truly useful, self-sacrifice had to be combined with purity of motive and true knowledge. Sacrifice without these two had been known to prove ruinous to society.” Gandhi had visited the RSS shakha on 16th September, in the backdrop of many complaints from Muslims.

The meaning of the quote in the background of those complaints and the sentence following the part quoted by Bhagwat, gives the true picture of what Gandhi meant to convey to the volunteers of RSS Shakha.

This was not the first time that he had talked about RSS. In Harijan on 9th August 1942, Gandhi writes, “I had heard of the Rashtriya Swayamsevak Sangh and its activities; and also know that it was a communal organization”, this was in response to the slogans and some speech against ‘other’ community, about which a complaint was made. In this Gandhi is referring to the drill of RSS volunteers, who shouted that this Nation belongs to Hindus alone and once the British leave we will subjugate the non-Hindus. In response to the rowdyism indulged by communal organizations he writes, “I hear many things about RSS. I have heard it said the Sangh is at the root of all this mischief.” (Gandhi, xcviii, 320-32)

Rajmohan Gandhi in his book Mohandas (page 642) points out that “After independence, in the context of Delhi violence, Gandhi confronted the RSS chief Golwalkar, with reports of the RSS hand in Delhi violence, Denying the allegations Golwalkar also said that RSS did not stand for killing the Muslims. Gandhi asked him to say so publicly. Golwalkar said Gandhi could quote him on this. Gandhi did this in his prayer talk that evening, but he told Golwalkar that statement ought to come from him. Later he told Nehru that he did not find Golwalkar convincing’

The most accurate perception of Gandhi on RSS is brought forward by Pyarelal, his secretary. He narrates an event in the wake of 1946 riots. A member of Gandhi’s entourage had praised the efficiency, discipline, courage and capacity for hard work shown by the RSS cadres at Wagah, a major transit camp for Punjab refugees: “Gandhi quipped back, ‘…but don’t forget, so had Hitler’s Nazis and the Fascists under Mussolini’. Gandhi characterized RSS as a communal body with a totalitarian outlook.” (Pyarelal, Mahatma Gandhi: The Last Phase)

The need for RSS to show that they were on the right side of Mahatma is cosmetic. RSS combine propounds ‘exclusive Hindu nationalism’, in contrast to Gandhi’s ‘all-inclusive Indian Nationalism’. Still they need to get the legitimacy from the greatest Hindus of his times, Gandhi. Gandhi is also the figure most well known in India and globally. As impact of RSS is on the rise, it wants to draw further strength by associating with names whose ideology was at cross purposes with their own. Sardar Patel, Subhash Chandra Bose are the major figures with whom RSS is trying identify, despite core differences in the type of nationalism propounded by them and the likes of Patel and Bose. Gandhi the tallest figure of freedom movement, was killed by one of the Pracharak’s (propagators) of RSS, Nathuram Godse. Godse’s was a well-planned ideological assault of Hindu nationalism on Indian nationalism

The major attempts of RSS have been to recreate a historical narrative of nationalism. In this they began with presenting medieval history as the period of oppression of Hindus by Muslim invaders, by trying to project that Hinduism is native religion and Islam and Christianity are foreign religions. The attempts to do all the ideological acrobatics to prove that Aryans were the natives has been another of the forceful exercises in operation. To cap it all the achievements of science and technology are also presented to be having their roots in this land. The crux of the matter boils down to glorify the so-called Hindu past along with the values of caste and gender hierarchies prevalent that time. To identify with Gandhi is yet another step in this direction.

These ideological manipulations have picked up with greater intensity during last few years. We do need to save Gandhi from the distorted forms in which he is being presented. We do need to focus on his struggles against injustice, and inclusive humane approach to problems of the nation and society.