શત્રુ અદૃશ્ય હોય ત્યારે, છુપાઈને લડવું સારું કહેતા‘તા,
ને શત્રુ ભૂરાંટો થયો, ત્યારે જ ધકેલ્યો મેદાને મને ?

ભૂલી ગયા પેલું ? ‘જાન હૈ તો જહાન હૈ’, કહેતા‘તા તે !
હવે જાન અને જહાન બંને સાચવવાનું કહો છો મને ?

બહુ ખખડાવી, બહુ સળગાવી, કરી નૌટંકી કેવી ?
અઢાર દિ‘માં જીત્યા’તા, જીતશું યુદ્ધ, મારી’તી ફિશિયારી એવી !

‘ઘરમાં રહો સુરક્ષિત રહો’ કહેતા‘તા તે,
સઘળું ખોલી બેઠા? છોડી દીધા છુટ્ટા સૌને ફોડવા તમતમારું !

નથાયો નહિ  કાળીનાગ, ને તોયે નાચવા લાગ્યા ?
શું મારી’તી ધાડ? તે ખાલી વાદળાં જેવું ગાજવા લાગ્યા !

પીઠ થપથપાવી પોરસાવાનું, પાડી દીધો છાકો !
ઊઠ ઊંઘણશી, જાગીને તું જો જરા, રાડો પાડે રાંકો !  

મનની વાતમાં મેલ પૂળો, વડાં કરે તું વાતે,
આજીવન છે યુદ્ધ અહીં, લડવાનું બસ જાતે.

= = = = સાર્ત્ર માનતા કે હ્યુસેર્લ વગેરે ફિલસૂફોને વિશેની પોતાની સમજ કરતાં સિમૉંની સમજ વધારે સારી છે. સાર્ત્ર અને સિમૉં લગ્ન કર્યા વિના પ્રગાઢ જીવનસાથી બનીને જીવેલાં = = = =

= = = = જિવાતા જીવનનો આ કોરોનાકાળથી વધારે વિષમ અને મોટો કયો અનુભવ હોઈ શકે? એની જેટલી વાતો સાહિત્ય વડે થાય એટલી સહજ લાગશે, સ્વીકાર્ય બનશે, પ્રેરક અને માર્ગદર્શક નીવડશે. એ વાતોમાં જરાક ફિલસૂફી ભળે તો કશું બગડી નથી જતું બલકે એ તો સોની જેમ સોનાનો દાગીનો ઘડતી વખતે માફકસરની બીજી ધાતુ ભેળવે છે એના જેવું જરૂરી બની રહે છે, કરણીય લાગે છે. = = = =

‘આ મુશ્કેલ સમયમાં’ શ્રેણીના ( 20 )-મા અંશમાં મે લખ્યું કે ‘જાત-અલગાવ’ સ્વીકારીને તેમ જ ‘સામાજિક અન્તર’ જાળવીને કોરોના અને કોવિડ-૧૯ને ડામી શકાય છે, પણ એ કામ સમગ્ર સમાજ કે સૌ પ્રજાજનો નથી કરી શકતાં. એમ કહીને મેં લખ્યું કે સામાન્યજનો જાત-અલગાવ અને સામાજિક અન્તર બાબતે પાછાં પડે છે, એમનાથી એ બધું નથી થતું, કહો કે, નથી થઈ શકતું. એઓ એવી કશી ગુંજાઈશ વગરનાં લાચાર હોય છે. ખાસ તો, એમનાથી રોજિન્દી જીવનશૈલી નથી છૂટતી. એમ પણ ઉમેર્યું કે આ મુશ્કેલ સમયમાં ઊભી થયેલી હાડમારીઓથી આમ પ્રજા, જનસમાજ, તો ઘાંઘાં થઈ ગયાં હોય છે. કારીગરો કે દ્હાડિયા મજૂરો કે રોજંદારો જાત-અલગાવ કરે તો એમનું શું થાય? નોકરીધંધાના ને ખાવા-પીવાના જ સાંસા પડ્યા હોય છે. રોજિન્દું જીવન વેરવિખેર થઈ ગયું હોય છે અને કશી જ સમજ નથી પડતી કે ગાડી પાછી ક્યારે પાટે ચડશે.

મેં આમ, વિશિષ્ટ વ્યક્તિઓની વર્તણૂકની સામે સામાન્યજનોના પક્ષે વાત મૂકી ને તેમની પ્રત્યે સહાનુભૂતિ દાખવવા કહ્યું તે અનેક મિત્રોને ખૂબ ગમ્યું. ઘણાઓએ વખાણ્યું. એક-બે જણને હું એ કારણે મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે ‘સર્જક’ પણ લાગ્યો ! કોઈ કોઈએ એમ પણ કહ્યું કે મારી આ શ્રેણીના અગાઉના અંશો એમને ‘અઘરા’ લાગ્યા છે.

હવે આવી વાતો તો દરેક વાચકની દૃષ્ટિમતિનો વિષય ગણાય. એની નુક્તેચિની થઈ શકે, પણ શું કરવા કરવી? પરન્તુ એક મિત્રે ફોન કરી કહ્યું તે મને ચૉંકાવી ગયું. એણે કહ્યું કે – કોરોના સંદર્ભે તમે હમેશાં સાહિત્યના સહારે વાત કરો છો ને કંઇક ફિલસૂફીના સહારે. મને એણે સીધું પૂછ્યું કે – તમે બેમાંથી કોને વધારે શ્રદ્ધેય ગણો છો – સાહિત્યને કે ફિલસૂફીને?

મિત્રના પ્રશ્નને કારણે મને સિમૉં દ બુવા યાદ આવી ગયાં. આજે ફંટાઈને જરા એમની વાતો કરું :

ફ્રૅન્ચમાં લખાયેલા સિમૉંના Adieux : A Farewell to Sartre ગ્રન્થનો અંગ્રેજી અનુવાદ 1974 -માં Conversation with Jean-Paul Sartre શીર્ષકથી પ્રકાશિત થયેલો. એમાં સિમૉંએ સાર્ત્રને પૂછ્યું છે : તમને શું ગમે – તમને સાહિત્યકાર તરીકે યાદ કરવામાં આવે એ, કે ફિલસૂફ તરીકે? સાર્ત્રે જવાબ આપ્યો છે કે literature is essentially above philosophy – સાહિત્ય તત્ત્વત: ફિલસૂફીથી ચડિયાતું છે. કેમ કે, ફિલસૂફી હંમેશાં કશાક ને કશાક ઐતિહાસિક સમયસંદર્ભમાં જન્મે છે. જ્યારે સાહિત્ય એક અર્થમાં સમયસંદર્ભથી મુક્ત ચીજ છે – સાર્ત્રે વાપરેલો શબ્દ છે, timeless. સિમૉં સાર્ત્રની આ વાત સાથે સમ્મત થાય છે અને જણાવે છે કે સાહિત્યનું જ પરમ નિરપેક્ષ સ્વ-રૂપ હોય છે, નહીં કે ફિલસૂફીનું.

વળી, કદાચ એ કારણે એમ પણ બને છે કે અગાઉના ફિલસૂફે સંપડાવેલું સત્ય હંમેશાં ભાવિ ફિલસૂફો માટે સામગ્રી બની જાય છે. તેઓ એ પર કામ કરે છે અને ‘નવાં’ સત્યો રજૂ કરે છે. આ ક્ષણે, 'બ્રહ્મ સત્ય, જગત્ મિથ્યા' અને તે સત્ય-સંલગ્ન ષડ્દર્શનોવાળું ભારતીય પરમ્પરાનું આપણે ત્યાંનું દૃષ્ટાન્ત મને સહેજેય યાદ આવી જાય છે.

સિમૉં ૧૫ વર્ષનાં હતાં ત્યારથી જ ફિલસૂફીને બદલે સાહિત્યને ચાહવા લાગેલાં. એટલું જ નહીં, એમનામાં સાહિત્યકાર થવાની મનીષા જાગેલી. એમની આ પસંદગી બાબતે પિતા સહાયક નીવડેલા, કેમ કે પિતા માનતા હતા કે સાહિત્યકારો હંમેશાં ફિલસૂફો કે વિદ્વાનો કે શિક્ષણકારો કરતાં ચડિયાતા હોય છે.

The Prime of Life આત્મકથામાં સિમૉંએ સાર્ત્ર અંગેની એક સરસ વાત મૂકી છે. સાર્ત્ર માનતા કે હ્યુસેર્લ વગેરે ફિલસૂફોને વિશેની પોતાની સમજ કરતાં સિમૉંની સમજ વધારે સારી છે. સાંભળીને સિમૉંને સારું લાગેલું. સાર્ત્ર અને સિમૉં લગ્ન કર્યા વિના પ્રગાઢ જીવનસાથી બનીને જીવેલાં. સાર્ત્રને મળતાં પહેલાં સિમૉંએ ફિલસૂફીનું અધઝાઝેરું અધ્યયન કરેલું. ફિલસૂફી અને સાહિત્યના સમ્બન્ધનું ખાસ્સું વિશ્લેષણ પણ કરેલું. પણ પછી સિમૉંએ તારવ્યું હતું કે પૂર્વકાલીન ફિલસૂફોને ન સમજીને જ સારા ફિલસૂફ થઈ શકાય છે ! જો કે, સરવાળે, સિમૉં ફિલસૂફ ન જ થયાં.

સિમૉંની ઝંખના રહી કે પોતાનાં લેખનો demanding અને sophisticated હોય અને તે એવાં હોવાં જોઈએ કે તેમાં અનેક લોકો ભાવભાવનાની રીતેભાતે પ્રવેશીને જોડાઈ શકે -જેમ તેઓ જાઝ-સંગીતમાં જોડાય છે.

એમણે કથાસાહિત્ય, સંગીત, ફિલ્મ, ટી.વી. માટે પણ સતત અપીલ કર્યે રાખી કેમ કે એમાં જિવાતા જીવનની અનુભૂતિઓ આકારાઈ હોય છે. એથી નારીવાદી વિચારકોને ફિલસૂફોની જેમ મતમતાન્તરોની રીતે નહીં પણ સંવાદની રીતે વાત કરવાની જગ્યા મળે છે. એથી કથાસાહિત્યની બહુ-સાંસ્કૃતિક કથનપ્રણાલીઓને ઓળખીને આવકારી શકાય છે. એથી ગ્રીક ફિલસૂફોની અમૂર્ત વાતોમાં બંધ વસ્તુઓને સહજપણે ખોલીને સુખે પામી શકાય છે.

જિવાતા જીવનનો આ કોરોનાકાળથી વધારે વિષમ અને મોટો કયો અનુભવ હોઈ શકે? એની જેટલી વાતો સાહિત્ય વડે થાય એટલી સહજ લાગશે, સ્વીકાર્ય બનશે, પ્રેરક અને માર્ગદર્શક નીવડશે. એ વાતોમાં જરાક ફિલસૂફી ભળે તો કશું બગડી નથી જતું બલકે એ તો સોની જેમ સોનાનો દાગીનો ઘડતી વખતે માફકસરની બીજી ધાતુ ભેળવે છે એના જેવું જરૂરી બની રહે છે, કરણીય લાગે છે.

= = =

(June 7, 2020: Ahmedabad)

એ તો તમે જાણો જ છો કે અંગ્રેજોનો ઉદ્દેશ ભારતમાં રહીને ભારતનાં થયાં વિના શક્ય એટલું શોષણ કરવાનું હતું. બને એટલો લાંબો સમય અને બને એટલું ઝડપી. તેમને બે વાતની જાણ હતી. જો પ્રચંડ માત્રામાં અને ઝડપી શોષણ કરવું હોય તો ભારતમાં વહીવટી અને ભૌતિક એમ બંને મોરચે માળખાકીય વિકાસ કરવો પડશે. કાશ્મીરનું કેસર મુંબઈ કે કરાચીના બંદરેથી લઈ જઈને યુરોપમાં વેચવું હોય અને લેંકશાયરનું કપડું મુંબઈ ઊતારીને કાશ્મીરમાં કે અન્યત્ર વેચવું હોય તો શેની જરૂર પડે એની તેમને જાણ હતી. આને માટે તેમણે દેશને જોડ્યો હતો. આને કારણે એક ભૌગોલિક-રાજકીય ભારત અસ્તિત્વમાં આવ્યું હતું. ગયા લેખમાં કહ્યું હતું એમ ભારતના ઇતિહાસમાં પહેલી વાર.

બીજી જાણ તેમને એ વાતની હતી કે જેમ આધુનિક પાશ્ચાત્ય શિક્ષણના કારણે ભારતમાં સામાજિક-રાજકીય જાગૃતિ વિકસશે એમ જો ભારતને ભારત તરીકે વહીવટી અને ભૌતિક આકાર આપવામાં આવશે તો એક દિવસે ભારતમાં ભારતીય હોવાનું ભાન પણ વિકસશે. બીજા શબ્દોમાં ભારતીય અસ્મિતાભાન જન્મ લેશે. આ બે પરિબળોને કારણે એક દિવસ અંગ્રેજોએ ભારત છોડવું પડશે. તેમણે અત્યંત ગણતરીપૂર્વક જોખમ ઊઠાવ્યું હતું.

પણ એવો દિવસ આવે એ પહેલાં તેઓ જેટલી બને એટલી ઝડપે ભારતનું શોષણ કરવા માગતા હતા તો બીજી બાજુ એવો દિવસ શક્ય એટલો મોડો આવે એ માટે પણ પ્રયત્ન કરતા હતા. એમાં તેમના ધ્યાનમાં આવ્યું હતું કે ભારતમાં હિંદુ, મુસલમાન અને બીજા ધર્મસમૂહો જેવા બાધા રૂપિયા જ નથી; રૂપિયાની અંદર પરચૂરણ પણ ઘણું છે. આ પરચૂરણનો રૂપિયા સામે જ ઉપયોગ કરી શકાય એમ છે. તેમના ધ્યાનમાં એ પણ આવ્યું હતું કે પરચૂરણ તો ભારતના દરેક ધર્મસમૂહમાં છે, પણ હિંદુઓમાં સૌથી વધુ છે. કહો ને કે હિંદુઓનો તો બાધો રૂપિયો જ નથી, બધું જ પરચૂરણ છે. ભારત નામની સો રૂપિયાની થેલીમાં ૭૫ રૂપિયા હિંદુઓના ખરા, પણ પરચૂરણ સ્વરૂપે. બાધો રૂપિયો એક પણ ન મળે. આખો દિવસ અને ચોવીસે કલાક પરચૂરણ ખખડ્યા જ કરે.

અંગ્રેજોએ હિંદુ-મુસ્લિમના રૂપિયા લડાવવાની સાથે સાથે હિંદુ પરચૂરણને પણ લડાવવાનું શરૂ કર્યું. ઉત્તર-દક્ષિણ, પૂર્વ-પશ્ચિમ, આર્ય-દ્રવિડ, સવર્ણ-અવર્ણ, હિંદુ-શીખ, બ્રાહ્મણ-બ્રાહ્મણેતર, સંસ્કૃત-પ્રાકૃત, તત્સમ-તદ્ભવ એમ અસંખ્ય દોકડા હાથવગા હતા જેને એકબીજાની સામે લડાવી શકાય એમ હતા અને અંગ્રેજોએ તેને સામ સામે ધરી દીધા હતા. અંગ્રેજોની ગણતરી સાચી ઠરી. હિંદુ દોકડા આપસમાં લડવા માટે ઉત્સુક હતા અને આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આજે પણ લડે છે. અંગ્રેજો ભારતનો કિનારો છોડીને ગયા એને પોણી સદી થવા આવી હોવા છતાં દોકડા-લડાઈનો અંત આવ્યો નથી.

અહીં મનમાં એક પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થવો જોઈએ. પોતાના વતનથી છ હજાર માઈલ્સ દૂર થોડાક હજાર અંગ્રેજોની હાજરી દ્વારા ભારતનું વધારેમાં વધારે પ્રમાણમાં અને વધારેમાં વધારે સમય શોષણ કઈ રીતે થઈ શકે એ વિશે અંગ્રેજો વિચારતા હતા અને ઉપાયો શોધતા હતા તો સામે પક્ષે અંગ્રેજોનું વલણ જોઇને કોઈ ભારતીયના મનમાં એવો સવાલ કેમ પેદા ન થયો કે આપણે કોઈ એવો ઉપાય શોધવો જોઈએ કે જેથી અંગ્રેજો આપણું ઓછામાં ઓછું અને ઓછામાં ઓછો સમય શોષણ કરી શકે? શા માટે આવો પ્રશ્ન કોઈના મનમાં ન જાગ્યો? આખી ૧૯મી સદી ઊપર નજર કરી જાઓ અને શોધી કાઢો કે કોણે આમ વિચાર્યું હતું અને ભારતની પ્રજાને આવી સલાહ આપી હતી? એક પણ માણસ નહીં મળે. ઓછામાં ઓછું મને તો આવો કોઈ વિચારક કે નેતા ૧૯મી સદીમાં જોવા મળ્યો નથી.

આનો અર્થ એવો નહીં કરતા કે તેમનામાં બુદ્ધિ નહોતી. આનો અર્થ એવો પણ નહીં કરતા કે તેઓ સંકુચિત માનસ ધરાવતા હતા કે ઓછા દેશપ્રેમી હતા. આનો અર્થ એવો પણ નહીં કરતા કે તેઓ અંગ્રેજોના હાથનાં રમકડાં હતાં. અંગ્રેજોએ તેમનો ઉપયોગ જરૂર કર્યો હતો, પણ એ તેમની ભૂમિકાનું આડપરિણામ હતું, એજન્ડા નહોતો. જો કે ભારતમાં કોઈ અંગ્રેજોનાં હાથનાં રમકડાં હતાં જ નહીં એવું પણ નથી. તેમનામાં એક જ ખામી હતી અથવા તો તેમણે એક જ મોટી ભૂલ કરી હતી અને તે એ કે જ્યારે તેમની ભૂમિકા સામે શંકા થવા લાગી, પ્રશ્નો ઉપસ્થિત થવા લાગ્યા, સામે છેડેથી પડકારો પેદા થવા લાગ્યા, વળતી ભૂમિકાઓ મંડાવા લાગી ત્યારે તેમણે તેની ઉપેક્ષા કરી હતી. તેમણે ચર્ચામાં ઊતરવું જોઈતું હતું, સંવાદ સાધવો જોઈતો એક પ્રકારનો રાષ્ટ્રીય વિમર્શ વિકસવો જોઈતો હતો; પણ એવું બન્યું નહીં. ‘આપણે’ ‘બીજા’ સાથે સંવાદ કરવો જોઈએ અને તેમની ભૂમિકા સમજવી જોઈએ એવું બન્યું જ નહીં. ૧૯મી સદીના ભારતીય પ્રતિસાદની આ મોટામાં મોટી ખામી રહી.

૧૯મી સદીમાં સર સૈયદ અહમદ ખાને મુસલમાનોમાં સુધારાનું આંદોલન શરૂ કર્યું ત્યારે સુધારક મુસલમાનો અને રૂઢિચુસ્ત મુસલમાનો વચ્ચે ચર્ચા શરૂ થઈ હતી, પણ સર સૈયદને એમ નહોતું લાગ્યું કે વિદેશી શાસકો સાથેના સંબંધોની બાબતમાં હિંદુ દૃષ્ટિકોણ સમજી લઈએ. કોઈ હિંદુએ પણ મુસલમાની દૃષ્ટિકોણ સમજવાની અને તેમના ભયનું કારણ સમજવાની કોશિશ નહોતી કરી. હિંદુઓમાં રાજા રામમોહન રોય પછીથી સુધારાનું આંદોલન શરૂ થયું હતું અને હિંદુઓમાં ખૂબ ચર્ચા થઈ હતી, પરંતુ એ સવર્ણ હિંદુઓ (બ્રાહ્મણ કહો – ખરું જોતા બ્રાહ્મણ પુરુષો કહો) વચ્ચેની ચર્ચા હતી. આર્યસમાજી હિંદુ અને સનાતની હિંદુ વચ્ચે ચર્ચા ચાલતી હતી. સમાજસુધારાવાદી હિંદુ અને તેનો વિરોધ કરનારા સનાતની હિંદુ વચ્ચે ચર્ચા ચાલતી હતી. એ ચર્ચામાં શુદ્રોના (અને સવર્ણ સ્ત્રીઓના સુદ્ધા) અવાજને સાંભળવાની કોઈએ કોશિશ નહોતી કરી. ઉત્તર ભારતમાં કોઈએ પોતાને દ્રવિડ તરીકે ઓળખાવનારા દક્ષિણ ભારતના ગેરબ્રાહ્મણ બહુજન સમજના અવાજને સાંભળવાની કોશિશ નહોતી કરી. દક્ષિણ ભારતના બ્રાહ્મણોએ પણ આર્ય વિરુદ્ધ દ્રવિડ સૂર વહેતો થવા લાગ્યો તેનો નોંધ નહોતી લીધી. આદિવાસીઓને તો કોઈ યાદ પણ નહોતું કરતું.

ટૂંકમાં ભારતની દરેક પ્રજા પોતાના સમાજ અંતર્ગત ચર્ચા કરતી હતી, પણ એક પ્રજાએ બીજી પ્રજાને કાન નહોતો આપ્યો એ ૧૯મી સદીના ભારતીય સામાજિક-રાજકીય વિમર્શની આ મોટી મર્યાદા છે. એવું નહોતું કે અવાજો એટલા મંદ હતા કે કાને નહોતા પડતા. અવાજો બળુકા હતા અને પ્રત્યેક દાયકે એ અવાજો વધારે બળુકા બનતા જતા હતા. જેમ કે દયાનંદ સરસ્વતી આખા ભારતમાં ફરીને સનાતની બ્રાહ્મણો સાથે શાસ્ત્રાર્થ કરતા હતા, પરંતુ એમને ક્યારે ય એવું નહોતું લાગ્યું કે તેમણે પૂનાના જ્યોતિબા ફૂલેને મળીને તેમની ભૂમિકા સમજવી જોઈએ. ખાસ કરીને ત્યારે, જ્યારે ૧૮૭૫ના અરસામાં બહુજન સમાજનો અને સ્ત્રીઓનો અવાજ ઠીક ઠીક પ્રમાણમાં બળુકો બની ચૂક્યો હતો અને દયાનંદ સરસ્વતી દેશમાં ભ્રમણ કરતા હતા. તેમને એવું કેમ નહીં લાગ્યું કે બહુજન (શબ્દ પર ધ્યાન આપો; બહુ-જન) જુદી ભાષામાં બોલી રહ્યા છે અને લગભગ તેમની ભૂમિકા સામે પ્રતિવાદ કરીને જુદી માંડણી કરી રહ્યા છે ત્યારે તેમને સાંભળવા જોઈએ? આવું કેમ? કયા ભરોસે તેઓ બહુજન સમાજની એષણા(એસ્પીરેશન્સ)ની ઉપેક્ષા કરતા હતા? સનાતની પંડિતો સાથે શાસ્ત્રાર્થ કરવા કાશી જાય, પણ જ્યોતિબા ફુલેને સમજવા પૂના ન જાય! દયાનંદ સરસ્વતી પૂના ગયા પણ છે, પરંતુ ફુલેને મળ્યા નથી.

સ્વામી વિવેકાનંદ તો માનવીય એકતાના ઋષિ ગણાય છે. તેમણે હિંદુ-મુસ્લિમ એકતાની વાત કરી છે. દલિતો પ્રત્યેક કરુણાની વાત કરી છે અને આદિવાસીઓને હિંદુ બાથમાં લેવા માટે તેમ જ વંચિતોની સેવા કરવા માટે રામકૃષ્ણ મિશનની સ્થાપના કરી હતી. ૧૮૯૩માં વિશ્વ ધર્મ પરિષદમાં હિંદુ ધર્મના માનવીય ચહેરાની વાત કરીને તેમણે દુનિયામાં ડંકો વગાડ્યો હતો.  વિશ્વને ઉદારમતવાદી/માનવતાવાદી હિંદુ દર્શનનો પરિચય કરાવવા જગતના અનેક દેશોનો પ્રવાસ કર્યો હતો. આટલી જહેમત લેનારા સ્વામી વિવેકાનંદે ક્યારે ય જ્યોતિબા ફુલેને મળવાની/સાંભળવાની જહેમત નહોતી લીધી. એવું કેમ? ૧૯મી સદીના છેલ્લા દાયકા સુધીમાં તો તમારી કલ્પનાના હિંદુ ધર્મ સામે અને તમારી કલ્પનાના ભારત સામે બુલંદ અવાજો ઊઠવા લાગ્યા હતા. માત્ર મહારાષ્ટ્રમાં જ નહીં, દેશનાં બીજા પ્રાંતોમાં પણ જ્યોતિબા ફુલેની નાનીનાની આવૃત્તિઓ પેદા થવા લાગી હતી. બંગાળમાં અવાજો સંભળાવા લગ્યા હતા, પરંતુ વિવેકાનંદે તે સાંભળ્યા હોય અને તેમની સાથે ચર્ચા કરી હોય એવું જાણમાં નથી.

આવું કેમ? તેઓ તેમના વર્તુળની અંદર ચર્ચા કરે પણ અભિપ્રાયોના અને અભિગમોનાં બીજાં વર્તુળોની ઉપેક્ષા કરે એવું કેમ? તેમનામાં બુદ્ધિ ઓછી હતી એવું નથી. તેઓ ઓછા દેશપ્રેમી હતા એવું પણ નથી. તેઓ સંકુચિત સવર્ણ માનસ ધરાવતા હતા એવું પણ દરેક કેસમાં ન કહેવાય. આ છતાં સરવાળે વસ્તુસ્થિતિ તો એ જ છે કે ભારતમાં ૧૯મી સદીમાં વિચારો અને વલણોની છાવણીઓ વચ્ચે રાષ્ટ્રીય વિમર્શ થયો નહોતો.

કઈ સમજથી? કયા ભરોસે? એની ચર્ચા હવે પછી.

e.mail : ozaramesh@gmail.com

પ્રગટ :  ‘દૂધનું દૂધ, પાણીનું પાણી’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ‘સંસ્કાર’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 07 જૂન 2020