મખમલ જેવું મન તીર્થ જેવી તપસ્યા,
ભક્તિ કેરી જ્યોત જલ બીચ કલિયાં.

જપી લે તું માનવ હરિ હરિ ઓ મનવા,
બ્રહ્મા વિષ્ણુ મહેશ્વર રે પૂરણ મળિયા.

અંદર બહાર ફક્ત એક જ બ્રહ્મ છે,
ગગન મંડલ અલખ અલખ અખેડા સુનિયા.

અગ્નિ, પાણી પવન આકાશ ધરતી જી રે,
પાંચ તત્ત્વ લઈ ચૌદ બ્રહ્માંડ લોક પ્રકાશ્યાં.

મૂળ મહામંત્ર થકી ભક્તિ પંથ મહાધર્મ,
ભેદી ચાર વેદો મહાભક્તિનાં મૂળ જડિયાં.

ઘાટકોપર, મુંબઈ

e.mail : bijaljagadsagar@gmail.com

એક કેસમાં મુંબઈ હાઇકોર્ટે 16 માર્ચે એવો ચુકાદો આપ્યો છે કે માબાપ હયાત હોય એ કિસ્સામાં તેમની મિલકત પર દીકરો કોઈ હક કરી શકે નહીં. વાત એવી છે કે 2011થી, સ્મૃતિભ્રંશથી પીડાતા પિતાની તબિયત એટલી ખરાબ છે કે તે ઓક્સિજન સપ્લાય પર ટકેલો છે ને ખોરાક નળી વાટે ગ્રહણ કરે છે. કોઇની સાથે સંપર્કમાં રહી શકે એવી તેની સ્થિતિ નથી. તેને નામે મુંબઇમાં બે ફ્લેટ છે. આ સંજોગોમાં પત્નીએ અને તેની બે દીકરીઓએ પોતાને લીગલ ગાર્ડિયન નીમવા કોર્ટમાં અરજી કરી તો દીકરાએ એમ કહીને વાંધો ઉઠાવ્યો કે પિતાની મિલકત પર તેનો દીકરા તરીકે સંયુક્ત હક બને છે. કોર્ટે તેને પૂછ્યું કે દીકરા તરીકે તેણે પિતાની સારવારની કોઈ કાળજી લીધી છે કે પિતાને તે ડૉક્ટર પાસે લઈ ગયો છે કે તેની સારવારનો કોઈ ખર્ચ ઉઠાવ્યો છે? દીકરાએ હકની માંગણી કરતી વખતે તો એમ કહ્યું હતું કે તેણે છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં પિતાની કાળજી લીધી છે, પણ કોર્ટના સોંસરા પ્રશ્નોનો દીકરો સામનો ન કરી શક્યો. દીકરાએ પિતાની સારવારના બિલો રજૂ તો કર્યાં, પણ તેની ચૂકવણી દીકરાએ નહીં, પણ તેની માતાએ કરી છે તેવું પુરવાર થયું. દીકરાએ એક પણ બિલ ચૂકવ્યું ન હતું. દીકરાના વકીલે એવો દાવો કર્યો હતો કે માબાપ ભલે જીવતાં હોય, પણ તેની મિલકતમાં દીકરાનો પણ સંયુક્ત હક લાગુ પડે છે. ન્યાયાધીશોને એ દલીલ એટલી અતાર્કિક લાગી કે તેનો કોઈ રીતે સ્વીકાર થઈ શકે નહીં એવું કોર્ટે કહ્યું. કોર્ટે ઠરાવ્યું કે માબાપની હયાતીમાં તેમની મિલકત પર દીકરાનો કોઈ હક બનતો નથી, એટલું જ નહીં, એ મિલકત પર દીકરાનો સંયુક્ત હક પણ લાગુ થઈ શકે નહીં. કોર્ટે બીમાર વ્યક્તિની પત્નીને તેમના સંયુક્ત બેન્ક ખાતાંને ઓપરેટ કરવાની અનુમતિ આપી ને બંને ફ્લેટ કોર્ટની સંમતિથી વેચવાની મંજૂરી પણ આપી.

આ ચુકાદાએ માબાપ અને તેમનાં સંતાનો વિષે ઘણા પ્રશ્નો ઉપસ્થિત કર્યા છે. વકીલનો એ ધર્મ છે કે તેણે અસીલનો કેસ લડવો ને તેનો બચાવ કરવો. વકીલે દીકરાનો કેસ હાથ પર લીધો ત્યારે તેને હરાવવાની ગણતરી તો ન જ રાખી હોય. કારણકે એમ કરવામાં તો વકીલની પોતાની પણ હાર થાય. વકીલે દીકરાને પૂછ્યું તો હશે જ કે દીકરાએ બાપની સારવારમાં કોઈ ધ્યાન આપ્યું છે કે કેમ? દીકરાએ વાત ન છુપાવી હોય તો વકીલને ખાતરી થઈ જ હશે કે દીકરો બાપની કોઈ મદદ કર્યા વગર માત્ર હક માંગવા નીકળ્યો છે, એ સ્થિતિમાં વકીલને કયા જોર પર આ કેસ જીતવાની ખાતરી હશે તે નથી ખબર, પણ સાધારણ માણસને પણ સમજાય એવું છે કે દીકરાને જમા પક્ષે કૈં નથી ને તે બાપ હયાત છે ત્યારે બાપની મિલ્કત પર હક કરવા નીકળ્યો છે. તેનો દાવો સદંતર ખોટો છે. એ વાત વકીલના ધ્યાન પર આવી જ હશે, છતાં તેણે કેસ હાથ પર લીધો. એમાં ફી સિવાય બીજી કોઈ માણસાઈ જણાતી નથી.

એ દીકરાને જરા જેટલો પણ સંકોચ નહીં થયો હોય કે કયે મોઢે તે બાપના જીવતાં, તેની મિલકત પર હક કરવા નીકળ્યો છે? એ બાપ જેના તરફ તેનું ધ્યાન જ નથી. 2011થી બાપ બીમાર છે, પોતે જુદો રહે છે ને ઘરનાં કોઈ કામમાં તેનો હાથ નથી, એટલું જ નહીં, તેની સારવાર પાછળ રૂપિયો ય કાઢ્યો નથી કે બાપને માટે કોઈ ડોક્ટરના સંપર્કમાં રહેવાનું પણ તેનાથી બન્યું નથી, તો તેની મિલકત પર હક કેવી રીતે થાય? તે પણ બાપ હયાત છે ત્યારે? બાપની સાથે દીકરાને જોડી રાખતી કડી જ કદાચ મિલકત માત્ર છે. તે સિવાય દીકરાએ તો બાપનું નાહી જ નાખેલું છે. એવું પણ લાગતું નથી કે તે મા કે બહેનોના સંપર્કમાં છે નહીં તો લીગલ ગાર્ડિયનની અરજી દીકરા તરફથી આવી હોત, પણ અરજી મા અને બહેનોએ કરી છે. એ શક્ય છે કે માબાપ સાથે દીકરાને નહીં ફાવ્યું હોય ને તે કુટુંબથી અલગ થયો હોય. હવે જો માબાપ સાથે ન ફાવ્યું હોય તો સ્વમાની પુત્રને તેની મિલકત સાથે પણ ન ફાવવું જોઈએ, તેને બદલે માબાપની કાળજીની જરા જેટલી પણ ખાતરી આપ્યા વગર જ દીકરો મિલકતમાં હકનો દાવો કરે છે. આ શરમજનકથી ય વધુ શરમજનક છે.

આવો આ એક જ દીકરો નથી, આવા દીકરાઓ ગણ્યા ગણાય નહીં ને વીણ્યા વીણાય નહીં એટલા છે. અહીં એ સંતાનોની જરા ય ઉપેક્ષા કરવાનો હેતુ નથી, જે સંતાનોએ માબાપની ચિંતા કરી છે ને લેવાય એટલી કાળજી લીધી છે. એને તો સલામ જ ભરવાની રહે. કેટલા ય કિસ્સાઓમાં દીકરો પરદેશમાં જ વસી ગયો હોય ને માબાપ એકલાં જ કુટાયાં કરતાં હોય ત્યારે પરિણીત કે અપરિણીત દીકરીઓ જે કાળજી માબાપની લે છે એની કરીએ એટલી પ્રશંસા ઓછી છે. પણ, માબાપ બધી જ વખતે એટલાં નસીબદાર હોતાં નથી કે દીકરાની ચિંતાનો વિષય બને. માબાપ પણ ક્યારેક દબાણ કરીને દીકરાને ભણવા કે નોકરી અર્થે વિદેશ મોકલતાં હોય છે, તેમાં ગણતરી એવી હોય છે કે દીકરો વહાણ ભરીને કમાઈને આવશે, પણ દીકરો બારે વહાણ ડૂબાડીને પરદેશમાં જ વસી જાય છે ને માબાપ ઘરડાંઘરને માથે પડતાં હોય છે. બીજી તરફ વેચાવાનું હોય તો હોજરીમાં એટલી જગ્યા તો રાખતો જ હોય છે જેથી મિલકત તેમાં ઓરી દઈ શકાય. તે અગ્નિસંસ્કારનું બીજાને સોંપે છે, પણ રૂપિયા ગણવાના હોય તો જાતે આવે છે. સાચું તો એ છે કે આ જનરેશન જતું કરવામાં ખાસ માનતું નથી.

આ તો વિદેશમાં વસતાં સંતાનોની વાત થઈ, પણ સંતાનો અહીં હોય ત્યારે માબાપ કૈં ખાટી જાય છે એવું નથી. મોટે ભાગે દીકરો નોકરી અર્થે બીજા શહેરમાં ને માબાપ ગામડામાં કે બીજાં શહેરમાં રહેતાં હોય છે. ઘણીવાર તો દીકરો, વચ્ચે દીવાલ હોય એટલે અંતરે જ હોય છે ને છતાં તે કામ આવતો નથી, તો એવા દીકરાઓ પણ છે જે દૂર દેશાવરમાં માબાપના વિરહમાં ઓગળતા રહેતા હોય. દીકરો બીજે વસી જાય છે ને માબાપ ન રહે ત્યારે ઘરમાંથી શું ઉપજે એમ છે એનો દાખલો પણ ગણાતો રહે છે. એણે માબાપની કાળજી લીધી હોય કે તેની પાછળ ખર્ચ કર્યો હોય એવું ઓછું જ બનતું હોય છે. સાચું તો દરેક વ્યક્તિની બાબતે જુદું પડવાનું, પણ દીકરીનો માબાપની મિલકતમાં હક માન્ય થયો છે ત્યારથી દીકરીઓ માબાપની વધુ કાળજી લેતી થઈ છે. એવું ન હોય ને માત્ર લાગણીને લીધે પણ દીકરીઓ માબાપની દેખરેખ રાખતી હોય એ પણ શક્ય છે. મૂળ વાત તો એ છે કે માબાપ સામું કોઈ પણ કારણે જોવાય ને તેમનાં અંતિમ વર્ષોમાં તે ઉપેક્ષિત ન રહે. એ પણ છે કે માબાપ ન હોય તો તેની સંપત્તિ સંતાનોની થાય જ છે. એમાં વધઘટ હોઈ શકે, પણ કૈં જ ન મળે એવું ઓછું જ બનતું હોય છે. સંતાનોને એટલી ધીરજ હોય પણ છે, છતાં મુંબઈ હાઇકોર્ટે કહેવું પડ્યું કે માબાપ જીવતાં હોય ત્યારે દીકરો બાપની મિલકત પર નજર બગાડે તે યોગ્ય નથી.

જે કિસ્સામાં માબાપે દીકરા-દીકરીને પૈસા ખર્ચીને ભણાવ્યાં-પરણાવ્યાં હોય, નોકરીધંધે વળગાડયાં હોય એમાં હેતુ તો સંતાનોને એવી જગ્યાએ મૂકવાનો હોય જ્યાં તેઓ માનભેર ઊભાં રહી શકે. આટલું કર્યું હોય, પછી સંતાનોએ માબાપની મિલકત મળે કે ન મળે, એનું મહત્ત્વ આંકયા વગર પોતાની ક્ષમતા જ એટલી વધારવાની રહે કે પોતાની મિલકત પર જ ટકી જવાય. કમનસીબે એવું બહુ ઓછું બને છે. ઘણીવાર તો માબાપ પોતાની હયાતીમાં જ સંતાનોને તેમના ભાગ આપી દે છે ને પોતાને માટે કૈં રાખતા નથી ને સંતાનો માબાપને તગેડી મૂકતાં હોય છે. આ કોઈ રીતે સારું નથી. આજની પેઢીમાં બાપને પૈસે તાગડધિન્ના કરવાની વૃત્તિ સહજ થઈ પડી છે એને લીધે સંતાનો પોતાનો વિકાસ કરવાનું ચૂકે છે. સંતાનોએ એ સમજી લેવાનું રહે કે એ કૈં તેમણે કમાવેલી મિલકત નથી કે હક આગળ કરીને માબાપની કનડગત કરે. ખરેખર તો એવી હિંમત જ સંતાનો કેવી રીતે કરી શકે કે માબાપની હયાતીમાં જ મિલકતમાં પોતાનો ભાગ માંગે? માબાપ ધારે તો સંતાનોને ફૂટી કોડી ન આપે ને કાયદો પણ તેમાં દખલ ન કરી શકે એમ બને. માબાપને મિલકતની વ્યવસ્થા કરવાનો પૂરો હક છે. એના પર કોઈ સંતાન તરાપ ન મારી શકે.

માબાપને કોઈ મદદ ન કરી હોય ને તેમની મિલકત પર સંતાનો નજર રાખીને બેસે ત્યારે પ્રશ્ન થાય કે  સંતાનોને સ્વમાન પણ નહીં નડતું હોય? આટલી પાંગળી પેઢીને જોઈને કેવળ પીડા જ થાય છે. મિલકત માટે સંતાનોએ માબાપની હત્યા કરી હોય એવા દાખલાઓ શોધવા પણ દૂર જવું પડે એમ નથી. આ પેઢી આટલી સ્વાર્થી તો ન જ હોય, પણ છે. આટલી પ્રગતિ માણસ જાતે કરી હોય તે પછી આવાં સંતાનો સામે આવે છે ત્યારે જગત પરથી ભરોસો ઊઠી જાય છે …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 21 માર્ચ 2022

૨૦ માર્ચ એટલે વિશ્વ ચકલી દિવસ! 


આજે મેં એક મિત્રને કહ્યું કે ૨૦ માર્ચ એટલે 'વિશ્વ ચકલી દિવસ' તો એ માનતો જ ન હતો. એને એમ કે ફાધર્સ ડે કે વેલેંટાઈન ડે હોય, ચકલી દિવસ કેવી રીતે હોય? છેલ્લે માન્યો કે હા, માર્ચ ૨૦ એ ખરેખર વિશ્વ ચકલી દિવસ તરીકે ઉજવાય છે.

વિશ્વ ચકલી દિવસની સ્થાપના ૨૦૧૦માં, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જાણીતા ભારતીય પર્યાવરણવાદી (એન્વિરોન્મેટલિસ્ટ) મહમ્દ દીલાવરે કરી. હવે તો વિશ્વની ઘણી સંસ્થાઓ તેમાં જોડાઈ છે. હમણાંના પક્ષીચાહકો, અને નેચર લવર્સ દ્વારા તેને બહુ જ આવકાર મળ્યો છે. હવે આ દિવસ સમગ્ર વિશ્વમાં ઉજવાય છે.

ચકલીનું વૈજ્ઞાનિક નામ છે 'પાસર  ડૉમેસ્ટિકસ’. Passer domesticus –  એક ઘરગથ્થુ બનેલ પંખી. દુનિયાના લગભગ બધા જ દેશોમાં ચકલીઓ હોય જ છે. જેમ "કાગડા બધે જ કાળા" એમ કહેવાય છે, તેવું જ "ચકલીઓ બધે જ ચીં ચીં કરે જ!" 'એમ પણ કહી શકાય.  યુરોપિયન જ્યાં જ્યાં ગયા, ત્યાં ત્યાં બધે જ ચકલી પણ ગઈ. અમુક જ પ્રદેશ જેમ કે સાઈબેરિયા, ચીન, ઈન્ડો ચીન, ઓસ્ટ્રેલિયાનો અમુક ભાગ, અને દક્ષિણ અમેરિકાના અમુક ભાગમાં ચકલી નથી. બાકી બધી જ જમીન પર ચકલી છે. 

અહીં ઉત્તર અમેરિકામાં ચકલીની જુદી જુદી ૩૩ જાત હોય છે. કદાચ વધારે પણ હોઈ શકે. મોટા ભાગની માણસોની આસપાસ (ડૉમેસ્ટિકેટેડ) જ રહે છે. તેમની એક પણ જાત જંગલી (વાઈલ્ડ) નથી.

અમેરિકાના મૂળ રેડ ઇન્ડિયન્સની સંસ્કૃતિ અને વારસાનાં સંદર્ભમાં ચકલી ખૂબ જ અગત્યની અને પ્રેરણાદાયક પક્ષી ગણાય છે. તે જીવંતતાનો સંદર્ભ ગણાય છે બાઈબલમાં પણ ચકલીનો ઉલ્લેખ આવે છે કે જિસસે જોસેફના વર્કશોપમાં માટીમાંથી બાર ચકલીઓ બનાવી હતી. વળી એક ચકલી જીસસને ઓલિવ પર્વત પર પણ મળી હતી. અમુક ધર્મમાં ચકલી એ જિજીવિષા અને મહેનતનું પ્રતીક છે. ગ્રીક દંતકથાઓમાં અને સંસ્કૃતિમાં પણ ચકલી એ પ્રેમની દેવી એફ્રોડાઇટનું પવિત્ર પંખી ગણાય છે. ચકલી એ  પ્રેમ, સફળતા, અને ડૂબતાને મળતી હોડી અને સહારાનું પ્રતીક છે. આમ વિશ્વની દરેક સંસ્કૃતિમાં ચકલીનું ઓછું વધતું પણ એક વિશિષ્ટ સ્થાન હંમેશાં છે.

વલ્લભ વિદ્યાનગરમાં નાના હતા, ત્યારે લગભગ સવાર ચકલીની ચીં ચીં  થી જ થતી. કૂકડા નજીકમાં ન હતા. અમારા યુનિવર્સિટી ક્વાર્ટરના નાનકડા ઘરના વાતાવરણનો ચકલી એક જાણે અજાણે હિસ્સો હતી. એ ઘરની બારીઓ ને ઝીણી જાળીઓ ન હતી તેથી ચકલીઓ આરામથી ઘરમાં આવીને ઊંચે ખાનાઓમાં, ચોપડીઓની થોકડીની પાછળ, ઉપરના વેન્ટિલેશનની નાની બારી ઉપર, અને નહીં વપરાતી ઊંચી જગ્યાએ જ્યાં જ્યાં જગ્યા મળે ત્યાં ત્યાં માળા બાંધતી. ઘરમાં લગભગ દરેક ઓરડામાં એકાદ બે માળા તો હોય જ.  ઉનાળાની ગરમીમાં, એર કન્ડિશન તો હતા જ નહિ, અને પરીક્ષાની તૈયારી કરતાં હોઈએ ત્યાર બપોરે જ્યારે બધું જ શાંત હોય ત્યારે માત્ર ચકલીના ઊડાઊડનો અને ચીં ચીં-નો અવાજ તેની હાજરી પુરાવે અને આપણને સજાગ રાખવામાં મદદરૂપ થાય!

ચકલીના માળામાં એ જ્યારે ઈંડુ મૂકે પછી તમે તેને ઉડાડવા પ્રયત્ન કરો તો પણ એ ગભરાય નહિ. જ્યાં સુધી ઈંડામાંથી બચ્ચું બહાર ન આવે, ત્યાં સુધી તે માળામાંથી ખસે જ નહિ!  ઈંડામાંથી તરત જ નીકળેલા પીંછાં વગરનાં નવજાત  બચ્ચાં જોઈને ખૂબ વિસ્મય અને આનંદ થતો. જો એકાદ બચ્ચું માળાની બહાર પડી જાય, તો તેની મા ચકલી એટલો તો ચીં ચીં -નો અવાજ કરી મૂકે કે આપણને થાય કે ચાલો આપણે જ બચ્ચાંને ઊંચકીને માળામાં મૂકી દઈએ.
વળી, ચકલી જે રીતે માટીમાં પાંખો ફટફટાવી ને સ્નાન કરે તે જોવાની મજા કોને ન આવે?

સાવ નાનાં બાળક હતાં ત્યારે દાદી વાર્તા કહેતાં કે "એક હતો ચકો અને એક હતી ચકી, ચકો લાવ્યો ચોખાનો દાણો અને ચકી લાવી દાળનો દાણો અને બનાવી ખીચડી!" એ આખી ય વાર્તા હજી કડકડાટ યાદ છે! 
ગુજરાતી સાહિત્યમાં અને ખાસ કરીને કવિતામાં ચકલીનો ઉલ્લેખ ખૂબ જ થતો આવ્યો છે કારણ કે તે માનવજીવનના વાતાવરણનું એક અંગ છે.

હજી થોડા જ દિવસ પહેલાં જ મારા યાર્ડમાં એક ચકલી મારી ખુરશી પર બેઠી. 
મને થયું કે સિંહાસન જેવી મારી આ સરસ ખુરશી પર આજે એક રાજવી ઢબે આ ચકલી વિરાજમાન છે!
મારે બેસવું હતું પણ મેં એવો વિચાર કર્યો કે આજે ભલે આ ખુરશી પર તે હક જમાવે. ચાલો ચકલીનો રાજ્યાભિષેક કરીએ અને ફોટા પાડીએ. લગભગ ચાર પાંચ મિનિટ સુધી એ ચકલીએ ત્યાં બેસીને રાજપાટ ચલાવ્યું અને ઊડી ગઈ. ફરી થોડી વારમાં જ બીજી ચકલી આવી ને ત્યાં જ બેઠી. મારું માનવું છે કે તે પેલી ચકલી રાણીનો વર ચકલો રાજા હતો (બીજી ચકલી નહિ). તે પણ આવીને થોડીવાર બેઠો. મને એમ લાગ્યું કે પહેલાં ચકલી આવી અને પછી જ ચકલાએ ત્યાં આવવાની હિમ્મત કરી. આ ચકલાએ સહેજ ચરકી અને ઉત્સર્જન કરીને મારી ખુરશીને પવિત્ર કરી અને ઊડી ગયો.  
મેં આ પ્રસંગને એક ફોટામાં તેને કંડારી લીધો!

અને તરત જ … મને આજે રમેશ પારેખની કવિતા 'રજવાડું' યાદ આવી ગઈ!  
થયું કે ચકલી અને રમેશ બંનેને અંજલિ આપી ને નવાજીએ અને .. વિશ્વ ચકલી દિવસ માણીએ!

કવિતા રજવાડું / રમેશ પારેખ

તારો વૈભવ રંગમોલ સોનું ને ચાકર ધાડું,

મારે ફળિયે ચકલી બેસે તે મારું રજવાડું,
તારે બોલે હાંફળ ફાંફળ ચાકર ઊઠે બેસે,
મારા ઘરમાં કીડી સુદ્ધા દમામપૂર્વક બેસે.
મારે ફળિયે ઝૂલે ઝાડની ઘટાદાર ખુશીયારી,
ખોલું ત્યાં આકાશ લાગલું દેતી ઘરની બારી,
જેવો મારો ઉંબર તેવું આડેઘડ પછવાડું,
મારે ફળિયે ચકલી બેસે તે મારું રજવાડું.

તારે ફળિયે તારો વૈભવ ખોંખારાઓ ખાય,
મારે પંખીના ટહૂકાથી અજવાળા ફેલાય,
સાત રંગના ઓડકાર તું સાવ એકલો ખાતો,
હું તો અકડેલઠઠ્ઠ ડાયરા વચ્ચે મગન થાતો.
આવા મારા સાવ ઠોઠ જીવતરને શું શીખવાડું,
તારો વૈભવ રંગમોલ સોનું ને ચાકર ધાડું,
મારે ફળિયે ચકલી બેસે તે મારું રજવાડું,

લોસ એન્જલ્સ, માર્ચ 20, 2022

e.mail : vijaybhatt01@gmail.com