‘હું નથુરામ’ નાટક અને તેને પડકારતા ‘વાચિકમ્’ કાર્યક્રમો વચ્ચે, કાયદાનું શાસન અને વૈચારિક સંતુલન ક્યાં છે?

અગિયારમી ફેબ્રુઆરીએ દીનદયાલ ઉપાધ્યાય વિશે લખતાં કેમ કે 30 જાન્યુઆરીથી 12 ફેબ્રુઆરી એ ગાંધી શ્રાદ્ધ પર્વ છે, કદાચ એક ઉલ્લેખ કરવો જોઈતો હતો. 1968માં એ ગયા તે પછી જે સ્મૃતિગ્રંથ પ્રગટ થયો એમાં એક જનસંઘ સાંસદે (ઘણું કરીને નરેન્દ્ર શર્માએ) એક સ્મરણ ચહીને ટાંક્યું હતું : મેં (શર્માએ) એમને એક વાર કહ્યું કે આપણે આધુનિક ભારત અને ભારતીય સંસ્કૃતિના સંદર્ભમાં વાત કરીએ છીએ, પણ એમાં એક પ્રેરણાપુરુષ તરીકે ગાંધીજીનો ખાસ ઉલ્લેખ નથી કરતા એથી ગલત સંદેશ જાય છે. શર્માએ લખ્યું હતું કે તે પછી દીનદયાલે ‘ઓર્ગેનાઈઝર’/’પાંચજન્ય’માં ખાસ લેખ વાટે ગાંધીજીને વિશેષ રૂપે સંભાર્યા હતા.

કેવળ સ્મૃતિ પરથી આ સંભારું છું તે એટલા એક ઈંગિત સારુ કે ગાંધી પરત્વે સરિયામ અસ્વીકારથી માંડી સલામત અંતરનો એક રવૈયો સંઘ પરિવારનો રહ્યો છે. પ્રાત:સ્મરણમાં સમાવેશ કર્યા પછી અને છતાં આ એક વાસ્તવિકતા છે. જરા દૂરાકૃષ્ટ લાગે તો પણ કહું કે સંઘ પરિવાર સહિતનો એક વર્ગ આપણે ત્યાં છે જેને ચોક્કસ જ ગાંધીહત્યા ટીકાપાત્ર જણાય છે, પણ એક અંત:સરવાણી ગાંધીવધની અનુમોદનાની છે.

આ ઉલ્લેખને જોગાનુજોગ શ્રાદ્ધ પર્વ આસપાસ જ કંઈક વળ ને આમળા ચઢે, કંઈક તપાસધક્કો લાગે એવો ઘટનાક્રમ સરજાયો છે. ‘હું નથુરામ’ નાટક રાજકોટ-અમદાવાદમાં પડાકારાયું છે, તો બીજી બાજુ અશોકકુમાર પાંડેયના પુસ્તક આધારિત વાચિકમ્ અમદાવાદ-વડોદરા-સુરતમાં પ્રસ્તુત થયું છે જે ગોડસેની કથિત સ્થાપનાને પડકારે છે. જો કે, એક વિગત આ સંદર્ભમાં સંભારવી જોઈએ કે સુરતમાં આ પૂર્વે પોલીસ દરમ્યાનગીરીથી પ્રસ્તુત ‘વાચિકમ્’ અટકાવાયું હતું. રાજકોટમાં કાઁગ્રેસના જો કે શાંતિમય નહીં એવા પ્રતિકારથી ‘હું નથુરામ’ અટક્યું અને સુરતમાં પેલું ‘વાચિકમ્’ પોલીસ દરમ્યાનગીરીથી ન થઈ શક્યું, આ બે બીના વચ્ચેનો ભેદ કોઈને પણ સમજાય એવો છે.

વિરોધ શાંતિમય હોવો જોઈએ એમ કહેવું બેશક બિલકુલ દુરસ્ત છે. માત્ર, આ વિધાન કરતી વેળાએ સંતુલનવિવેક સરખો એ એક મુદ્દો ખયાલમાં રહેવો જોઈએ કે સરકાર અને સત્તા પક્ષ આવે વખતે પ્રત્યક્ષ નહીં તો પરોક્ષ પણ કાયદાના શાસનથી ઉફરાટે ચોક્કસ બાજુને સાચવી લે છે.

જ્યાં સુધી ‘હું નથુરામ’નો સવાલ છે, એ ગોડસેની અદાલતી કેફિયત પર બહુધા ચાલે છે. સંઘ શતાબ્દીએ પહોંચ્યો અને ભા.જ.પ. સંખ્યાબંધ રાજ્યો સહિત કેન્દ્રમાં સત્તા સ્થાને પહોંચ્યો એ વર્ષો, ખાસ કરીને છેલ્લો દસકો, આ કેફિયત બાબતે ચાહક વર્ગને ખુલ્લાણમાં આણનાર રહ્યો છે. અર્ધ પરિભાષિતપણે કેમ ન હોય, કંઈક સૈંયા ભયે કોતવાલ શો કિસ્સો આ છે.

બીજી બાજુ, આ જ દિવસોમાં ગુજરાતીમાં તુષાર ગાંધી અને ધીરેન્દ્ર ઝાનાં જે પુસ્તકો સુલભ થયાં છે તે ગોડસેની અદાલતી કેફિયત અને 30મી જાન્યુઆરીએ ધરપકડ બાદનું એનું પોલીસ નિવેદન, બે વચ્ચેનું અંતર (અને એથી ગોડસેની- જો નરમ શબ્દોમાં કહીએ તો – અંચઈ) સાફ કરી આપે છે.

ગોડસે કેસમાં આખરી ચુકાદો આપનાર ન્યાયમૂર્તિએ કહ્યું છે કે એની કેફિયત એ હદે અસરકારક હતી કે જો અદાલતમાં હાજર રહેલાઓને જ્યુરી લેખી એનો કેસ સોંપવામાં આવ્યો હોત તો તે છૂટી ગયો હોત. ન્યાયમૂર્તિએ આ વિધાન કોઈ સત્યબોધની રીતે નથી કર્યું. એમણે તો ભલે ને તથ્ય નિરપેક્ષપણે કરાયેલ પણ એક દમદાર રજૂઆત તરીકે આ વાત કરી હતી.

વસ્તુત: ‘હિંદુ’ અગર તો આજકાલ વપરાતા ‘સનાતન’ના છેડેથી જોઈએ તો ગોડસેની કેફિયતમાં પાકિસ્તાનને પંચાવન કરોડ આપ્યાથી ગાંધીવધ અનિવાર્ય લાગ્યાની વાત બંધબેસતી નથી, અગર તો હિમદુર્ગનું એક દશાંશમું ટોચકું માંડ છે. સ્વરાજમાં બે-ત્રણ વરસ પર ગાંધીજી મહાબળેશ્વરમાં હતા અને એમના પર ગોડસે સહિતના લોકોએ હુમલો કર્યો ત્યારે આ કોઈ મુદ્દો ક્યાં હતો? 1934ની હરિજન યાત્રા વખતે ગાંધીજી પર હુમલાની કોશિશ થઈ ત્યારે આ મુદ્દો ક્યાં હતો?

આ બધા હુમલાના સિલસિલા પાછળની માનસિકતા બે ધાગે કામ કરતી માલૂમ પડે છે. એક તો, આપણે બ્રિટિશન શાહીવાદ સામે લડવાનું છે કે એથી વધુ બલકે એકમાત્ર ‘શત્રુબોધ’ મુસ્લિમમાં શોધી એની સામે લડવાનું છે, એવી દ્વિધાગ્રસ્તતા – અને, બીજું, હિંદુ એલિટિઝમ અગર સવર્ણવાદના કોચલાની બહાર નીકળી દલિત વંચિત સૌને અપનાવવાની ભૂમિકા અંગે હાડમાં ઝમેલો ને જામેલો ખટકો, આ બે વાનાં લક્ષમાં લઈએ તો સમજાશે કે કોઈ હિંદુ રિનેસાંસની આશા કેમ ઓછી અને પાછી પડે છે.

ગોડસે પરિવારના જ ગોપાલ ગોડસેને પણ એકંદર ચર્ચા સંદર્ભે યાદ કરવાપણું લાગે છે. 1964-65માં એ છૂટ્યા અને એમણે પોતાને છેડેથી આખી દાસ્તાં લખી, ‘ગાંધીહત્યા આણિ મીં.’ અગાઉ અહીં કહેવાનું બન્યું છે તેમ બીજી બાબતો ઉપરાંત એની એક નોંધપાત્ર વાત, અમે અમારી જુબાનીમાં સંઘ અને તાત્યારાવ(સાવરકર)ને બચાવી લીધા તે છે.

ગોપાલ ગોડસેનું આ પુસ્તક પ્રકાશિત કરતી વેળાએ પ્રકાશકના આગ્રહથી સુપ્રતિષ્ઠ મરાઠી બૌદ્ધિક નરહર કુરુંદકરે કશી કાપકૂપ વગર છાપવાની શરતે પ્રસ્તાવના લખી હતી. એમાં ગોપાલ ગોડસેની, ગાંધીહત્યાને એક અનિષ્ટ તત્ત્વના વધ તરીકે અને હત્યારા નથુરામને હુતાત્મા તરીકે રજૂ કરવાની મુરાદને એક એક મુદ્દાની અસરકારક છણાવટ વાટે ધ્વસ્ત કરી હતી. દેખીતી રીતે જ પછીની આવૃત્તિમાં એ પ્રસ્તાવના પડતી મૂકાઈ હતી. આ પ્રસ્તાવનાનો સંક્ષિપ્ત ગુજરાતી અનુવાદ સાબરમતી આશ્રમ સુરક્ષા અને સ્મારક ટ્રસ્ટે 1999માં પ્રગટ કર્યો હતો જે ફેરરમતો કરવાલાયક છે.

‘હું નથુરામ’નો વિરોધ તર્કબદ્ધ ઇતિહાસવિગત સાથે પ્રગટપણે જરૂરી કરી શકાય. માત્ર ગોડસે વિધાનમાં રહેલી તોડમરોડ સામે તોડફોડ એ રસ્તો નથી. સવાલ એ પણ છે કે ‘હું નથુરામ’ પાછળનાં તત્ત્વો ને પરિબળો કાયદાના શાસનમાં નથી માનતાં એવું તો નથી ને.

Editor: nireekshak@gmail.com

પ્રગટ : ‘તવારીખની તેજછાયા’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કોલમ, ‘કળશ’ પૂર્તિ, “દિવ્ય ભાસ્કર”; 18 ફેબ્રુઆરી  2026

‘ડિવાઈડ એન્ડ રુલ’ એટલે લોકોને એક થવા ન દેવા, એમને અંદરોઅંદર લડાવ્યા કરવા અને પોતાની સત્તાને નિર્વિઘ્ને ચલાવવી. લોકોને પણ પછી એક થવા કરતાં ‘અમે’ ને ‘તમે’ ને ‘તેઓ’ બનવાનું ફાવી જાય છે. રાજકારણ પાસે ‘ડિવાઈડ એન્ડ રુલ’ના પોતાનાં કારણો ભલે હોય – આપણી પાસે ‘યુનાઇટ એન્ડ લીડ’ના આપણાં કારણ ન હોવા જોઈએ?  

‘હિંદ સ્વરાજ’માં ગાંધીજીએ લખ્યું છે કે ‘તમને અંગ્રેજોએ શીખવ્યું છે કે તમે એક પ્રજા હતા નહીં, ને થશો પણ નહીં – એ વાત પાયા વગરની છે. એ લોકો નહોતા આવ્યા ત્યારે આપણે એક પ્રજા જ હતા. આપણી રહેણીકરણી એક હતી. ભેદ તો તેમણે જ પાડ્યા. કાળક્રમે ભારતમાં ખિસ્તીઓ, મુસ્લિમો, પારસીઓ આવ્યા ને રહ્યા. પણ જુદાજુદા ધર્મ પાળતા હોવાથી આપણે એક પ્રજા મટી જતા નથી.’ 

આઝાદી પછી આપણે ધર્મ ઉપરાંત ભાષા, પ્રદેશ, જાતિ જેવા અનેક મુદ્દે લડીએ છીએ. આ શિયાળે મુંબઈ કોનું એ પ્રશ્ને હવાને ગરમ કરી દીધી છે ત્યારે થોડાં વર્ષ પહેલાંનો એક બનાવ યાદ આવે છે. બસો વર્ષ જૂની એક ઘટનાને લીધે પૂનામાં પાંચ લાખથી વધુ દલિત ભાઈઓ એકઠા થયા. ઉશ્કેરણીમાં એકનું મૃત્યુ થયું, મહારાષ્ટ્રમાં અનેક સ્થળો સળગ્યાં, મેવાણી-ખાલિદ ઉમર જેવાઓએ આગઝરતાં ભાષણો આપ્યાં અને શિયાળાનું હવામાન ગરમાગરમ થઈ ગયું. ત્યારે વોટ્સ અપ પર એક સંદેશ ફરતો હતો, ‘નથી મરાઠા જીત્યા, નથી દલિતો જીત્યા કે નથી બ્રાહ્મણો જીત્યા. જીત્યા છે અંગ્રેજો – 200 વર્ષ પછી પણ આપણને અંદરઅંદર લડાવવામાં તેઓ સફળ રહ્યા છે.’ 

ગાંધીજી કહેતા તેમ એક પ્રજા થઈને રહેનાર લોકો ધર્મ, ભાષા, પ્રદેશ વગેરે જેવા મુદ્દા વચ્ચે લાવે નહીં. જો લાવે તો તેઓ એક પ્રજા થવાને લાયક રહે નહીં. 1909માં તેમણે કહેલું, ‘આપણે કાચા હૈયાના રહીશું તો અંગ્રેજો જરૂર આપણને લડાવશે.’ કમભાગ્યે એમ જ બન્યું. અંગ્રેજોએ આપણને અંદરઅંદર લડાવ્યા, પહેલા ગુલામીની સાંકળ આપી અને પછી આપ્યા લોહિયાળ ભાગલા. બહુ સહેલાઈથી આપણે સહુ એમની શતરંજનાં પ્યાદાં બની ગયાં અને તેમણે આપણને એકબીજા સાથે લડવામાં બીઝી રાખ્યા જેથી આપણે એક થઈને એમની સામે ન લડીએ. એમણે સળગાવેલી ફાટફૂટની જ્વાળાઓને આપણી સરકારોએ પોતાની રોટલી શેકવા માટે જીવતી રાખી છે. આ બધી આપણને ખબર છે છતાં આપણે ઇતિહાસમાંથી કે વર્તમાનમાંથી ધરાર કશું જ શીખતા નથી અને પોતાના અને બીજાઓના હાથ બાળીએ છીએ. ફૂટ પડાવો અને શાસન કરોની નીતિની આટલી બધી અસર? આખરે શું છે આ ‘ડિવાઈડ એન્ડ રુલ’?

‘ડિવાઈડ એન્ડ રુલ’ રાજકીય અને સામાજિક પોલિસી છે. લેટિનમાં તેને ‘ડિવાઈડ એન એમ્પેરા’ કહેતા. ‘ડિવાઈડ એન્ડ રુલ’ એટલે લોકો પોતાની સામે એક થઈને લડે તે કરતાં એમને અંદરોઅંદર લડાવતાં રહેવું અને પોતાની સત્તાને નિર્વિઘ્ને ચલાવવી. પછી એ શાસનને સલામત રાખવા પ્રજાને જૂથોમાં વહેંચી લડતી રાખવાની વાત હોય, કોર્પોરેટ કંપનીઓમાં સ્ટાફ એકબીજા પર વિશ્વાસ ન કરી શકે એવું વાતાવરણ ઊભું કરવાની વાટ હોય કે પછી ઘરની વહુઓને આપસમાં હરીફાઈ કરતી રાખીને પોતાનું કામ કઢાવી લેવાની સાસુઓની ચાલાકી હોય. 

દુનિયાના તખ્તા પર ભારતની ઓળખ ‘હાઈલી સ્ટેટિફાઈડ’, ‘ડિસઇન્ટીગ્રેટેડ’ અને ‘ડિસ્ક્રિમિનેટરી’ શબ્દોમાં અપાય ત્યારે ભારતીય તરીકે આપણને એ ગમે નહીં, છતાં એ ઓળખમાં રહેલા સત્યને સ્વીકારવું પડે. ભારત પહેલેથી આવું ન હતું. ભારતનો સમાજ વૈવિધ્યપૂર્ણ છે એનો લાભ લઇ જાણીજોઈને તિરાડો પાડવામાં આવી અને રાજકીય સ્વાર્થ માટે એ તિરાડો વધારાતી રહેવાઈ. પહેલું પાપ બ્રિટિશ શાસને કર્યું અને બીજાં પાપ સ્વતંત્ર ભારતની સરકારો આચરતી આવી.  

ઇતિહાસ તપાસીએ તો 1756થી 1857 એ સો વર્ષના ગાળામાં અંગ્રેજોએ એક પછી એક યુદ્ધો કરી લગભગ આખા ભારતને કબજે કર્યું. 1857ના વિપ્લવમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ-શીખ સૌ એકત્ર થઈને લડ્યા એ જોઈ અંગ્રેજોએ પોતાના શાસનને મજબૂત રાખવા ફાટફૂટ પડાવવી શરૂ કરી. શરૂઆતમાં મુસ્લિમ શાસન હટાવવાનુ હતું એટલે હિન્દુઓને પાંખમાં લીધા. હિન્દુઓ શિક્ષિત, સુધારાવાદી અને પોતાનો અધિકાર માગી શકે એવા થયા એ જોઈ એમણે મુસ્લિમોને ચગાવ્યા. જમીનદારોને ઉત્તેજન આપી ગરીબ ખેડૂતોનું શોષણ કરતા કર્યા. દરમિયાન ભારતમાં અંગ્રેજી શિક્ષણ દાખલ થયું કેમ કે મેકોલેએ કહ્યું તેમ એમની અને ભારતની પ્રજાની વચ્ચે સેતુ બને એવી ‘ઈન્ટરપ્રિટર્સ’ની ફોજ તૈયાર કરવાની હતી. આ ફોજ લોહી અને રંગથી ભારતીય હતી, પણ રુચિ અને સંસ્કારથી અંગ્રેજ હતી. 

ધર્મ, ધન અને શિક્ષણની ફૂટ પછી વારો આવ્યો દલિત-સવર્ણનો. 1918માં માયસોર ગવર્નમેન્ટે મિલર કમિટી નીમી. બ્રાહ્મણોનું સરકારી નોકરીમાં પ્રતિનિધિત્વ વધારે હતું તેથી બ્રાહ્મણ સિવાયના બધાંને ‘બેકવર્ડ’ કહ્યા. ત્યાર પછી મુંબઈ, મદ્રાસમાં બેકવર્ડ ક્લાસ માટે નોકરીઓ અનામત રખાઈ. ઉત્તર પ્રદેશમાં એમણે રાજકીય આરક્ષણ મળ્યું.  

ડૉ. આંબેડકરે અસ્પૃશ્ય વર્ગ માટે અલગ મતદારક્ષેત્ર, અનામત બેઠકો, શિક્ષણસવલતો, સરકારી નોકરીઓમાં આરક્ષણ, ભેદભાવવિરુદ્ધના કાયદા અને અસ્પૃશ્ય વર્ગના હિતોને માટે અલગ ખાતાની માગણી કરી. 1932માં કોમ્યુનલ અવોર્ડ જાહેર કરી બ્રિટિશ સરકારે તેને ટેકો આપ્યો. કોમ્યુનલ અવોર્ડથી સવર્ણો, દલિતો, મુસ્લિમ, શીખ, ખિસ્તી, એંગ્લો-ઇન્ડિયનો અને યુરોપિયનોને અલગ મતદારક્ષેત્ર મળતાં હતાં. ગાંધીજી ત્યારે યરવડા  જેલમાં હતા. અસ્પૃશ્યો-દલિતો માટે અલગ મતદારક્ષેત્ર વિરુદ્ધ તેઓ ઉપવાસ પર ઊતર્યા કારણ કે જો એમ થાય તો દલિતો કદી મુખ્યધારામાં આવે જ નહીં. આંબેડકર સાથે લાંબી વાટાઘાટ પછી એક જ હિન્દુ મતદારક્ષેત્રના કરાર થયા જેને ‘પૂના પેક્ટ’ કહે છે.  

ટૂંકમાં 1857થી 1946 સુધીમાં અંગ્રેજોએ પ્રજાના હિતેચ્છુ હોવાનો દાવો કરી પ્રજાને શક્ય તેટલા વધારે જૂથોમાં વહેંચી પોતાનું હિત સાધ્યું. અસંતુષ્ટ પ્રજા વધુ વિચાર્યા વગર તેમની જાળમાં ફસાતી ગઈ. ભારતના ઇતિહાસના આ ગાળાને લાલબહાદુર શાસ્ત્રીએ ‘શરમનો કાળ’ કહ્યો છે. ત્યાર પછી અંગ્રેજોએ સંકેલો કરવા માંડ્યો, પણ જતા પહેલા ભારતના ભાગલા કરાવતા ગયા.

અને સ્વાતંત્ર્ય પછી શું થયું? ભારતના બંધારણની કલમો દરેક નાગરિકને શિક્ષણ ને નોકરી-વ્યવસાયનો સમાન અધિકાર આપે છે, પણ તેમાં બેકવર્ડ ક્લાસના નાગરિક માટે ખાસ સવલતોની જોગવાઈ પણ છે. બ્રિટિશ સરકારે વાવેલા ભેદભાવના બીજને ખાતરપાણી આપી આપણે પોષ્યું છે અને સ-ફળ પણ બનાવ્યું છે. બ્રિટિશ શાસને જૂથવાદને પોષી આર્થિક શોષણ કર્યું અને પોતાનું વર્ચસ્વ વધાર્યું. પહેલેથી અંગ્રેજોને જ પગલે ચાલતી સ્વતંત્ર ભારતની સરકારો જૂથોને વૉટબેંક તરીકે વાપરી પોતાનું વર્ચસ્વ વધારે છે. આપણને પણ એક થવા કરતાં ‘અમે’ ને ‘તમે’ ને ‘તેઓ’ બનવાનું ફાવી ગયું છે. નવા ઊગેલાં રાજકીય સંગઠનોને તો ગમે તે ભોગે સત્તા મેળવવી ને ટકી રહેવું એ જ લક્ષ્ય છે. કૌભાંડો અને ભ્રષ્ટાચાર એટલાં ફાલ્યાંફૂલ્યાં છે કે સ્વચ્છ અને સ્થિર શાસન સ્વપ્નવત્ બની ગયું છે. અંગ્રેજો હિતેચ્છુ હોવાનો દાવો કરતા હતા, આપણા નેતાઓ સોશ્યાલિઝમ, સેક્યુલારિઝમ, સોશ્યલ જસ્ટિસ જેવા શબ્દો ઉછાળે છે. મહોરા જુદાં છે, ચહેરા એક જ છે.  

1946માં બી.એમ. નારાયણે કહ્યું હતું, ‘ઇન્ડિયા ઈઝ એન અનગવર્નેબલ કન્ટ્રી ઓફ ડાયવર્સિટીઝ, કોન્ફ્લિક્ટ્સ એન્ડ પ્રોબ્લેમ્સ.’ ત્યાર પછી પચાસેક વર્ષ પછી નાની પાલખીવાલાએ કહ્યું, ‘અવર લિગલ સિસ્ટમ હેઝ મેડ લાઈફ ટૂ ઈઝી ફૉર ક્રિમિનલ્સ એન્ડ ટૂ ડિફિકલ્ટ ફૉર લૉ ઑબિડિંગ સિટીઝન્સ.’ ઉતમ શક્યતાઓવાળી ઉદાત્ત નીતિઓને નિમ્નતમ હેતુઓ માટે કેમ વાપરવી એ આપણને બરાબર આવડે છે. 

ફ્રેન્ક હર્બર્ટ કહે છે, ‘ફાટફૂટ પાડો ને રાજ્ય કરો, વધારે ભાગલા પાડો ને વધારે શક્તિશાળી બનો, નબળા પાડો ને જીતો અને પ્રેમ બતાવો ને ગુલામ બનાવો – રાજકારણ આ ચાર સિદ્ધાંતો પર રમે છે.’ આ સમજવાનું છે. રાજકારણ પાસે ‘ડિવાઈડ એન્ડ રુલ’નાં પોતાનાં કારણો ભલે હોય, આપણી પાસે ‘યુનાઇટ એન્ડ લીડ’ના આપણાં કારણ ન હોવા જોઈએ?

e.mail : sonalparikh1000@gmail.com

પ્રગટ : ‘રિફ્લેક્શન’ નામે લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “જન્મભૂમિ પ્રવાસી”, 18 જાન્યુઆરી  2026

નયન કૉલેજમાં અભ્યાસ કરતો હતો. ધનિક પિતાનું એક માત્ર સંતાન હતો. એટલે મિત્રો પાછળ છૂટથી પૈસા ખર્ચ કરતો હતો. આથી તેનું મિત્ર મંડળ પણ મોટું હતું. એવું નહોતું કે ફક્ત પુરુષ મિત્રો જ હતા. સ્ત્રી મિત્રોની પણ સંખ્યા મોટી હતી. મોર્ડન સ્ત્રી મિત્રો, નયનની આસપાસ પતંગિયાની જેમ મંડરાયાં કરતી અને લાભ, ગેરલાભ ઉઠાવ્યા કરતી. નયન પણ સ્ત્રી મિત્રોનો લાભ સારી રીતે ઉઠાવતો. નયન માનતો, પૈસા આગળ કોઈપણ વ્યક્તિ મજબૂર થઈ જાય છે. પૈસા જ સર્વસ્વ છે. નયન પૈસાના દમ પર પોતાના સારા-નરસા બધાં શોખ સંતોષતો હતો. કૉલેજમાં તેની છાપ રોમિયો ટાઈપની હતી. નયનને પિતાની આબરૂની પણ પડી નહોતી. લોકો શું કહેશે, પોતાના વિષે શું અભિપ્રાય ધરાવે છે. તેની નયનને કોઈ પરવા નહોતી. 

નયનના પિતા લિડિંગ ઇન્ડસ્ટ્રિયાલિસ્ટ હતા. તેમને બિઝનેસ સિવાય કોઈ વાતમાં રસ નહોતો. નયને જોઈએ એટલા પૈસા મળી રહેતા હતા. એટલે નયનને પિતાની સામાજિક પ્રતિષ્ઠાની કંઈ પડી નહોતી કે તે બાબતે કદી વિચાર્યું પણ નહોતું. બસ, પોતાના મોજશોખમાં મસ્ત રહેતો હતો.

સીમાનો આજે કૉલેજનો પ્રથમ દિવસ હતો એટલે મનમાં ઉત્સાહ સાથે ગભરાટ પણ હતો. તે ધીમે ધીમે કૉલેજના ગેટમાં દાખલ થઈ. રુચિએ જોયું કે એક નવી સ્ટુડન્ટ કૉલેજમાં દાખલ થઈ લાગે છે. તે આગળ વધી,

“હાઈ, આઇ એમ રુચિ, આપનું શુભ નામ?”

“સીમા… સીમા પટેલ… આજે મારો કૉલેજનો પ્રથમ દિવસ છે.”

“તમને જોઈને જ હું સમજી ગઈ હતી. તમારે ગભરાવાની કોઈ જરૂર નથી. હું તમને કંપની આપીશ.”

રુચિએ નયન અને તેના પૂરા મિત્ર મંડળની રૂપરેખા સીમાને આપી દીધી. “હું પણ તમારી જેવા જ વિચાર ધરાવું છું એટલે આપણી કંપની જામશે.”

નયને જોયું કૉલેજમાં આજે નવું પંખી આવ્યું હતું. તો પરિચય આપવો અને લેવો પડે. “હાઈ, હું, નયન મજમુદાર.” નયને હાથ મેળવવા સીમા સામે હાથ લાંબો કર્યો.

“નમસ્તે, હું, સીમા પટેલ.”

“કૉલેજમાં નવા દાખલ થયા લાગો છો?”

“હા, આજે મારો કૉલેજનો પ્રથમ દિવસ છે.”

“સારું, કંઈ કામ હોય તો કહેજો. કૉલેજમાં આપણું ખૂબ ઊપજે છે.”

“હું તમારા વિશે જાણી ચુકી છું. કૉલેજમાં તમારી શું ઇમેજ છે એ મને ખબર છે. આભાર, મારી સાથે કોઈ વાત કરવાની જરૂર નથી.” એમ કહીને સીમા ચાલવા લાગી.

બધાંએ નયનની ઠેકડી ઉડાડી કે ‘આ નવી છોકરીએ નયનને દાણા ન નાખ્યા.’ નયન ધૂંધવાઈને ચાલ્યો ગયો. આજે પહેલીવાર જાહેરમાં કોઈકે તેની અવહેલના કરી, તેને ફારસરૂપ બનાવી દીધો હતો.

બીજે દિવસે નયન કૉલેજે વહેલો પહોંચી ગયો અને સીમાની રાહ જોતો દરવાજા ઉપર મીટ માંડીને બેઠો હતો.

મિત્રોએ પૂછ્યું, “કાં ભાઈ, આજ કૉલેજ વહેલો આવી ગયો. તારે તો કૉલેજના ટાઈમ સાથે ક્યાં કંઈ નિસબત છે.”

બીજાએ કહ્યું, “અરે! ભાઈ નયન નવી ફૂલઝડીની રાહ જોઇને બેઠો છે.”

“નયન, તું ખોટો રણમાં આથડે છે. સીમા ઝાંઝવાનું જળ છે. તને દેખાશે, તેની પાછળ તરસ્યા હરણની જેમ તું આથડીશ, પણ તારા હાથમાં નહીં આવે. તારા છેલબટાઉ વેડાની તેને ખબર પડી ગઈ છે. બધાં એક સરખા સ્વભાવનાં નથી હોતાં. સીમા અલગ પ્રકૃતિની છે. તરસ્યા રહેવા કરતાં અમારી સાથે મોજ મસ્તી કરને.” નયન ધૂંધવાઈ ગયો. આજ સુધી તેને કોઈના પ્રતિકારની પ્રતિક્રિયાનો સામનો કરવાનો સમય નહોતો આવ્યો. નયન બધી કૉલેજ ગર્લને તિતલી જ માનતો હતો. નયને સતત ત્રણ દિવસ રાહ જોઈ પણ સીમા ન દેખાઈ અને મિત્રોમાં હાંસીને પાત્ર બની ગયો.

“અરે! તમે આજે દેખાયાં. હું તમારી ત્રણ દિવસથી રાહ જોઉં છું.”

“તમારે શું કામ રાહ જોવી જોઈએ. હું તમારી મિત્ર નથી અને થવા પણ માગતી નથી. તે દિવસે પણ મેં તમને આ જ વાત કરી હતી. તે દિવસની વાત ન સમજાઈ હોય તો આજે સમજી લેજો અને આ વાત અહીં પૂરી થાય છે. મને ફરી મળવાનો પ્રયત્ન ન કરતા.”

“ચાલ રુચિ આપણે તો અભ્યાસ કરવો પડશે. તારા ને મારા પપ્પા પાસે ફાજલ પૈસા નથી.”

નયને તપાસ કરી તો તેને જાણવા મળ્યું કે સીમાના પપ્પા, તેના પપ્પાની કંપનીમાં એકાઉટન્ટ હતા. નયન ખુશ થઈ ગયો. નયને તેના પપ્પાને વાત કરી. નયનના પપ્પાએ કહ્યું, “હું વાત કરી જોઈશ. પણ તારી છેલબટાઉગીરીથી મારા હાથમાંથી ઘણી સારી દીકરીઓની પ્રપોઝલો ચાલી ગઈ છે. તું તો સુધરવાનું નામ નથી લેતો.”

“પપ્પા, તમે પ્રયત્ન તો કરો.”

“સારું, હું પૂછી જોઈશ.”

“પ્રીતમભાઈ, તમને શેઠજી બોલાવે છે.”

“મારુ વળી શું કામ પડ્યું? આ વીસ વર્ષની નોકરીમાં ક્યારે ય શેઠની મુલાકાત થઈ નથી. જે હોય તે મળીશ એટલે ખબર પડશે.”

“પ્રીતમભાઈ, આવો મને તો આજે જ તમારી કામ પ્રત્યેની નિષ્ઠા અને કાર્યદક્ષતાની ખબર પડી. હું તમને ચીફ એકાઉટન્ટનું પ્રમોશન આપવા માગું છું. તમને કોઈ વાંધો તો નથી ને?”

પ્રીતમભાઈને શું વાંધો હોય એ તો ખુશ થઈ ગયા.

ઘરે વાત કરી. સીમાએ પૂછ્યું, “પપ્પા, તમારા શેઠને નયન નામનો દીકરો છે?”

“હા, બેટા, પણ તેને અને મારા પ્રમોશનને શું સંબંધ છે?” સીમાએ બધી વાત કરી.

“તો એમ વાત છે. કંઈ વાંધો નહીં બેટા! તું ચિંતા કરમા. હું નયનના પરાક્રમો જાણું છું. હું શેઠજી સાથે ફોડી લઈશ.”

અઠવાડિયા પછી, શેઠજીએ પ્રીતમભાઈને બોલાવ્યા, “પ્રીતમભાઈ, તમારું એક કામ છે. તમારી દીકરી સીમા, મારા નયનને પસંદ છે. બંને એક જ કૉલેજમાં અભ્યાસ કરે છે. આપણે લગ્ન અભ્યાસ પૂરો થાય પછી કરીશું. અત્યારે નક્કી કરી રાખીએ.”

“શેઠજી, હું તમને પૂરતું માન-સન્માન આપું છું. આ મારી દીકરીના જીવનનો સવાલ છે, એટલે તમારી વાત નહીં સ્વીકારી શકું.”

“તમે કોને ના પાડો છો એ તો જાણો છો ને? તમારી નોકરી જતી રહેશે.”

“ભલે શેઠજી, જેવી તમારી ઇચ્છા; ઝાંઝવાનાં જળ માટે ફાંફાં મારતા તમારા દીકરાની સાથે મારી દીકરી ન વરાવું. આ મારું રાજીનામું … તમે  મારી અઠવાડિયા પહેલાં મારા કામની કદર શા માટે કરી હતી; એ મને મારી દીકરી સાથે વાત કરતાં ખબર પડી ગઈ હતી. તમે તમારા દીકરાને ન સમજી શક્યા એ મને શું સમજવાના છો. તમારા કરતાં લોકો મને વધારે સારી રીતે જાણે છે. મારે નોકરી શોધવા જવું નહીં પડે. મારા ખિસ્સામાં તમારી કંપની કરતાં પણ સારી કંપનીનો નિમણૂંક પત્ર છે. મને ખબર જ હતી કે હું તમારી વાત નહીં સ્વીકારું એટલે મારે આ કંપની છોડવી પડશે અને શેઠજી, છેલ્લે એક વાત કહું, દુઃખ ન લગાડતા. તમે પણ નયનના પરાક્રમ જાણો છો. છતાં તેને છાવરો છો. બીજાની દીકરીની જિંદગીને દાવ પર લગાડો છો. પૈસાથી બધું નથી ખરીદી શકાતું, એ તમારે અને નયને સમજવાની જરૂર છે. એક પિતા તરીકે નયનને સમજાવો. ઝાંઝવાનાં જળ પાછળ દોડવાનું બંધ કરે. આખી જિંદગી દોડ્યા કરશે.”

ભાવનગર, ગુજરાત

e.mail : Nkt7848@gmail.com