તાજા જ સમાચાર છે કે સુરત મહાનગરપાલિકા કચરામાંથી હજારો ઘરોને ચાલે એટલી વીજળી પેદા કરવાની છે. શહેરમાંથી રોજ બે હજાર ટન કચરો નીકળે છે તેમાંથી સાડા સાતસો ટન કચરો વીજળી ઉત્પાદનમાં વપરાતો હોય તો એનાથી વધારે સારું શું?
પણ કચરો, આપણો ખોરાક પણ બને છે ને તે આપણે વર્ષોથી ખાઈએ છીએ તેની ઘણા ઓછાને જાણ હશે. ગઈ કાલના જ સમાચાર છે કે ઉત્તર પ્રદેશમાં નકલી ગરમ મસાલા બનાવવાનું એક કારખાનું પોલીસે ઝડપી પાડ્યું. આ કારખાનું ચલાવનારાના છેડા રાજકારણને અડેલા હતા. વળી કારખાનાનું લાઈસન્સ પણ ન હતું. આ ગરમ મસાલો વર્ષોથી ગધેડાની લાદ, એસિડ અને રંગીન ભૂસાથી બનતો હતો. પોલીસે 300 કિલોનો આવો નકલી જથ્થો પકડી પાડ્યો ને તે ઉપરાંત ધાણા, મરચાં, હળદર પાઉડરના જથ્થા પણ પોલીસને હાથ લાગ્યા જેના નમૂના તપાસ માટે મોકલાયા છે. તપાસ થશે ને થોડા વખતમાં વાત દબાઈ કે ભૂલાઈ જશે. એ પછી વળી કોઈ કારખાનું પકડાશે ને વળી તપાસ થશે ને એમ ગાડું ગબડયાં કરશે, પણ આમાં ચિંતાજનક છે તે લોકોનાં આરોગ્ય જોડે ચેડાં થાય છે તે !
ઘણીવાર તો ઘણાની સવાર જ ભેળસેળવાળાં ચા, દૂધથી પડે છે. ચાની જે ભૂકી વપરાશમાં આવે છે તેમાં રંગેલી ફોતરીઓ વપરાય છે ને દૂધમાં પાણી ઉમેરવાની વાત તો યુગો જૂની છે. પાણી હોય તો, તો ધૂળ નાખી, પણ યુરિયા અને બીજાં કેમિકલથી જે નકલી દૂધ બને છે તે તો અનેક રોગોને જન્મ આપનારું છે. દૂધ સંપૂર્ણ આહાર છે, પણ તે ચોખ્ખું દૂધ હોય તો, નહીં તો એ જોખમી આહાર જ છે. આ દૂધ બાળકો પીએ છે ને એ દ્વારા બાળપણ પોષણનો નહીં, પણ કુપોષણનો શિકાર બને છે. નકલી દૂધ દ્વારા દેશનાં ભવિષ્ય જોડે ચેડાં થાય છે ને તેમનાં રક્ષણ માટે ખાસ કૈં થતું નથી તે શરમજનક છે.
દૂધ ઉપરાંત દૂધની બનાવટોમાં, માખણમાં, માવામાં, મીઠાઈમાં સેકરિન, બાફેલાં બટાકાનો માવો, પ્રતિબંધિત રંગોનો ઉપયોગ નવો નથી. આ ઉપરાંત પણ અનેક હલકી કક્ષાની વસ્તુઓની ભેળસેળ થતી જ રહી છે ને દૂધ તો ગુણકારી ને દૂધનું તે ઉત્તમ, એવી સમજ સાથે આપણે તે હોજરીમાં ઠાલવતાં રહીએ છીએ.
શાકભાજી લીલાંછમ જોઈને આપણે ખરીદવા લલચાઈએ છીએ, પણ એ લીલાશ શાકભાજીની નથી. એ રંગોની કરામત છે ને આપણે રંગાયેલું શાક ઘરે લાવીએ છીએ. શોપિંગ મોલ્સમાં તાજું શાક મળે છે એમ માનવાની જરૂર નથી. ત્યાં ખરીદતી વખતે દેખાતી લીલાશ ને તાજપ છેતરામણી છે. ત્યાં લાઇટની કરામતોથી બધું તાજું ને લીલું દેખાડાય છે. એના કરતાં શાક માર્કેટમાંથી ખરીદવામાં જોખમ ઓછું છે.
મસાલાના, ફાસ્ટ ફૂડના આવતાં તૈયાર પેકેટ્સમાં શું ભેળવાય છે તે આપણે જોવા જતાં નથી. મરચાંની ભૂકીમાં ઈંટનો લાલ ભૂકો નથી જ એવું ખાતરીથી કહી શકાય એમ નથી. એવું જ હળદર કે અન્ય મસાલા સંદર્ભે પણ ખરું. આપણે ધીમી આત્મહત્યા માટે બહુ જ ઉતાવળા છીએ. હોટેલોમાં કે જંક ફૂડમાં આપણે જાણી સમજીને જ છેતરાઈએ છીએ. જંકફૂડ ખરાબ છે એવું જંકફૂડ ખાતાં ખાતાં કહેવાની બહાદુરી આપણે કેળવી લીધી છે કે જરામાં કૈં થઈ જતું નથી એમ માનીએ, મનાવીએ છીએ, પણ હિસાબ લગાવવા જેવો છે કે એક દિવસમાં આ "જરા" કેટલું વધારે થાય છે !
એક સમય હતો જ્યારે ઘરમાં અનાજ સાફ થતું. હવે અનાજ ઘરમાં ભરવાનું ઘટ્યું છે ને એનું સ્થાન તૈયાર પેકેટોએ લીધું છે. ઘઉં ઘરમાં વીણાતા ને કાંકરી, કિલ્લા કે ઈયળ વીણામણમાં નીકળી જતાં. બજારમાં લાંગની દાળ વેચવા પરપ્રતિબંધ છે, પણ તે પકવવા પર નથી, એટલે ચણાની દાળના લોટમાં તે ભેળવાય ને વેચાય તો તેની ખબર પડતી નથી. હવે ચણાનો કે ઘઉંનો લોટ સરસ પ્લાસ્ટિક પેકેટોમાં હોંશે હોંશે ઘરે લાવીએ છીએ, ત્યારે ખબર હોય જ છે કે લોટમાં કાંકરી, માટી કે જીવાત દળાઈ જ હશે, પણ હવે વીણવાની કડાકૂટમાં કોઈએ પડવું નથી ને પેટથી વધારે સારી કચરાપેટી બીજે ક્યાં મળવાની હતી એટલે બધું એમાં ઠાલવીએ છીએ. આટલા ડાકટરો છે દેશમાં, તે નહીં તો કમાશે કેમ !
બજારમાં મળતું ખાદ્યતેલ અનેક બીજા નબળા ને હલકા તેલની મિલાવટનું પરિણામ હોઈ શકે છે. એક સમય હતો જ્યારે મહોલ્લાને નાકે આવેલી ઘાણી પરથી તલનું તાજું તેલ ખરીદાતું. તે લગભગ વેચાતું બંધ થયું છે ને તેને બદલે સોયાબીન, સૂરજમુખી, કપાસ વગેરે તેલનો વપરાશ વધ્યો છે. હવે તો આકર્ષક પેકિંગમાં બધું મળે છે. એમાં પેકિંગ જ સારું હોય છે ને એનો ઉપયોગ તો આપણે કરતા નથી ને જેનો ઉપયોગ કરીએ છીએ તે કરવા જેવો હોતો નથી. ઘી ચોખ્ખું જ વેચાતું હોય છે, પણ એમાં "ચોખ્ખું" શબ્દ સિવાય ભાગ્યે જ કૈં ચોખ્ખું હોય છે.
દવાદારૂમાં થતી ભેળસેળની તો શું વાતો કરીએ? થોડે થોડે વખતે થતો લઠ્ઠાકાંડ સૌ જાણે છે. નકલી દવાને કારણે થાય છે એવું કે દરદી મરતો નથી ને જીવતો ય નથી. કોરોનાના ટ્રીટમેંટ માટે નકલી ઈંજેક્શનોની ફેક્ટરી ખૂલેલી તે વાત બહુ જૂની નથી ને નકલી ઈંજેક્શનો અસલી કરતાં મોંઘાં વેચાયેલાં તે પણ દુનિયા જાણે છે. ટૂંકમાં દવા કે દારૂ બંનેમાં ભેળસેળ થાય છે ને જોખમો વધે જ છે.
એટલું બધું નકલી આપણી આસપાસ છે કે અસલી જ નકલી લાગવા માંડે છે. જમરૂખ મોટું હોય તો ખાવાનું ગમે, પણ એ ટેટી જેટલું મોટું હોય તો તે ખાવું કે કેમ તે વિચારવાનું રહે. ફ્રૂટ્સ રસાયણોથી વહેલાં પકવવામાં આવે છે. સીઝનથી વહેલી પાકેલી કેરી એકદમ પીળી હોય છે. આ પીળાશ તેની કુદરતી પીળાશ કરતાં વધારે હોય છે. તે ખરીદવાની લાલચ થાય એવી હોય છે ને તે વધારે મોંઘી હોય છે. એ બોક્સ ઘરે ખૂલે ત્યારે જ ખબર પડે છે કે એ દેખાય છે જ સારી, બાકી તે સારી એવી ખાટી હોય છે. ફળ હોય તેનાથી મોટું અકુદરતી રીતે પકવવામાં આવે તો તેમાં થતો રસાયણોનો ઉપયોગ હાનિકારક છે એ સમજી લેવાનું રહે. શાકભાજી કે અનાજ પર થતો જંતુનાશકોનો છંટકાવ તંદુરસ્તીને જોખમાવે છે. એની અસર તરત નથી વર્તાતી, પણ પેટની અનેક તકલીફો ને આરોગ્યના અનેક પ્રશ્નો મોડાવહેલાં થાય જ છે તે નિર્વિવાદ છે.
તંત્રો કામ તો કરતાં હોય છે, ક્યારેક દરોડા પાડીને નકલી ચીજ વસ્તુઓ ઝડપી પણ લેવાતી હોય છે ને કાનૂની કાર્યવાહી પણ થાય છે, પણ તેનું પ્રમાણ ઓછું છે. કેટલીક વાર તો ભ્રષ્ટ તંત્રો જ પૈસા ખાઈને બધું સગેવગે કરી દેતાં હોય છે. ક્યારેક જેન્યુઇન કામો પણ થાય છે, પણ તેની ટકાવારી ખૂબ ઓછી છે. દારૂની ભઠ્ઠીઓ પર થતા દરોડાઓ દેખાવના પણ હોય છે. ક્યારેક પોલીસ જ અગાઉથી જાણ કરે છે દરોડાની, તો ક્યારેક ભઠ્ઠીનો માલિક જ સામેથી માલ પકડાવી દે છે જેથી લાગે કે તંત્રો કામ કરે છે. એકાદ વખતનો દરોડો તે ઉકેલ નથી. એકાદ વખત મીઠાઈની દુકાનમાંથી માવો પકડવાથી બહુ ફેર પડતો નથી. કારણ વરસમાં બીજા ઘણા દિવસો છે ને એ વખતે કોઈ દરોડો પડતો નથી. એટલે તંત્રોની સક્રિયતા ને પ્રમાણિક્તા વધે તો જ ફેર પડે એમ બને.
આ બધું કેમ થાય છે? એનો જવાબ છે, હરામની રીતે કમાવા માટે ! નાના વેપારીથી માંડીને મોટી મોટી કંપનીઓનો એક જ ઉદ્દેશ હોય છે, વધુને વધુ નફો કરવાનો. ધંધો બધા જ કરતાં હોય છે ને બધાએ નફો કરવો જ જોઈએ એની પણ ના નથી, પણ કેટલો નફો? કોઈની જિંદગી દાવ પર લાગે એટલો નફો તો કેમ ચાલે? નકલી તેલ વેચનારો નફો કરી દુનિયાને લૂંટે ત્યારે નકલી દૂધ ખરીદીને એ પણ છેતરાય જ છે તે ભૂલવા જેવું નથી. ઝેરનો ધંધો તો ન થાયને ! પણ આપણે ત્યાં એ જ ચાલે છે. દૂધમાં દૂધ જ ન હોય એટલો નફો તો કેમ સહન થાય? એક વસ્તુ છે કે ગમે એટલો અન્યાય કેમ ન થાય, પણ કુદરતી ન્યાય જેવું જગતમાં હજી છે. હિસાબ થતો જ હોય છે ને છેવટે હરામની કમાણી રામ જ ખાતો હોય છે. અબજો રૂપિયા ઘરમાં જ રહી જાય ને માણસ ચાલી નીકળે છે એવું ક્યાં નથી બનતું?
આપણે માણસ છીએ ને માણસ જ રહીએ. આખી પૃથ્વી કમાઈએ તો પણ તે અહીં જ રહેવાની છે, તો બીજાના પેટને કચરાપેટી ન સમજીએ, એની ચિંતા કરીએ. પેટ બધાંને જ લાગેલું છે એની ના નથી , પણ આપણું પેટ છે તો બીજાની કચરાપેટી નથી એટલું સમજીએ તોય ઘણું. અસ્તુ !
0
e.mail : ravindra21111946@gmail.com
પ્રગટ : લેખકની ‘આજકાલ’ નામક કટાર, “ધબકાર” દૈનિક, 18 ડિસેમ્બર 2020
વિનય સીતાપતિ મારા ગમતા પત્રકાર અને લેખક છે અને તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે તેમણે મારા ગમતા વડા પ્રધાન પી.વી. નરસિંહ રાવનું રાજકીય જીવનચરિત્ર લખીને તેમને ન્યાય આપ્યો છે. ભારતના અર્થતંત્રને અને વિદેશનીતિને યોગ્ય સમયે નિર્ણાયક વળાંક આપનારા મુત્સદી વડા પ્રધાનની જેટલી કદર થવી જોઈએ એટલી થતી નથી. કૉનગ્રેસે તો તેમની ઉપેક્ષા કરવાનું પાપ કર્યું છે. આ વિનય સીતાપતિનું બીજું પુસ્તક પ્રકાશિત થયું છે જે નરેન્દ્ર મોદીના રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં આગમન પહેલાના ભારતીય જનતા પક્ષ વિશેનું છે. ‘જુગલબંધી: ધ બીજેપી બીફોર મોદી’ નામનાં પુસ્તકમાં જે જુગલબંધીની વાત આવે છે એ અટલ બિહારી વાજપેયી અને લાલકૃષ્ણ અડવાણી વચ્ચેની જુગલબંધીની વાત છે. એ પુસ્તક હજુ મારા હાથમાં આવ્યું નથી, પણ એ પુસ્તક તેમાં આવતાં એક કથનને કારણે વિવાદમાં છે, એટલે આ લેખ લખવાનો પ્રસંગ બને છે.
વિનય સીતાપતિ કહે છે કે તેમણે પોતે અમિત શાહનો આવો કોઈ પત્ર જોયો નથી કે વાંચ્યો નથી, પરંતુ તેના ત્રણ મિત્રોએ એ પત્ર જોયો છે અને વાંચ્યો છે અને એ ત્રણ સૂત્રો ઉપર તેમને પૂરો ભરોસો છે અને માટે અમિત શાહના કથનને ટાંક્યું છે. સીતાપતિએ એ ત્રણ મિત્રોનાં નામ આપ્યાં નથી, પરંતુ દાવો કર્યો છે કે તેઓ તેમના કથનને વળગી રહે છે અને જો જરૂર પડશે તો પત્ર જોનારા અને વાંચનારા ત્રણેય મિત્રો બાજુમાં ઊભા રહેશે. એવો પ્રસંગ તો ત્યારે આવશે જ્યારે અમિત શાહ અદાલતના દરવાજા ખખડાવશે.
ડો. ઉષા ઉપાધ્યાય ગુજરાત વિધાપીઠનાં સિનિયર પ્રોફેસર અને ગુજરાતી વિભાગનાં અધ્યક્ષ છે. તેઓ જાણીતાં કવયિત્રી તથા વિવેચક પણ છે. આ ઉપરાંત સાહિત્ય ક્ષેત્રમાં તેમણે લોક સાહિત્ય, ભારતીય કવિતાઓ, સાહિત્યની સમાનતાઓ અને મહિલાઓ અંગેના વિષયો ઉપર ઘણું કામ કર્યું છે. સંશોધન સર્જનાત્મક સાહિત્ય સંપાદનો એમનો રસનો વિષય છે. વિદ્યાપીઠ એમને માટે તીર્થ સમાન છે. નાનપણથી જ શબ્દ સાથે ઊંડો સંબંધ. ઘરમાં સાહિત્યનું વાતાવરણ હતું. માતા-પિતાએ એમને પહેલો પરિચય પુસ્તકોનો જ કરાવ્યો હતો. ગ્રીક કવિ હોમરના મહાકાવ્ય ‘ઇલિયડ’નો ગુજરાતી અનુવાદ શાળા કક્ષાએ જ વાંચી લીધો હતો. પ્રકૃતિ પ્રેમી પણ ખરાં. કાવ્યયાત્રા કેવી રીતે શરૂ થઈ એ વિશે ઉષાબહેન કહે છે, " પહેલેથી જ હું પ્રકૃતિની નજીક રહી છું. મારા પિતા ઘનશ્યામ ત્રિવેદી ગુજરાત વિદ્યુત બોર્ડમાં હોવાને લીધે પપ્પાનું પોસ્ટિંગ જુદી જુદી જગ્યાઓએ થયાં કરતું. એ રીતે મારું બાળપણ બિલિમોરામાં વીત્યું. દક્ષિણ ગુજરાત એ હરિયાળો પ્રદેશ. એની ઘેઘૂર વનસ્પતિનો લાભ મને ભરપૂર મળ્યો. ઉમાશંકર જોશીની પંક્તિઓ; વિશાળે જગ વિસ્તારે નથી એક જ માનવી, પશુ છે, પંખી છે, પુષ્પો, વનો, ને છે વનસ્પતિ ..!ની દીક્ષા નાનપણમાં જ મળી. અખૂટ ઉત્સાહ અને સૌંદર્યના પાઠ પ્રકૃતિ પાસેથી શીખી.
આ ગીતને સ્વરબદ્ધ કરીને ગાનાર કવયિત્રી નંદિતા ઠાકોર વાગ્ગેયકાર કહી શકાય. અમેરિકામાં ‘સ્વરાંકન’ નામે સુગમ સંગીતનું ગૃપ ચલાવે છે. ‘અમે-તમે અને આપણે’ નામની ફેસબુક સિરીઝમાં એમણે અનેક નામી-અનામી બહેનોનાં સર્જનને રજૂ કર્યાં છે, જે હવે એમની યુટ્યુબ પર પણ સાંભળી શકાય છે. આ ગીત વિશે નંદિતા ઠાકોર કહે છે, "મારે ક્યાંક કાવ્યપઠન કરવાનું હતું ત્યારે મારા પપ્પાએ આ કાવ્ય સૂચવ્યું હતું. જળ બિલ્લોરી શબ્દનો લય મને બહુ ગમ્યો. શબ્દ અને કાવ્ય બન્નેમાં અપાર શક્યતાઓ રહેલી છે. તમે પેઈન્ટર હો તો એમાં ચિત્રો દેખાય, ડાન્સર હો તો નૃત્ય દેખાય, મૂવમેન્ટ્સ કરવાનું મન થાય. મને પણ તરત કમ્પોઝ કરવાનું થયું હતું. જો કે, પછી એ ઘણાં વર્ષે થયું. માત્ર કવયિત્રીઓની રચનાઓનો શો બે વર્ષ પહેલાં અમેરિકામાં કર્યો ત્યારે જે રીતે મનમાં આવ્યું એ જ રીતે કમ્પોઝ થયું. આ ગીત અમે પાંચ છ બહેનોએ સાથે ગાયું હતું. બધાને બહુ જ ગમ્યું. સેકન્ડ અંતરામાં વેરીએશન લઈને તબલાંના બોલ બોલીને નાખ્યા. પછી તો એ ઘણી વાર ગવાયું. ઉષાબહેનનું એક હરિગીત મીરાં ને મેવાડ … પણ અનાયાસે કમ્પોઝ થઈ ગયું હતું. પરંતુ, જળ બિલ્લોરી ગીત મને ગાવાની ખૂબ મજા આવે છે.