ઊભી બજારે
ખુલ્લે આમ
એ અબળાની વેચાતી કાયા
લુંટાતું સર્વસ્વ
બદલાતા નામ સાથે
સ્ટ્રીટ ગર્લ
તરીકેની
નવી પિછાણ
આ દેશમાં આ તરફ ચોતરફ
વર્ષોથી નિરંતર અવિરત
આપણે જોઇએ છીએ તેમ છતાં
આપણે સૌ ગર્વથી
કહીએ છીએ કે
આ ભારત દેશ
મારો મહાન !

e.mail : koza7024@gmail.com

સર્વોચ્ચ અદાલતે સર્વોચ્ચ અદાલતના વરિષ્ટ વકીલ પ્રશાંત ભૂષણને એક રૂપિયાના દંડની  સજા કરી છે, જે પ્રશાંત ભૂષણે રિવ્યુ પિટિશન કરવા દેવાની શરતે માન્ય રાખી છે. આનો અર્થ એ થયો કે પ્રશાંત ભૂષણ હવે પછી સર્વોચ્ચ અદાલતમાં તેમની સામે અદાલતની અવમાનના કરવા માટે ચલાવવામાં આવેલા ખટલા વિશે, તેમને કરવામાં આવેલી સજા વિશે અને અદાલતની ટીકા કરવાનામાં આવે તો તેને અદાલતની અવમાનના ગણવાની અને તેમ જ તેને ગુનો ઠરાવતી જોગવાઈ વિશે પુનર્વિચાર કરવાની માંગણી કરશે. અદાલતે પ્રશાંત ભૂષણની માગણી સ્વીકારી લીધી હતી અને કુંડાળામાં પડી ગયેલા પગને માંડ માંડ બહાર કાઢ્યો હતો.

કોણ આને માટે જવાબદાર હતું? પ્રશાંત ભૂષણ કે અદાલત પોતે?

૧૯૪૨માં વિશ્વયુદ્ધ ચાલતું હતું અને ભારતમાં કૉન્ગ્રેસે અંગ્રેજ સરકારને સહકાર આપવાની જગ્યાએ અંગ્રેજોને ભારત છોડી જતા રહેવાનું કહ્યું, ત્યારે અંગ્રેજ સરકારે મુક્ત અવાજ ઉપર કોરડો વીંઝ્યો હતો. અખબારો ઉપર અનેક પ્રકારના અંકુશો લાદવામાં આવ્યા હતા અને અદાલતના અંગ્રેજ જજો સરકારની તરફેણમાં ચુકાદાઓ કે આદેશો આપતા હતા. જો કોઈ દેશપ્રેમી હિંમતબાજ તંત્રી (એ અસ્સલ દેશપ્રેમીઓનો જમાનો હતો જેમાં જીગર અંતરાત્માની પેદાશ હતી, ટોળાંની પેદાશ નહોતી.) અદાલતના આદેશોની અવગણના કરીને પ્રજાને સત્યની જાણ કરે તો અદાલતના જજો તેમની સામે અદાલતની અવમાનનાનો ખટલો ચલાવતા હતા. આવી ઘટના એકલદોકલ નહોતી બનતી, આખા દેશમાં બની રહી હતી અને જેમ જેમ ૧૯૪૨નો ઓગસ્ટ મહિનો નજીક આવવા લાગ્યો ત્યારે તેનું પ્રમાણ વધ્યું હતું.

સુજ્ઞ વાચકને એટલું તો સમજાઈ જ ગયું હશે કે એ સમયે અંગ્રેજ જજો અંગ્રેજ સરકારને તેની સંકટની ઘડીમાં મદદ કરતા હતા. એ સમયે પરિસ્થિતિ એવી હતી કે કદાચ યુદ્ધમાં બ્રિટનનો પરાજય પણ થાય. એ સ્થિતિમાં જો ભારત સ્વતંત્ર થાય અને અંગ્રેજોએ ઉચાળા ભરવા પડે તો અંગ્રેજ જજો અને વકીલોએ પણ ઉચાળા ભરવા પડે. તેમને જાણ હતી કે તેમનો સ્વાર્થ ભારતમાં બને એટલા લાંબા સમય માટે અંગ્રેજ શાસન ટકી રહે એમાં છે. માટે તેઓ કાયદાઓને અને અંતરાત્માને કોરે મૂકીને મુક્ત અવાજોની વિરુદ્ધ આદેશો આપતા હતા અને તેની અવમાનના કરે તેની સામે અદાલતના તિરસ્કારનો ખટલો ચલાવીને સજા કરતા હતા.

જ્યારે આ ત્રાસ અસહ્ય થવા લાગ્યો ત્યારે ‘ફ્રી પ્રેસ જર્નલ’ના ડાયરેક્ટર શ્રીનિવાસને અને ‘જન્મભૂમિ’ અખબારોના ટ્રસ્ટી અમૃતલાલ શેઠે આપણા સાહિત્યકાર અને મેધાવી વકીલ કનૈયાલાલ મુનશીને પત્ર લખ્યો હતો કે આ અદાલતના તિરસ્કારની વકરતી જતી બીમારીથી કેમ બચવું એનો કોઈ રસ્તો બતાવો. આ અદાલતની પ્રતિષ્ઠા માટેની ઢાલ નથી, મુક્ત અવાજને ગુંગળાવવા માટેનું શસ્ત્ર છે. એ સમયે કરોડરજ્જુ ધરાવનારા કૉન્ગ્રેસના નેતાઓએ અદાલતની અવમાનનાના ગુનાનો સહારો લઈને સરકારને મદદ કરનારા જજોની આકરી નિંદા કરી હતી. મુનશીએ અને કૉન્ગ્રેસે અખબારોના માલિકો અને તંત્રીઓને કહ્યું હતું કે સ્વરાજ મળવા દો, એ પછી એવી જોગવાઈ કરવામાં આવશે કે કોઈ તમારા અવાજને રૂંધી નહીં શકે. આ બાજુ એવા લોકો પણ હતા જેને આનાથી કોઈ ફરક નહોતો પડતો અને તેમણે સરકારને પત્ર લખીને કહ્યું હતું કે તેઓ કૉન્ગ્રેસની ભારત છોડવાની માગણીનો વિરોધ કરે છે. તેમના વિચાર-વંશજો આજે સત્તામાં છે.

ખેર, એ સમયે અંગ્રેજ જજો કોને મદદ કરતા હતા અને શું કામ અદાલતની અવમાનનાનું શસ્ત્ર ઉગામતા હતા એની આખા જગતને જાણ હતી. પણ અત્યારે? અત્યારે સર્વોચ્ચ અદાલતના જજો કોને મદદ કરવા અને શું કામ અદાલતની અવમાનનાનું શસ્ત્ર વાપરી રહ્યા છે? શું સર્વોચ્ચ અદાલતના જજો એટલી સાદી સમજ નથી ધરાવતા કે પ્રતિષ્ઠા રળવાની ચીજ છે, માગીને મેળવવાની ચીજ નથી. નાનું છોકરું પણ આ જાણે છે કે જો તે કોઈ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે તો જ વડીલો શાબાશી આપશે, અને ભૂલ કરશે તો કદાચ લાફો પણ ખાશે. છોકરું પણ સિદ્ધિ મેળવ્યા વિના શાબાશી માગતું નથી, માગવાની ચેષ્ટા કરતું નથી, મેળવવાની અપેક્ષા પણ  રાખતું નથી, ન મળે તો નારાજ થતું નથી અને વઢ પડે તો બાળ-અવમાનનાનો આરોપ કરતું નથી. આમ પ્રતિષ્ઠા રળવાની ચીજ છે, માગીને મેળવવાની ચીજ નથી એ નાનું છોકરું જાણતું હોય અને સર્વોચ્ચ અદાલતના જજો ન જાણતા હોય એવું બને?

તો પછી જજો કોને મદદ કરી રહ્યા છે અને શું કામ મદદ કરી રહ્યા છે, એ પહેલો મૂળભૂત સવાલ છે અને તેનો જવાબ તમે જાણો છો. હમણાં જ એક જજસાહેબે અંતરાત્મા વેચીને રાજ્યસભાની સીટ મેળવી લીધી છે. ભય અને લાલચ અંતરાત્માના વેચાણ પાછળનાં કારણો છે. આ સત્ય બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે આપણા વડવાઓ જાણતા હતા અને આજે આપણે જાણીએ છીએ. આ ઉઘાડું સત્ય છે, પણ અદાલતના જજો ઈચ્છે છે કે એને જાહેરમાં વાચા આપવામાં ન આવે અને જો કોઈ વાચા આપશે તો અમારી પાસે (એટલે કે નામદાર જજો પાસે) અદાલતની અવમાનના કરવાનું શસ્ત્ર છે. મૂળમાં છે તો ઢાલ જેનો શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવશે. ન્યાયતંત્રની સ્થિતિ ગમે તેવી હોય અને જજો કાંઈ પણ કરે, તમારે ચૂપ રહેવાનું નહીં તો અમને ઢાલને શસ્ત્ર તરીકે વાપરતા આવડે છે.

સર્વોચ્ચ અદાલતના ત્રણ જજો બિચારા ગાફેલ રહ્યા કે પ્રશાંત ભૂષણને આરોપી ઠરાવીશું એટલે એ ડરીને માફી માગી લેશે. એવું બન્યું નહીં ત્યારે જજો થોથવાઈ ગયા. સોરી કહેવડાવવા માટે કાકલૂદી કરતા હતા, ભીખ માગતા હતા, લાડ લડાવતા હતા. બીજા વકીલોની મદદ માગતા હતા કે જરા, પ્રશાંત ભૂષણને સમજાવોને. સાવ ખોટી રીતે ગાંધીજીને વચ્ચે લઈ આવ્યા હતા. કારણ તેમને જાણ હતી કે ભારતીય લોકતંત્રના અને ન્યાયતંત્રના રચાઈ રહેલા કાળા ઇતિહાસના કુખ્યાત અમર પાત્રો તરીકે તેઓ ઇતિહાસજમા થવાના છે. ખબર નહીં, કેટલા યુગો સુધી આ ખટલાને યાદ કરવામાં આવશે જે રીતે એ.ડી.એમ. જબલપુરના ખટલાને યાદ કરવામાં આવે છે.

અમારા અન્યાયને પ્રશાંત ભૂષણ ન્યાય તરીકે સ્વીકારી લે. સ્ત્રીહઠ અને બાળહઠ વિશે આપણે જાણીએ છીએ, જજહઠ પહેલીવાર જોવા મળી. ન્યાયમૂર્તિ આરોપીને કહે છે કે અમારા અન્યાયને તું ન્યાય તરીકે સ્વીકારી લે. વાહ રે, ભારતીય ન્યાયતંત્ર!

જજો ભય અને લાલચ ધરાવે છે અને તેના તરફ કોઈ આંગળી ચીંધે તો અદાલતનું માન જાળવવાની ઢાલ તેઓ શસ્ત્ર તરીકે વાપરે છે એ તો આપણે જોયું, પણ બીજો સવાલ એ છે કે આઝાદી પછી પણ એ જોગવાઈ ટકી કેમ રહી? ૧૯૪૨ના અરસામાં કનૈયાલાલ મુનશીએ મદદ માગનારા તંત્રીઓને કહ્યું હતું કે આ ગળું ટૂંપનારા કાળા કાયદા વિષે અત્યારે કાંઈ થઈ શકે એમ નથી, સ્વરાજ મળ્યા પછી તેને હટાવી શકાય. કૉન્ગ્રેસે પણ વચન આપ્યું હતું કે જેનો દુરુપયોગ થઈ રહ્યો છે એવા વિશેષાધિકારો રદ્દ કરવામાં આવશે. તો પછી એ રદ્દ કેમ નહીં થયા? શા માટે ટકી રહ્યા? કનૈયાલાલ મુનશી સહિત અનેક મેધાવી લોકો બંધારણસભામાં બિરાજમાન હતા અને તેમને સુપેરે જાણ હતી કે વિશેષાધિકાર નામની ઢાલનો શસ્ત્ર તરીકે દુરુપયોગ કરવામાં આવે છે. તેમાંના કેટલાકે તો તેની કિંમત પણ ચૂકવી હતી.

આ જોગવાઈ ટકાવી કેમ રાખવામાં આવી એ બીજો મહત્ત્વનો સવાલ છે અને ત્રીજો મહત્ત્વનો સવાલ એ છે કે ભારતીય ન્યાયતંત્રની આવી હાલત થઈ શેના કારણે? કોણે કરી? શા માટે કરી? આ બે પ્રશ્નોની ચર્ચા હવે પછી. 

પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 06 સપ્ટેમ્બર 2020

ફ્લેટ સ્ક્રિનમાં જિંદગી જીવાતી નથી, બસ એ હોય છે કારણ કે ત્યાં જે હોય છે એ સત્યનો ભ્રમ બનીને રહી જાય છે.

આપણે આ વાઇરસને કારણે માથે પડેલા લૉકડાઉનમાં જાતભાતની નવી ટેવો કેળવી. એક્ચુઅલ જિંદગી ચાર દિવાલોમાં જીવી લીધી, તો જે જીવવાની ઇચ્છા છે એ ફ્લેટ સ્ક્રિન પર જીવી શકાય તેના રસ્તા શોધી કાઢ્યા. ઑફિસ મિટીંગ અને ઓનલાઇન ક્લાસ તો જાણે હવે સામાન્ય બની ગયા છે. પણ તાજેતરમાં તો પિંડ દાન પણ ઓનલાઇન થવાનું હતું અને મોક્ષ નગરીના પુરોહિતોએ કહ્યું કે ઓનલાઇન પિંડદાનને નામે છેતરપિંડી થઇ રહી છે. ભારે વિરોધ વચ્ચે ઓનલાઇન પિંડદાન કેન્સલ થયું, જેમાં 700 બૂકિંગ થયેલા હતા.

ક્લાસિસ અને મીટિંગથી માંડીને પિંડદાન અને ધ્યાનથી માંડીને વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટીના નામે પ્રવાસ સુધ્ધાં અત્યારના સંજોગોમાં ગળે ઊતરી જાય એવી હાલત છે. જેઓ પહેલાં ઓનલાઇન શૉપિંગ નહોતા કરતાં તેમને ગૂગલ પે પણ સમજાવા માંડ્યું અને ગ્રોસરીઝથી માંડીને કપડાં ય ઓનલાઇન ખરીદાઇ ગયાં. હવે અમૂક ચીજો સુધી તો ઠીક છે કે તમે ખરીદી ઓનલાઇન કરી દો કે પછી કોઇ ગમતાં સાથે રોજ વીડિયો કૉલથી ચલાવી લો, પણ તમે જ કહો કે આપણે ભારતીયો જે માણસ ભૂખ્યાં, માણસોનાં ટોળાં વચ્ચે રહેવાં ટેવાયેલાં અને વાતે વાતે તાળી કે પીઠે ધબ્બાં મારનારાઓને બધું જ ઓનલાઇન કેમનું ફાવે?

હવે આ પિંડદાનની જ વાત કરીએ તો તેની પાછળ એક આખું શાસ્ત્ર છે. મંત્રોચ્ચાર થતા હોય, આપણા હાથે વિધિ વિધાન થતાં હોય અને ત્યારે જે માહોલ હોય તેવી તૃપ્તિ ઓનલાઇનમાં ક્યાંથી થવાની? ડાન્સ ક્લાસિઝ જેવી સામાન્ય બાબતની વાત કરીએ તો ય મોટા વર્ગમાં મિરરની સામે જાતને જોતાં તો ક્યારેક બાજુવાળાની સામે નજર કરતાં સ્ટેપ્સ કરેક્ટ કરતાં જવાની મજા ઓનલાઇનમાં હશે? ગણેશોત્સવનો ઉત્સાહ ઓનલાઇન લાલબાગ ચા રાજાના દર્શન કરનારાઓને એટલો તો નહીં જ મળ્યો હોય, જેટલો ભીડમાં ભિંસાયાના કલાકો પછી બાપાની એક ઝલક મળવા પર થતો હશે.

એક આખી પેઢી માટે વર્ચુઅલ જિંદગી જ એક રિયાલિટી હોઇ શકે છે, અથવા તો તેનું મહત્ત્વ વધારે હોય એમ બની શકે છે, પણ કોમ્યુટર પ્રોગ્રામિંગથી કે વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટીથી વિશ્વનાં કોઇ પણ ખૂણે પહોંચી જવાતું હોવા છતાં ય બીચની રેતીનો પગનાં તળિયે થતો સ્પર્શ, દરિયા કિનારે થોડો સમય પસાક કર્યા પછી અનુભવાતી ખારાશ, હેરિટેજ બિલ્ડિંગની ઊંચી છતો અને બંધ કમાડો પર ક્યારે જાળાં તો ક્યારેક ભીનાશ તો ક્યારેક તડના રૂપમાં બાઝેલા ઇતિહાસને જીવી શકાય ખરાં? દરેક વાસ્તવિકતાની એક પ્રથા, પરંપરા, આદત અને અનુભવ હોય છે. જે ફ્લેટ સ્ક્રિનમાં નથી જ મળી શકવાનાં અને જો એમ જ મેળવવાની આદત પાડી દેવાય તો જિંદગી 360 ડિગ્રીમાં નહીં પણ 180 ડિગ્રીમાં જ કદાચ જીવાય, બધું હોવા છતાં ય કશું ન હોય એમ.

અશોક સ્તંભ પર ઉપર ચાર સિંહ છે એ જોવા માટે સ્તંભની ફરતે એક ગોળ આંટો મારવામાં જે સંતોષ છે એ વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટીમાં તો નથી જ. અનુભવ લેવા માટે પાંચ ઇન્દ્રિયોને કામે લગાડાય ત્યારે તે સંપૂર્ણ હોય છે અને વર્ચ્યુઅલ વિશ્વમાં દ્રાશ્ય અને શ્રાવ્યને પૂરેપૂરો સંતોષ મળશે પણ સ્પર્શેન્દ્રિય, ધ્રાણેદ્રિય અને સ્વાદેન્દ્રિયને તમારે નેવે મુકવી પડશે. સેન્સેશનની વાત ન કરીએ અને ગંભીર બાબતોને ફરી ગણતરીમાં લઇ કારણ કે આ ચર્ચાનો એક છેડો તો પિંડદાન ઓનલાઇન કરવાની વાતની નાડાછડી સાથે બંધાયેલો છે. ચાલો આ તો ફરવાની વાત થઇ, પણ આ સંજોગોમાં તો કોર્ટની કામગીરી પણ ઓનલાઇન થઇ. ક્યાંક કોઇ વકીલ નાઇટ ડ્રેસમાં જજ સાહેબ સામે આવ્યાં તો ક્યાંક કોઇ તમાકુ અને હુક્કામાં ગોટે ચઢી ગયું. ન્યાયતંત્ર જેવી વ્યવસ્થા જ્યાં પુરાવાની નક્કરતા સૌથી વધુ અગત્યની હોય છે, ત્યાં આ બધું ફ્લેટ સ્ક્રિનમાં દેખાડવાનું કેટલું યોગ્ય લાગે અથવા તો આ આખી પ્રોસેસની કેટલી આમન્યા જળવાય, કેટલી મહત્તા અને વજન જળવાય?

હ્યુમન કનેક્ટનું મહત્ત્વ લૉકડાઉનમાં જેટલું સમજાયું અને વર્તાયું હશે તે કદાચ આ પહેલાં નહીં થયું હોય. મા-બાપ સાથે વીડિયો કૉલ્સ કરવા, ઑફિસનાં ટેબલને બદલે ઘરનાં સોફે બેસીને ઉપર વ્યવસ્થિત દેખાતાં કપડાં અને નીચે નાઇટડ્રેસનાં બોટમ્સ પહેરીને મીટિંગો કરવી આ બધું જ હોવા છતાં ય નથી. આપણે નાગરિક શાસ્ત્રની ચોપડીઓમાં ભણ્યા છીએ કે માનવી એક સામાજિક પ્રાણી છે, આ એક જ વિધાન માણસની બીજા માણસ સાથેનાં સંપર્કની જરૂરિયાતને સ્પષ્ટતાપૂર્વક આપણી સામે મૂકી દે છે. વન ડાઇમેન્શનલ અનુભવ આપણને ક્યાં સુધી ચાલે અથવા આપણે ક્યાં સુધી ચલાવી લઇએ? જિંદગી તો 360 ડિગ્રીમાં જીવાતી ઘટના છે અને તે એમ જ જીવવાની હોય. વિકલ્પ તો ઘણાં હોઇ શકે છે પણ જ્યાં જાત નથી હોતી, ત્યાં જીવ નથી હોતો એમ કહી શકાય. ફ્લેટ સ્ક્રિનમાં જિંદગી જીવાતી નથી બસ એ હોય છે કારણ કે ત્યાં જે હોય છે એ સત્યનો ભ્રમ બનીને રહી જાય છે.

રોગચાળા અને ટેક્નોલૉજીએ મળીને આપણને વાસ્તવિકતાથી જાણે છેટાં મૂકી દીધાં છે, ત્યારે આપણે વિચાર એ કરવો રહ્યો કે આવા સંજોગોમાં સંસ્કૃતિઓનો ઉદય, તેનાં પરિવર્તનો અને ઉત્ક્રાંતિ શેને આધારે થશે? ઉત્ક્રાંતિના શાસ્ત્ર અનુસાર આપણે સ્વભાવગત રીતે, કુદરતી રીતે વાસ્તવિક વિશ્વમાં પાંગરવા માટે જ ઘડાયાં છીએ, જેમા આપણે વખત આવ્યે આઘાત અને હચમચાવી નાખે તેવા અનુભવોનો સામનો પણ કરવાનો હોય છે. આપણું જટિલ બંધારણ દેખીતી રીતે સરળ અને છતાં ય ગહેરા વર્ચ્યુઅલ વિશ્વમાં ડુબશે, ડુબકી મારીને બહાર નિકળશે કે પછી ત્યાં રહ્યે રહ્યે પણ જળકમળવત્‌ જ રહેશે એ તો વખત આવ્યે ખબર પડશે. જો કે વાસ્તવિકતા એ છે કે જિંદગી તો હાથથી સ્પર્શી શકાય એ જ હોય છે.

બાય ધી વેઃ

પુરોહિતોએ ઓનલાઇન પિંડદાન કેન્સલ કરાવ્યું તેનાથી પિતૃઓને ય શાતા થઇ હશે કારણ કે તેમના વિશ્વમાં હજી વર્ચ્યુઅલનું વહેણ નહીં હોય. વિધિ વિધાન, પરંપરા, લાગણી અને પ્રોસેસિઝનો માહોલ ટેક્નોલૉજીમાં ભસ્મ ન થઇ શકે, પછી એ પિંડદાનની વાત હોય કે પછી પુરાવા રજૂ કરવાનાં હોય. વર્ચ્યુઅલ વિશ્વમાં પરફોર્મન્સ વધારે અને સાહજિકતા ઓછી હોય છે, અને આપણી સંસ્કૃતિઓ સાહજિક, માનવીય લેવડ-દેવડ પર વિકસેલી છે. સ્ક્રીન્સ સરસ સુંવાળી, ચમકદાર હોઇ શકે છે, પણ માનવીય સંસ્કૃતિનાં મૂળિયાં તો જમીનમાં ઊંડે સુધી ઊતરેલાં, ઉતક્રાંતિની માટીમાંથી પોષણ મેળવીને વિસ્તરનારાં છે, એ જ વાસ્તવિકતા છે.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 06 સપ્ટેમ્બર 2020