બર્ટ્રાન્ડ રસેલનું નામ વીસમી સદીના મહાન ચિંતકોમાં લેવાય છે અને આ વર્ષ તેમની દોઢસોમી જયંતીનું વર્ષ છે. બર્ટ્રાન્ડ 1872 વર્ષના 18, મેના રોજ બ્રિટનના મોનમોથશાયરમાં જન્મ્યા. વીસમી સદીના અગ્રગણ્ય તર્કશાસ્ત્રી તરીકે તેમની ઓળખ અપાય છે. આ ઉપરાંત, તેઓ ગણિત, સમાજશાસ્ત્ર, ધર્મ અને નીતિ જેવા વિષયોને પણ પોતાનાં લખાણોમાં આવર્યાં. દરેક વિષયને તેમણે પોતાની આગવી દૃષ્ટિથી ખેડ્યો અને તેનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કર્યો. તેમના આ અભ્યાસથી જ તેઓએ અદ્વિતીય સાહિત્ય રચ્યું અને 1950ના વર્ષમાં તેમને નોબલ પુરસ્કારથી સન્માનવામાં આવ્યા. બર્ટ્રાન્ડ રસેલની આટલી સિદ્ધિથી જ તેઓ મહાન બની ચૂક્યા હતા. પણ આ ઉપરાંત તેઓ વિચાર-વાણી સ્વાતંત્ર્યના હિમાયતી રહ્યા અને તે અંગે જ્યાં બોલવાનું આવ્યું ત્યાં ખૂલીને બોલ્યા. સામ્રાજ્યવાદનો તેઓ સતત વિરોધ કરતા રહ્યા અને ભારતને આઝાદી મળે તે માટે પણ તેમના પ્રયાસો હતા. આ પ્રયાસરૂપે સ્થપાયેલી સંસ્થા ‘ધ ઇન્ડિયા લિગ’ના તેઓ અધ્યક્ષ હતા. વીસમી સદીના મધ્યમાં જ્યારે પરમાણુ શસ્ત્રોની ધમકીઓ છૂટથી અપાતી હતી તે દરમિયાન તેમણે પરમાણુ શસ્ત્રોનો વિરોધ જોરશોરથી ઉપાડ્યો. અમેરિકા અને બ્રિટનના સામ્રાજ્યવાદનાં વલણના તેઓ પ્રખર વિરોધ કરતા રહ્યા. એડોલ્ફ હિટલર, સ્ટાલિનના શાસનનો પણ તેઓ વિરોધમાં સતત લખતાં-બોલતાં રહ્યા. આમ આજીવન તેમનો અભ્યાસ અને યુદ્ધ પ્રત્યેનો વિરોધ ચાલતો રહ્યો. જગતવ્યાપી શાંતિ સ્થાપવા તેઓ સતત ચિંતનશીલ રહ્યા અને આ અર્થે જ તેમણે ‘વિશ્વ સરકાર’નો ખ્યાલ રજૂ કર્યો. માનવજાતિના ઉદ્ધાર માટે બર્ટ્રાન્ડ રસેલનું કાર્ય ક્યારે ય ભૂંસાય એવું નથી. તેમના વિશે ગુજરાતી ભાષામાં પણ ખૂબ લખાયું છે. અમેરિકામાં ભારતના રાજદૂત રહી ચૂકેલા ગગનવિહારી મહેતાએ તેમના વિશે વિસ્તૃત લેખ કર્યો છે. ભોગીલાલ ગાંધીએ રસેલના ભારતવિરોધી વલણ વિશે અભ્યાસલેખ કર્યો છે. ફાધર વોલેસ રસેલના ગણિતના અભ્યાસ વિશે લખ્યું છે. આમ, અનેક ગુજરાતી લેખકોએ તેમના જીવનનાં જુદાં જુદાં પાસાં વિશે રજૂઆત કરી છે.

ગગનવિહારી મહેતા રસેલના શતાબ્દી ટાણે 1972ના ‘સંસ્કૃતિ’ના અંકમાં લખે છે : “અંગ્રેજી ઉમરાવ કુટુંબમાં એ જન્મ્યા હતા; ‘લોર્ડ’ કહેવડાવતા નહોતા છતાં હતા ખરા; આ યુગના સમર્થ ફિલસૂફ, ગણિતશાસ્ત્રી તેમ જ ઉત્કૃષ્ટ વિચારક હતા; અનેક સંચલનોના પ્રવર્તક હતા; આંતરરાષ્ટ્રિય ક્ષેત્રમાં પ્રેરણા આપતા જીવનની ઉત્તરાવસ્થામાં પણ એમની બુદ્ધિ તીવ્ર હતી; માનવજાતિ માટેની એમની લાગણી ઉત્કટ હતી; ભવિષ્યની ચિંતા ઉગ્ર હતી; સામાજિક અન્યાય એ સહન ન કરી શકતા; માનવીની માનવી પ્રત્યેની ક્રૂરતા સામે પડકાર કરતા. ઘણાખરાં જ્યાં ભીતિથી મૌન ધારણ કરે ત્યાં એ બોલતાં અચકાતાં નહીં. ‘વિવાદને કારણે મારું આયુષ્ય લંબાય છે’ એમ એમણે એક વાર કહ્યું હતું. એમને જીવવાને થોડાં જ વર્ષ હતાં ત્યારે પણ આ પૃથ્વી અણુયુદ્ધને પરિણામે વિનાશ પામશે અને પ્રતિસ્પર્ધી ‘વાદો’ વચ્ચેના કલહમાં માનવજાતિનો સંહાર થશે એની એમને વિમાસણ હતી. મનુષ્યની પ્રગતિનો ઉપહાસ કરતાં એક વાર એમણે કહ્યું હતું કે નિરુપદ્રવી કીડા અને પતંગિયામાંથી ઉત્ક્રાંતિને પરિણામે નીરો, ઝંગીસખાન, હિટલર સુધી ઊંચે આપણે પહોંચી ગયા છીએ. … એમને કોઈએ પત્ર લખીને પૂછ્યું કે ‘આપની ઉચ્ચત્તમ સિદ્ધિ શી લેખો છો?’ એના ઉત્તરમાં એમણે લખેલું કે અણુયુદ્ધો ન થાય તો મારું સૌથી મહત્ત્વનું કાર્ય લેખી શકાશે, અણુયુદ્ધ થશે તો ગણિતનું મારું સંશોધન કોઈને માટે લાભદાયક નહીં નીવડે.”

પોતાનો જ અભ્યાસ પરમાણુ યુદ્ધના પરિણામે નિરર્થક નીવડશે તેવું તે લખી-બોલી શકતા. ધર્મ બાબતે પણ નિરર્થકતા કેવી રીતે માનવસમાજને જકડી લે છે તે વિશે પણ રસેલના વિચારોને ગગનવિહારી મહેતાએ લખ્યા છે. જેમાં તેઓ લખે છે : “ધાર્મિક વાતાવરણમાં ઊછર્યાં છતાં 18 વર્ષની વયે એમણે નિર્ણય કર્યો કે ઈશ્વર નથી. કોઈકે પછીથી એમને જ્યારે પૂછ્યું કે સરજનહાર મૃત્યુ પછી મળશો તો શું કહેશો? ત્યારે રસેલે ઉત્તર આપ્યો કે હું કહીશ : ‘હે ઈશ્વર. તારા અસ્તિત્વનું પ્રમાણ આટલું અપૂરતું કેમ રાખ્યું?’ ધર્મોથી માનવજાતિને એકંદરે લાભ કરતાં ગેરલાભ વધારે થયો છે એનો એમનો દૃઢ અભિપ્રાય હતો. આ ધર્મોમાં વિસંવાદ હોય છે એટલે એમાંનો એક જ સાચો હોઈ શકે એ સ્પષ્ટ છે, પણ કયો એ કોણ કહી શકે? આ ધર્મોને લીધે ઢોંગ, ધતિંગ, અંધશ્રદ્ધા, ક્રૂરતા ઉદ્ભવ્યાં છે અને વધ્યા છે. ધર્મને નામે બુદ્ધિનો અનાદર થયો છે અને અસંખ્ય જુલમો થયા છે. ધર્મના મૂળમાં ભય છે – મૃત્યુનો અને અજ્ઞાતનો ભય. આ વિરાટ નિષ્ઠુર બ્રહ્માંડમાં એકાંતનો ડર.” ધર્મ વિશે રસેલના વિચારો આજના સમયમાં તો કોણ નકારી શકે. દરેક ધર્મની મર્યાદા આજે જ્યાં-ત્યાં દેખા દે છે અને આપણા દેશમાં ધર્મને લઈને થતી હિંસાની હવે કોઈ નવાઈ રહી નથી.

એવું નથી કે તેમણે ધર્મને ખારીજ જ કરી દીધો છે. રસેલ એક ઠેકાણે લખે છે : “ધર્મ અને કલા બ્રહ્માંડમાં માનવતા આણવા, સરજવા મથે છે – પહેલપ્રથમ મનુષ્યતા માનવતા લાવીને. જેટલે અંશે ધર્મ જીવનમાં તપસ્યા લાવી શકે એટલે અંશે ધર્મને હું મૂલ્યવાન લેખું. ધર્મમાં આવી તપસ્યાનું તત્ત્વ ન હોય તો એ કેવળ બાલિશ રમકડું છે જે સાચા દેવોના સ્પર્શથી હણાઈ જાય. છતાં પણ સત્ય કરતાં ધર્મમાં તપસ્યાનું તત્ત્વ ઓછું છે.”

રસેલના ધર્મ અંગેના વિચારો વર્તમાન ભારતના પરિપ્રેક્ષ્યમાં જાણવા જોઈએ તેમ તેમના આપણા દેશની આઝાદીના લડત વખતે તેમના પ્રયાસો પર નજર કરવી જોઈએ. 1939માં જ્યારે તેઓ અમેરિકા જઈને વસ્યા ત્યારે તેમણે હિંદના સ્વરાજ અને સવિનય કાનૂનભંગ વિશે અમેરિકન લેખક પર્લ બક સાથે પત્રવ્યવહાર કર્યો હતો. તેમાં તેઓ લખે છે : “હિંદના નેતાઓ સાથે વાટાઘાટ કરવા વાસ્તે બ્રિટિશ સરકારને સમજાવવી જોઈએ. પરંતુ જ્યાં સુધી વિન્સ્ટન ચર્ચિલ ઇંગ્લેન્ડના વડા પ્રધાન છે ત્યાં સુધી આ કરવું કઠણ છે. ભારતના નેતાઓએ પણ સવિનયકાનૂન ભંગની ચળવળ બંધ કરીને વાટાઘાટ કરવી જોઈએ. નેહરુ આ બાબતમાં કદાચ મદદરૂપ થઈ શકે. એ તો ભાગ્યે જ કહેવાની જરૂર હોય કે હિંદુસ્તાન પરરાજ્યની ધૂંસરીમાંથી તદ્દન વિમુક્ત થવું જોઈએ.”

આપણા દેશના સંબંધે બર્ટ્રાન્ડ રસેલના વિચારો અહીં જેમ ઉપયોગી થયા કે થાય એમ લાગે છે તેમ ભારત-ચીન યુદ્ધ વખતે તેમના વિચારો ભારતના વિરોધી રહ્યા હતા. 1962માં જ્યારે ભારત-ચીન યુદ્ધ થયું તે વખતે રસેલના જે વિચારો રહ્યા તે અંગે 1963માં ‘વિશ્વમાનવ’ સામયિકમાં લેખક ભોગીલાલ ગાંધીએ લેખ લખ્યો હતો. તેનું મથાળું હતું : ‘બર્ટ્રાન્ડ રસેલ : અતિતટસ્થતા અને અતિશાંતિનું ભારણ?’ આ મથાળું યોગ્ય લાગે તે રીતે તર્ક-તથ્યોથી ભોગીલાલ ગાંધીએ રસેલના વિચારોની મર્યાદા દર્શાવી આપી છે. ભોગીલાલ ગાંધી લખે છે : “ચીને ભારતની હજારો ચોરસ માઈલ સરહદો દબાવ્યા પછી, નેફા-લદાખ ઉપર ગયા ઑક્ટોબરમાં હલ્લો કર્યો. ત્યારે, બીજા સૌ શાંતિવાદીઓ અને લોકશાહી સ્વાધીનતામાં શ્રદ્ધા ધરાવનારાઓની જેમ, રસેલ પણ આઘાત પામ્યા, તેમણે પોતે જ જણાવ્યું : તકરારી વિસ્તારમાં લડાઈ શરૂ થઈ ત્યારે, પ્રથમ તો, મને એવું લાગ્યું – પશ્ચિમના સૌને લાગ્યું હતું તેવું જ – કે ચીન સંપૂર્ણ રીતે વાંકમાં છે અને તેમણે જ આક્રમણ કર્યું છે. પરંતુ જોતજોતમાં, રસેલના આ અનુમાનમાં ફેરફાર થવા લાગ્યો અને ચીને એકપક્ષી શસ્ત્રવિરામ જાહેર કરી પાછા ફરવા માંડ્યું ત્યારે, જેઓ એ ઘટનાથી ડઘાઈ કે અંજાઈ ગયા હતા તેમાં રસેલ મુખ્ય હતા. તેમને ખાતરી થઈ ગઈ હતી કે ચીન પરમ શાંતિવાદી છે – એણે જગતને આખરી સર્વનાશમાંથી બચાવી લીધું છે.”

“રસેલ જેવા બુદ્ધિમાન પુરુષે, આવું તારતમ્ય તારવતાં પૂર્વે, શાથી એવો વિચાર નહીં કર્યો હોય કે ચીનનું ભારત ઉપરનું એકપક્ષી આક્રમણ પોતે જ એક ભયંકર યુદ્ધનું આહ્વાન હતું? તે જ રીતે, ક્યૂબામાં મિસાઈલ શસ્ત્રોનો ગુપ્ત રીતે પુરવઠો મોકલવાના રશિયાના પગલામાં જ વિશ્વશાંતિમાં સુરંગ મૂકનારું કાવતરું હતું? પહેલાં વિશ્વયુદ્ધની આગ સંકોરનારાઓએ જ પાછળથી ભયંકર પરિણામોની ભીતિથી પીછેહઠનું પગલું ભર્યું હોય તો તેથી એ આક્રમક મટી જતા નથી અને શાંતિવાદી ઠરતા નથી. એટલી સાદી વાત મહાચિંતક રસેલને શાથી ન સમજાઈ?”

રસેલનું વ્યક્તિત્વ આવું જ હતું જ્યાં તેમની તીવ્ર બુદ્ધિશક્તિ સાથે તેઓ અભ્યાસથી માનવજાતને અદ્વિતીય દેન આપી અને સાથે વિવાદોમાં પણ રહ્યા. રસેલના વ્યક્તિત્વના વિવિધ રંગો તેમના દોઢસોમી જન્મશતાબ્દીએ જાણવા જેવાં છે.

e.mail : kirankapure@gmail.com

યુવા કલાકારોએ સંન્નિષ્ઠાથી ભજવેલાં ‘કલ્પના મૃત્યુ 2.0’ અને ‘વૉર્ડ X X’ નામનાં બે નાટકો ‘પ્રયોગશાલા’ ખાતે 12 જૂનના રવિવારે જોવા મળ્યાં.

ધારેશ શુક્લ દિગ્દર્શિત બંને નાટકોમાં ગુણવત્તાભર્યું નાટ્યનિર્માણ કરવાની કોશિશ અભિનય, મંચસજ્જા, વેષભૂષા, પ્રકાશ અને સંગીત જેવાં અનેક પાસાંમાં જોઈ શકાતી હતી.

‘કલ્પના મૃત્યુ’ ઝવેરચંદ મેઘાણીના અનન્ય અને ઓછા જાણીતા ‘જેલ-ઑફિસની બારી’ વાર્તાસંગ્રહમાંથી કેટલીક વાર્તાઓનું વિરજગીરી ગોસાઈ અને દિગ્દદર્શકે કરેલું નાટ્યરૂપાંતર છે. ‘વૉર્ડ X X’ વિહંગ મહેતાનું જાણીતું એકાંકી છે.

મેઘાણીએ જે સંગ્રહને જેલ-ઑફિસની બારીની ‘આત્મકથા’ ગણાવ્યો છે તેમાં 1930-31ના અગિયાર મહિનાના કારાવાસ દરમિયાન તેમના હૃદયમાં પડેલી છબિઓ અંકાયેલી છે.

આ તસવીર 'જેલ-ઑફિસની બારી' પુસ્તકના આવરણની છે, જેમાં નામ આવી શક્યું  નથી.

જેલવાસમાં ફાંસીખાનું અને ફાંસી-તુરંગ એમના પાડોશી હતા. લેખકને જેલરની ઑફિસમાં કારકૂનનું કામ મળેલું. જેલ ઑફિસની બારી સાથે ‘રોજિંદો સમાગમ’ હતો. ‘બારીએ જે કંઈ બબડ્યા કર્યું’ તે એમણે સંઘરી રાખ્યું.

જેલ ઑફિસની બારીને જ નાટકનું એક મુખ્ય પાત્ર અને સૂત્રધાર બનાવવી એ દિગ્દર્શનનો માસ્ટર સ્ટ્રોક છે. આ પાત્રને લાજવાબ રીતે ભજવનાર ધારા પુરોહિત વિશિષ્ટ વેષભૂષામાં છે. ઘેરા કાળા રંગનો  લાંબો વેશ અને આખા ચહેરા પરના સફેદામાં ચોકડીઓ જે અચૂક જેલ-ઑફિસની બારીની જાળી સૂચવે છે. બારીનું પાત્ર રીતે બતાવવું એ કદરદાન પ્રેક્ષકને આફરીન કરી દેનારી દિગ્દર્શકીય સૂઝ છે.

પહેલાં દૃશ્યનો આલેખ નવલિકા સંગ્રહના બારીનાં સ્વકથન ‘આંસુની મહેફિલ’ પર આધારિત છે. વાચિક અને આંગિક બંનેમાં ઠીક શૈલીબદ્ધ (stylized) રીતે રજૂ થયેલી બારીની વાત અહીં સ્વગતોક્તિ (soliloquy) નહીં બની  રહેતાં વધારે અસરકારક ‘એકોક્તિ’ (monologue) બને છે. તેનું કારણ એ છે કે મંચના આગળના ભાગે ડાબી બાજુથી બારી બોલતી હોય ત્યારે મંચના મુખ્ય હિસ્સામાં જેલના પાત્રો મૂક અભિનય દ્વારા દૃશ્યો ભજવતાં રહે છે, જે જેલ અધિકારીઓની ક્રૂરતા અને કેદીઓની કરુણતાનો નિર્દેશ કરે છે.

ત્યાર બાદ ‘મારો ભૈ ક્યાં’ વાર્તામાં કેદીને મળવા આવેલી બહેન (ખુશી ઉપાધ્યાય) સાથેના જેલ  અધિકારીઓની દયાહીન વર્તણૂકનું દૃશ્ય જોવા મળે છે. ‘ફટકાની લજ્જ્ત’ નામની વાર્તામાં વર્ણવાયેલી કેદીઓ પરની ક્રૂર ફટકાબાજી એક દૃશ્યમાં વિશેષ જોશથી ભજવાય છે.

પછી મારપીટથી બહુ ઘાયલ થયેલા કેદીઓને પાટાપીંડી કરવા આવતા ‘દાક્તર દાદા’(દર્શન કુમાર)નું  દૃશ્ય છે. સંદિગ્ધતાભર્યા આ પાત્રનું દૃશ્ય મોટે ભાગે મૂક અભિનયથી ચાલે છે, અને તેનું કથન બારી કરે છે. તે જ પ્રમાણે બારી પાસેથી ‘હરામના હમેલ’ વાર્તાની બે મહિલા કેદીઓનાં વીતક સાંભળવા મળે છે. તેમાં જુલમી પઠાણના ખૂનમાં સામેલ ત્રિવેણી ડોશીને ‌‌‌‌‌‌‌ઇશા ઉપાધ્યાયે એક પણ શબ્દ વિના ઉપસાવી છે.

બાળકને ધવડાવ્યાં વિના ટટળતું રાખનાર, માત્ર મોં નીચે ઢાળીને અક્કડ ઊભી રહેનાર અને એક જ સોંસરું વાક્ય બોલનાર વીસ જ વર્ષની રૂપાળી વિધવાના પાત્રનું ખુશી ઉપાધ્યાયે ભજવેલું દૃશ્ય દિલને અડી જાય છે.

શહેરની બજારમાં વૈતરું કરતો જમાલ ડોસો (સંજય પરમાર) જેલમાંથી છૂટવાનો હોય છે તેના આગળના દિવસે વીસ રૂપિયા પગારવાળો જેલ કારકૂન (મયૂર ગોહિલ) જમાલના નામે જમા પાંચ રૂપિયા અને સવા ચાર આનામાંથી તેને સવા ચાર આના જ પાછા આપે છે.

મૂળ રકમ માટેની માગણીના જવાબમાં બાકીના રૂપિયાને બદલે કડવાં વેણ અને માર મળે છે. ઘાતકીપણાનું આ દૃશ્ય લગભગ સાચો અત્યાચાર  થતો હોય તેવી છાપ ઉપજાવે છે.

રાજકેદીને જેમલો (મયૂર ગોહિલ) ઘરનાં નળિયાં અને વોડકી(વાછડી)ની ચિંતા વ્યક્ત કરતો કાગળ લખાવે એ નાનાકડું દૃશ્ય તાળીઓ લઈ જાય છે. ફાંદાળો ભીલ જેલમાંથી છૂટીને કહેવાતાં સારા માણસોની દુનિયામાં તિરસ્કૃત જીવન કેવી રીતે વીતાવવું એની મૂંઝવણને લીધે ફાંસીની સજામાંથી મુક્તિ મેળવ્યા પછી પણ આનંદ અનુભવી શકતો નથી અને મૃત્ય ઇચ્છે છે.

રૂપાંતરકારોએ નાટકનું નામ ‘ફાંદાળો ભીલ’ વાર્તા અને તેના ‘શું સાચું!’ શીર્ષક હેઠળનાં ચિંતન પરથી પાડ્યું છે. અભિનય માટે બહોળી તક પૂરી પાડનાર આ પાત્ર રાજકેદીની ભૂમિકા પણ નિભાવનાર ધ્રુવીન કુમારે સફળતાથી ભજવ્યું છે. વિપુલ પ્રજાપતિએ ભજવેલું મુકાદમનું પાત્ર પણ ધ્યાન ખેંચે છે.

‘જેલ ઑફિસની બારી’માં મેઘાણીનું  ગદ્ય વિશિષ્ટ છે. આલેખકોએ તેને કથનમાં જાળવ્યું જ છે, સંવાદો લખવામાં ય તેની સાથે ખાસ છૂટ લીધી નથી. કલાકારો પણ તેમને પરિચિત ગુજરાતી ભાષા કરતાં ક્યારેક જુદા શબ્દપ્રયોગો, પદક્રમ અને લહેજાવાળી ભાષાને એકંદરે વફાદાર રહ્યા છે, જે આ નાટ્યપ્રયોગનું એક  ઉજળું પાસું છે.

ઓછી જગ્યામાં ઘણાં પાત્રો સાથેની દૃશ્યરચનાઓ દિગ્દર્શકની સમજ  બતાવે છે. મંચ પર સતત ગતિ અને ઊર્જા દેખાય છે. નાટકોમાં પ્રકાશ સંચાલન દિગ્દર્શક પોતે કરતા હોય એવી  ઓછી  જોવા મળતી બાબત અહીં છે. ‘યુગવંદના’ કાવ્યસંગ્રહમાંથી પુસ્તકમાં મૂકવામાં આવેલાં ‘કેદીનું કલ્પાંત’ ગીતના કેટલાક અંતરા ગાનાર વિધિ ઉપાધ્યાયે નાટકનું સંગીત પણ સંભાળ્યું છે જેનું સંચાલન રુદ્ર ત્રિવેદીએ કર્યું છે . જેલ ઑફિસની દીવાલોનો સન્નિવેશ નાટક માટે બિલકુલ બંધબેસતી પાર્શ્વભૂમિ પૂરી પાડે છે.

******

વિહંગ મેહતાના ‘વૉર્ડ X X’ નાટકમાં એવા બે સૈનિકોની  વાત છે. યુદ્ધમાં થયેલી ઇજાને કારણે એમના શરીરનો કમરથી નીચેનો હિસ્સો નકામો થઈ ગયો છે. તેઓ વર્ષોથી એક દૂરની હૉસ્પિટલની પથારીમાં પડ્યા છે. તેમની અત્યંત કફોડી હાલત ક્યારેક હળવા હાસ્ય તો ક્યારેક બ્લૅક હ્યૂમર સાથે રજૂ  થાય છે. નાટકમો વક્રોક્તિપૂર્ણ અંત ચોકાવનારો છે.

લગભગ આખું નાટક વાચિક પર જ છે જે દીપેન રાવલ અને દિગ્દર્શક બંનેએ ખૂબ પ્રભાવી રીતે પાર પાડ્યું છે. ડોક, હાથ અને હાથના પંજા પાસેથી પણ સરસ કામ લીધું છે. નાટકનો અંત અને તેમાં ય અંતિમ દૃશ્ય યાદગાર રીતે ભજવાયાં છે.

*****

‘જેલ-ઑફિસની બારી’ પુસ્તક અને તેનું આ મંચન કેદીઓની આત્યંતિક દુર્દશાના અનેક પાસાં બતાવીને ભાવકોને અસ્વસ્થ કરે છે. મેઘાણીએ 1934માં લખેલી આ વાર્તાઓ વિશે સાંપ્રતમાં વિચારતાં કંઈ કેટલું ય મનમાં ઊભરાઈ આવે છે :

વિચરતી અને વિમુક્ત જાતિઓ પર મોટે ભાગે તો કોઈ વાંક વગર કેવળ એક જમાનાનો ‘જન્મજાત ગુનેગાર’ એવો સિક્કો લાગવાને કારણે ગુજરાત સહિત દેશની જેલોમાં થતા અત્યાચારો, પોલીસ કસ્ટડીમાં સહુથી વધુ મોતના આંકડાનો ગુજરાતનો વિક્રમ, અક્ષરધામ પરના હુમલાના આરોપમાંથી 11 વર્ષ બાદ જેલમાંથી નિર્દોષ છુટેલા મુફ્તી મહમદ કયૂમનું ‘ગ્યારહ સાલ સલાખોં કે પીછે’ નામનું પુસ્તક, કાચા કામના કેદી તરીકે જેલમાં વર્ષોથી સબડતા લોકોની સંખ્યા અને યાતનામાં થતો વધારો, લોકશાહી દેશમાં વિરોધને દબાવી દેવા માટે સરકારે જેલમાં ધકેલેલા કર્મશીલોનો પ્રદીર્ઘ કારાવાસ, સિત્તેર ટકા વિકલાંગતા સાથે નાગપુર જેલની અંડા સેલમાં વ્હીલચેરમાં રિબાતા પ્રો. જી.એન. સાઈબાબા, ભીમા-કોરેગાવ કેસના અનેક આરોપીઓ જેમાં તેલંગણાના 81 વર્ષના જેલવાસી કવિ  વારા વારા રાવ; એ જ કેસમાં કાચા કામના કેદી અને આદિવાસીઓના કર્મશીલ સ્ટૅન સ્વામી જે 84 વર્ષની ઉંમરે જામીન નહીં મળવાથી, અનેક વ્યાધિઓથી પીડાતાં પીડાતાં જેલમાં ગયાં વર્ષે 6 જુલાઈએ મૃત્યુ પામ્યા.

‘કલ્પના મૃત્યુ’ કે ‘જેલ-ઑફિસની બારી’ કૃતિઓ જોઈ-વાંચીને આપણે કેદીઓ અને કાચા કામના કેદીઓની પીડા તરફ સંવેદનશીલ, અને તેને માટે જવાબદાર પરિબળોની બાબતે સભાન બનીએ  એમાં એમની સાર્થકતા છે.

****

આ ‘ફીનિક્સ’ નાટ્યવૃંદે 2019માં ‘જેલ-ઑફિસની બારી’ની અન્ય કેટલીક વાર્તાઓનો ‘કલ્પના મૃત્યુ 1.0’ નામે કરેલો પ્રયોગ જોવા મળ્યો હતો.

બંને ગુણવત્તાપૂર્ણ નાટ્યપ્રયોગોના પૂરા કદના સંયુક્ત નિર્માણને સાહિત્ય સંસ્થાઓ અને રાજ્યની સંગીત નાટક અકાદમી નોંધાપાત્ર ટેકો કરે એ ઝવેરચંદ મેઘાણીના સવા શતાબ્દી વર્ષમાં ખૂબ યોગ્ય કામ થશે.

13 જૂન 2022

સૌજન્ય : સંજયભાઈ ભાવેની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર

નૂપુરના કર્કશંકાર વચ્ચે લખવા બેઠો છું, ત્યારે ખરેખર તો ચિત્તમાં રમતી બે તારીખો, પચીસમી જૂન અને પહેલી જુલાઈ છે. ૧૯૭૫માં ચાલુ પખવાડિયે બંધારણ સભાએ નહીં કલ્પેલ રીતે કટોકટીરાજ લાદવામાં આવ્યું હતું અને સ્વરાજ પણ જાણે તહસનહસ થતું લાગ્યું હતું. ૧૯૪૬ના જુલાઈની પહેલીએ, સ્વરાજ વરસેકમાં આવવાનું હતું અને વસંત-રજબની શહાદત સાથે સ્વરાજ સમક્ષનો રક્તભીંજ્યો એજન્ડા સહસા ઊઘડી આવ્યો હતો.

ખિલાફત અને અસહકારના દિવસોમાં દેશે હિંદુ-મુસ્લિમ એકતાનો જે અહેસાસ કર્યો હતો એ ઉત્તરોત્તર ક્યાં ય ખોવાતો ચાલ્યો અને છેવટે સ્વાતંત્ર્ય ને વિભાજન સાથે આવ્યાં. હિંદુ મહાસભાના અમદાવાદ અધિવેશનમાં સાવરકરે સ્પષ્ટોક્તિ કરી હતી કે આપણે ત્યાં ઓછામાં ઓછાં બે રાષ્ટ્રો તો છે જ – હિંદુ ને મુસ્લિમ. તે પછી બેત્રણ વરસે, ૧૯૪૦ના લાહોર અધિવેશનમાં મુસ્લિમ લીગે પાકિસ્તાનનો ઠરાવ કર્યો હતો.

સ્વરાજની વડી પાર્ટી તરીકે કાઁગ્રેસે દેશની હિંદુ/મુસ્લિમ વ્યાખ્યાઓથી ખાસી પરહેજ કરી હતી. ૧૯૧૬માં તિલક-ઝીણા સહભાગિતા સાથે લખનૌ કરાર વાટે ધોરણસરની બેઠક વહેંચણીપૂર્વક વાટાઘાટગત સમજૂતી (નેગોશ્યેટેડ સેટલમેન્ટ) નીયે કોશિશ થઈ હતી. આગળ ચાલતાં, તે પછી પંદરસત્તર વરસે ગાંધીના આમરણ અનશનને પગલે પુના કરાર થયો હતો. દેશનાં દીનદલિતને રાષ્ટ્રજીવનમાં સાંકળવાની દિશામાં એ પણ એક વાટાઘાટગત સમજૂતી (નેગોશ્યેટેડ સેટલમેન્ટ) હતી.

સ્વરાજનું પંચોતેરમું વરસ સંકેલવામાં છે ત્યારે લખનૌ ને પુના કરારોને સાથે મૂકીને જોતાં શું સમજાય છે? ધર્મકોમ અગર વર્ણને ધોરણે વિભક્ત-વિભાજિત અને વળી સામસામી ઓળખોમાં નહીં ગંઠાતાં, નહીં અટવાતાં સરવાળે એક સહિયારી ઓળખની દિશામાં બંધારણીય કોશિશભેર રાજપથ ને જનપથની એ ભૂમિકા છે. છેલ્લા દસકાઓમાં દુનિયાભરમાં જે બે સંજ્ઞાઓ રાષ્ટ્રવાદ સંદર્ભે આપણી સામે આવી છે – કૉન્સ્ટિટ્યુશનલ નૅશનલિઝમ અને સિવિક નૅશનલિઝમ – બંધારણીય / નાગરિક રાષ્ટ્રવાદ, તે આ સંદર્ભમાં જોવા સમજવા જોગ છે.

આ મુદ્દો નહીં પકડાયાથી શું થાય છે એ સમજવા આપણે ઉત્તર ઝીણાનાં બે દૃષ્ટાંતો પકડવાં જોગ છે. હમણાં અમદાવાદનાં હિંદુ મહાસભા ને લાહોરના મુસ્લિમ લીગ અધિવેશનોની જિકર કરી, લગભગ એ જ ગાળામાં ઝીણાએ અલીગઢના ભાષણમાં એક વિલક્ષણ તર્ક લડાવ્યો હતો : ઇંગ્લૅન્ડમાં મજૂર પક્ષ ને રૂઢિચુસ્ત પક્ષ – લેબર ને કૉન્ઝર્વેટિવ – બે રાજકીય જમાવડા છે જે વારાફરતી સત્તા પર આવી શકે છે. હિંદમાં હિંદુ બહુમતી છે, મુસ્લિમ લઘુમતી છે. એટલે વારાફરતી સત્તા પર આવવાની સગવડ જ નથી જે ઇંગ્લૅન્ડમાં છે. ઝીણાના આ તર્કની માંડણી જ ખોટી બુનિયાદ પર હતી; કેમ કે લેબર કે કૉન્ઝર્વેટિવ એ રાજકીય-આર્થિક-સામાજિક કાર્યક્રમને ધોરણે રચાયેલ પક્ષો છે. એ રીતે એમનું રાજકારણ બંધારણીય / નાગરિક રાષ્ટ્રવાદની પરિધિમાં છે. ઊલટ પક્ષે, હિંદુ કે મુસ્લિમ એ પ્રકારની પક્ષબાંધણી કે રાષ્ટ્રવ્યાખ્યાનો પાયો ધર્મકોમઅધિષ્ઠિત છે. આ પ્રકારનું રાજકારણ (ભલે રાષ્ટ્રકારણના સ્વાંગમાં પણ) ઓળખનું રાજકારણ છે જે તમને ભાગલા સુધી લઈ જાય અને નવા સંદર્ભમાં પણ પરસ્પરસ્પર્ધી કોમવાદના ધોરણે વહેંચાયેલા રાખે. ઉત્તર ઝીણાના હિંદુ અડધિયાનું જે જનસંઘ-ભા.જ.પ. રાજકારણ આપણે ત્યાં વિકસ્યું એનું આ પરિપ્રેક્ષ્યમાં આકલન થતું નથી તે દેશજનતાની કરમકઠણાઈ છે.

જેમ ઝીણાના અલીગઢ ભાષણનો ઉલ્લેખ કર્યો તેમ બીજાયે એક ભાષણનો ઉલ્લેખ કરવા જોગ છે. પાક બંધારણસભામાં એમણે એ મતલબનું હતું કે આપણું બંધારણ અમલમાં આવશે તે પછીનાં થોડાંક જ વરસોમાં પાકિસ્તાનમાં ન કોઈ મુસ્લિમ હશે, ન કોઈ હિંદુ હશે – એમના ધરમમજહબ અલબત્ત પોતપોતાનાં હશે પણ તે સૌ પાકિસ્તાની હશે. ઝીણાના પાક ઉદ્‌ગારો, કેમ કે તે મજહબી ઓળખના રાજકારણની પૃષ્ઠભૂ પર આવ્યા હતા, એની અસર ધૂળ પરના લીંપણથી વધુ ન થઈ. રથી અડવાણીએ પાકિસ્તાનની કટાસરાજ મુલાકાત વેળાએ ઝીણાને નવેસર જોવાની જે શક્યતા ખોલવા ચહી તેનુંયે ક્યાં કોઈ ખરીદાર હતું? જનસંઘે જનતા અવતાર પછી ભારતીય જનતા પક્ષ તરીકે કામ કરવાનું નિરધાર્યું ત્યારે અપેક્ષિત શક્યતા ઓળખના રાજકારણમાંથી નાગરિક રાજકારણ ભણી નવપ્રસ્થાનની હતી, પણ તે ધર્મકોમના રાજકારણના જૂના ચીલે પાછી ફંટાઈ ગઈ. વિકાસ કહો, સુશાસન કહો, એ વરખ હશે તો હશે, ધૂળ પરનું લીંપણ, બીજું શું.

બંધારણીય / નાગરિક રાષ્ટ્રવાદની શિક્ષાદીક્ષાનો સ્વરાજ પછી આવી મળેલો મોટો અવસર જેવી આંદોલન, કટોકટી રાજ ને જનતા રાજ્યારોહણનાં વર્ષોનો હતો. હેબિયસ કોર્પસ અને રાજદ્રોહના આરોપ તો દૂરની વાત થઈ, પણ કાયદાના શાસન (રુલ ઑફ લૉ) માટેની બંધારણીય ભૂમિકા મજ્જાગત બને તે અપેક્ષિત હતું. પણ કાલાન્તરે કટોકટીરાજના સૌથી મોટા લાભાર્થી તરીકે સત્તાની ગલિયારીમાં સ્થિતપ્રતિષ્ઠ ભા.જ.પી. રાજવટમાંએ માટેની માનસિકતાનું ઉછેરગત ટાંચું સતત પડતું રહ્યું છે.

મૌલાના આઝાદે એક તબક્કે સૌ મુસ્લિમ દેશબાંધવોને સંબોધીને સરસ કહ્યું હતું કે ખુદાએ સરજેલ મુલકમાં કોઈ એક ટુકડો જ પાક કેવી રીતે હોઈ શકે– તમે સમજો કે તમે કેવળ લઘુમતી નથી, આ દેશની બીજા ક્રમે આવતી બહુમતી પણ છો. ઉત્તર ઝીણાથી વિપરીત, મૌલાના આઝાદની નસીહત બંધારણીય રાષ્ટ્રવાદ અગર નાગરિક રાષ્ટ્રવાદ તરફની હતી એમ પણ તમે કહી શકો.

આ વાનું ન પકડાયું એટલે પાકિસ્તાન સરજાયું. પ્રજાસત્તાક સ્વરાજની ભારતીય કોશિશ પણ પ્રસંગે મોચવાતી રહી. ઓળખના અતિરંજિત રાજકારણમાં જનસંઘ(ભા.જ.પ.)ને અણધારી મદદ કટોકટીરાજના મનમુરાદ અમલમાંથી – ખાસ કરીને સંજય બ્રાન્ડ તુર્કમાન ઘટના આદિને કારણે મળી. વિલક્ષણ વિપર્યાસ તો એ જોવા મળ્યો કે કટોકટીના જેલબંદી જનસંઘને મન સંજય કદાચ હીરો હશે, અને વચલાં વરસોમાં એમની પાટે આવેલ વરુણ પણ. તુર્કમાન ઘટના ને શાહબાનુ ઘટના બેઉએ અલગ અલગ છેડેથી હિંદુ જમાવટને બળ આપ્યું. ઓળખના રાજકારણની અપ્રીતિકર અજાયબી તીન તલાક બાબતે વેળાસર સુધારો નહીં સ્વીકારી શક્તી મુસ્લિમ નેતાગીરીની માનસિકતામાં જોવા મળે છે. તીન તલાક કોઈ ધર્મતત્ત્વનો મુદ્દો નથી, સામાજિક મુદ્દો છે. બંધારણીય / નાગરિક રાજકારણ ને સમાજકારણની દૃષ્ટિએ તે લૈંગિક ન્યાય અગર જેન્ડર જસ્ટિસનો મુદ્દો છે. નમો ચાહકોને સમજાવું જોઈએ કે આ કોઈ હિંદુ મતનો મુસ્લિમવિજય નથી, નાગરિક ધારાધોરણ ભણી નવયુગી કદમ છે. હિંદુમતે પોતાને પણ આ કસોટીએ મૂલવવાનું રહે છે. અસ્પૃશ્યોના અધિકાર સબબ શાહુમહારાજથી જુવારુ રાખતા કે એથી પણ વધુ તો સંમતિવયના કાયદાનો (‘અમારા ધર્મમાં તમારી દખલ નહીં’ એ ધોરણે) વિરોધ કરતા તિલક મહારાજ બાબતે સમાદરપૂર્વક પુનર્વિચારની તૈયારી હિંદુમતને છે કે કેમ, વિચારીએ.

જ્ઞાનવાપી પ્રકરણમાં આ સંદર્ભે શું કરીશું ? ઔરંગઝેબનું દાનપત્રક ઉજ્જૈનના મહાકાલેશ્વર પાસે હોઈ શકે એ હકીકતને એની મૂર્તિભંજક પ્રતિષ્ઠા સામે કેવી રીતે જોઈશું? હિંદુ રાજાઓએ એકમેકના રાજ્યની લૂંટમાં મંદિરોને બાકાત નહોતાં રાખ્યાં તે વિગતનું શું કરીશું? અયોધ્યાને બાદ રાખી અન્યત્ર ‘સ્ટેટસ કો’નો કાયદો એક વાટાઘાટગત સમજૂતીનો રસ્તો હતો અને પ્રજા જૂનાં વેરઝેર ભૂલી આગળ વધે એવો એવો આશય હતો અને છે.

આ ક્ષણે ચર્ચાનો છેડો નથી. માત્ર, ઉતાવળે પણ સમેટતાં એટલું જ કહીશું કે હિંદુરાષ્ટ્ર અને મુસ્લિમ રાષ્ટ્રની છેલ્લા બે’ક સૈકાની રાજકીય વિભાવનાબાંધણીને પરબારી ઊચકીને છેલ્લાં હજાર વરસના ઇતિહાસને લાગુ પાડવાની કાલવ્યુત્ક્રમ (એનેક્રોનિસ્ટિક) અંધારીમાંથી બહાર આવીએ અને અમન, એખલાસ ને ઈન્સાફના ધોરણે કાયદાના શાસન વાસ્તે સમર્પિત થઈએ.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 જૂન 2022; પૃ. 01-02