ફાલતું ચર્ચાઓની ખાંપણ

શીખવવામાં આવી રહ્યો છે સહુને

ઉડવાની ફેન્ટસી વડે

તપેલી સડક પર ચાલવાની પીડા ભૂલવાનો કસબ.
આ મહામારીના સમયમાં
થોડા દિવસો પહેલાં
સવારે બીતો બીતો ચાલવા નીકળ્યો
ત્યારે દૂરથી ચારેક ટીનેજર્સ સડકનાં કિનારે ઊભા ઊભા
વાતો કરતા દેખાયા,
થયું કે –
એ લોકો ખોરંભે પડેલા શિક્ષણ વિશે
રોગચાળાની જેમ ફેલાતી બેકારી અંગે
ભાંગતા મહાનગરો
ભૂખ્યાં ગામડાંઓ
પાંગરતા ભ્રષ્ટાચાર
ફેલાતી નફરત
કે વિસરાતી નિસબત બાબતે ચર્ચા કરતાં હશે.
પણ એમની વાત સાંભળીને મારા કાન ઊંચા થઇ ગયા,
ધીમા અવાજે
એક છોકરો કહી રહ્યો હતો
છોકરીના ભૂતની વાત;
“સાચું કહું છું
મેં મારા સગા કાને સાંભળ્યું છે
મારા મામા કહી રહ્યા હતા
કે
એમણે જોયું છે
છોકરીનું ભૂત
જેણે એક છોકરાને ચૂંસી લીધો
ને’ પછી
મારીને ટીંગાડી દીધો
પંખા સાથે”
ચકરાયેલા મગજ સાથે જોઉં છું
કે –
કાશ્મીરી સફરજનનાં ભાવે
નાગપુરી ડુંગળી
કેસરનાં ભાવે કોથમરી
ને’
ઢાકાની મલમલનાં મોલે
આયાતી જીન્સ ખરીદે છે લોકો.
આજે આ બધી બાબતે
મારાથી વિશેષ ભણેલા યુનિવર્સિટીના
પ્રોફેસર મિત્ર સાથે
એમનાં ઘરે જઈને વિચાર વિમર્શ કરું,
ચાનો કપ મારા હાથમાં ઝલાવતા છાપું ધરીને તેઓ બોલ્યા :
“જો આંખો હોયને તો આ જો,
આમાં એક ખતરનાક સમાચાર છે
છોકરીનાં ભૂત અંગે,
એણે એક છોકરાને
મંત્રેલું પાણી પીવડાવી પોતાનાં વશમાં કરી લીધો હતો
અને
અંતે મારીને પંખા પર …..
કહું છું તારી આ કર્મશીલતા બે ઘડી કોરાણે મૂક,
તારે એકનો એક દીકરો છે
ને’ આવું કોઈક છોકરીનું ભૂત–બૂત…”
હું તો એમની સામે ફાટી આંખે
કોઈ જાદુ જોતો હોઉં એમ જોતો રહ્યો
વસ્તુ અને ભાવનાં વધેલા અંતરની ચિંતા ભૂલી
જ્ઞાન અને વિચાર વચ્ચેનાં શૂન્યાવકાશમાં તાકતો ઊભો રહ્યો.
આમ ચોવીસે કલાક ચાલતી છોકરીનાં ભૂતની વાતે
મને વિચારતો કરી મુક્યો.
મને થયું કે
રોજબરોજ ઝાડ પર લટકતી
રસોડામાં સળગતી
શાળા–કોલેજોમાંથી ગાયબ થતી
ક્યારેક એકાંતભરી કોતરોમાં પીંખાતી
તો ક્યારેક રાજ્ધાનીઓના રાજમાર્ગો પર સરેઆમ ચુંથાતી
એ બધી પણ છોકરીઓ
જો સાચુકલી છોકરીઓ હોવાને બદલે
છોકરીઓનું ભૂત હોત
તો કેટલું સારું થાત!
એમનાં માટે ય ચેનલો કલાકોના કલાકો ચર્ચાઓ કરત
નેતાઓ અને પક્ષો એમની ચિંતામાં અડધા અડધા થઇ જાત
સરકારી તંત્ર એમને માટે ખડે પગે રહેત,
પણ દુર્ભાગ્યે એ સાચુકલી છોકરીઓ હતી
અને
એટલે જ તો દેશની સંસદમાં
ઝાડ પર ઝૂલી ગયેલી
સાચુકલી છોકરી વિશેની ચર્ચા દરમિયાન
ઘરડા સાંસદશ્રીએ હળવાશથી
કહી દીધું હતું;
“છોકરાંઓથી ભૂલ થઇ જતી હોય છે”.
વારંવાર આ દેશનું લોકતંત્ર
દલાલ સ્ટ્રીટનાં સેન્સેક્સની જેમ નીચે પછડાય છે
જેની નીચે ચગદાઈને મરી જાય છે આપણી નાગરિકતા
જેનાં પર ઓઢાડી દેવાય છે
ફાલતું ચર્ચાઓની ખાંપણ.

૧૪–૦૯–૨૦૨૦

ભોપાલ

[પ્રવીણભાઈ પંડયાની ફેઈસબૂલ દિવાલેથી સાભાર]

પરિષદ : વિચાર-આચાર અને … / અજય પાઠક

૧, સપ્ટેમ્બરમાં ડંકેશ ઓઝા તથા પ્રકાશ ન. શાહની નોંધ ગમી. પ્રકાશ શાહ, તંત્રી અને હોદ્દેદાર બન્ને હેસિયતથી પેશ આવતા રહ્યા છે. તેમાં નિરીક્ષકના સંપાદનકાર્યને પણ ચર્ચાના દાયરામાં લેવાનું પ્રાપ્ત થાય તેવા પ્રસંગો છેલ્લાં વર્ષોમાં આવ્યા છે, જ્યારે નિરીક્ષકમાં રજૂ થયેલ ચર્ચામાં વિવેક જળવાયો ન જણાયો હોય. પરિષદની મધ્યસ્થસમિતિની બેઠકમાં ચર્ચા દરમિયાન પણ આવો ઉલ્લેખ કરવાનું મારે ભાગે આવ્યું છે ને પ્રકાશ શાહે તે સાંભળ્યું છે. નિરીક્ષકમાં પણ તંત્રીની વિરુદ્ધમાં લખાયેલ નોંધ સ્થાન પામતી હોય છે. આમ, મારો અનુભવ નિરીક્ષક અંગે તેમ મધ્યસ્થ સમિતિમાં લોકશાહી વલણ અંગે નરવો રહ્યો છે. બલકે કહો કે વિચાર-અભિવ્યક્તિ, કાર્ય એટલે કે આચાર પરત્વે પરિષદ તેમ નિરીક્ષક – બંનેમાં મને લોકશાહીનો ‘ફિલ’ અનુભવાયો છે. તેમાં ઉમાશંકર, રઘુવીર કે ચંદ્રકાંત – ધીરુ  પરીખની ઉપસ્થિતિ સમાન લાગી છે. દર્શકનો મને અનુભવ નથી. લોકશાહી ઢબે વિચારવાની, વ્યક્ત થવાની, કામ કરવાની મોકળાશ પરિષદ તેમ નિરીક્ષક બંને જગ્યાએ અનુભવી છે. પ્રકાશની એક આંખ ઠરી છે નિરીક્ષકમાં બીજી ઠરી છે પરિષદમાં; ને હૈયે વસ્યું છે લોકશાહીનું હિત! યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ …

°°°°°°°°

નો સર! / ડંકેશ ઓઝા

ગુજરાતનું સાપ્તાહિક વિચારપત્ર એ આપણો સહિયારો જાહેર વારસો છે જે મૂલ્યવાન છે. મારી જેમ ઘણાની પ્રતીતિ હશે કે ‘જાહેર બૌદ્ધિક’ ગણાયેલા ગૂર્જરકવિ ઉ.જો.એ આવા તબક્કે આપે કર્યો તેવો નિર્ણય ન જ કર્યો હોત! સીધીસાદી સરળ વાત એ છે કે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોને અનુસરીએ તો પણ કોઈ કેસમાં આપણે આપણા ન્યાયાધીશ થઈ શકતા નથી. પરિષદનું પ્રમુખપદ કે તેની ચૂંટણી પારદર્શક મૂલ્યનિષ્ઠાથી ઊંચી તો કેવી રીતે હોઈ શકે? સમયસર જેનું કામ જે કરે તે વિચારીને પાછા વળો એમાં જ ઔચિત્ય છે. અન્યથા, ભાવિ ઇતિહાસ તમારો ન્યાય તોલશે એ તો નક્કી જ છે. સુજ્ઞેષુ કિમ્‌ બહુના ?!

°°°°°°°°°

તંત્રીઃ

સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખપદના ઉમેદવારોને પોતપોતાની ભૂમિકા રજૂ કરવાનું ઈજન મેં આપ્યું હતું તે મુજબ અહીં બે ઉમેદવારીનોંધો મૂકી છે. હર્ષદ ત્રિવેદીને તંત્રી અને ઉમેદવાર બન્ને એક વ્યક્તિ હોય તે સંજોગોમાં નિરીક્ષકમાં લખવું યોગ્ય નથી લાગ્યું તેથી અહીં એમની ભૂમિકાથી વાચકોને પરિચિત નથી કરી શકાયા તે માટે તંત્રી ક્ષમાપ્રાર્થી છે. તંત્રીની ભૂમિકા ૧-૯ના અંકમાં ડંકેશ ઓઝાના પત્રના પ્રતિભાવરૂપે જે પ્રગટ થઈ હતી તે યથાવત્‌ છે અને હાલ તે સંતુલન વિવેકની તાવણીમાંથી પસાર થવામાં તે પોતાનો ધર્મ જુએ છે.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 સપ્ટેમ્બર 2020; પૃ. 09

સુશાંતસિંઘ રાજપૂતના કેસમાં કંગના રનૌત અને મહારાષ્ટ્ર સરકાર આમનેસામને આવી ગયાં. કંગનાને મળી રહેલી ધમકીઓને કારણે તેણે મુંબઈ જાણે કે POK (પાકિસ્તાન ઓક્યૂપાઇડ કશ્મીર) હોય તેવું નિવેદન કરતાં શિવસેનાના નેતાઓ ભડક્યા. તેમણે કંગનાને પડકાર ફેંક્યો કે ‘હિંમત હોય તો અમદાવાદને POK કહી બતાવે.’ મુંબઈ અને અમદાવાદને POK કહેવાં કે નહીં, તે રાજકીય વિવાદ છે, પણ ખરેખર તો આપણા દરેકના મનમાં POK પડેલું હોય છે. POK શબ્દ અત્યારે ગાળ સમાન લાગી રહ્યો છે. POKનો સાદો અર્થ કરીએ તો જ્યાં કાયદાનું શાસન સમાપ્ત અને ભયનું વાતાવરણ હોય તેવી સ્થિતિ.

આપણા દરેકના મનમાં POK પડેલું છે તેવું એટલા માટે હું કહું છું કે આપણા મનમાં અનેક ધારણાઓ, ગ્રંથિઓ અને માન્યતાઓ પડેલી હોય છે. જ્યારે પણ કોઈ વ્યક્તિ આપણી માન્યતા, આપણી ગ્રંથિ અને આપણી ધારણાથી વિરુદ્ધનો વ્યવહાર કરે ત્યારે આપણે અસહિષ્ણું થઈ જઈએ છીએ. આપણે માની લઈએ છીએ કે આપણે જે બાબત સાથે સહમત નથી તેવી વાત કરનાર વ્યક્તિ અથવા સંસ્થા આપણને પડકારી રહી છે. જ્યારે આવી સ્થિતિ નિર્માણ થાય ત્યારે આપણે માનવસ્થાપિત કાયદાનો ભંગ કરીએ છીએ.

ઉદાહરણરૂપે, દીકરી અન્ય કોઈ જ્ઞાતિના યુવક સાથે લગ્ન કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે ત્યારે એક પિતાની ધારણાને ઠેસ પહોંચે છે. કારણ કે ઘણા પિતાઓના મતે દીકરીએ પોતાની જ્ઞાતિમાં જ લગ્ન કરવું જોઈએ, બીજું ઉદાહરણઃ અમુક જ્ઞાતિના લોકો પર ક્યારે ય ભરોસો કરાય જ નહીં તેવી ગ્રંથિ. ત્રીજું ઉદાહરણઃ માંસાહાર કરનાર લોકો દુષ્ટ હોય છે તેવી આપણી માન્યતા. આમ આપણા નાનકડા મગજમાં, વૈચારિક વારસામાં આવું બીજુ ઘણું મળે છે. વૈચારિક વારસામાં આપણને જે મળ્યું છે તે બધું જ સાચું નથી અને તે બધું જ ખોટું પણ નથી. છતાં, જ્યારે આપણી સામે આપણી માન્યતાઓ વિરુદ્ધની પરિસ્થિતિ નિર્માણ થાય છે ત્યારે આપણે પૂરો વિચાર કરતાં નથી અને આપણા પરિવાર, મિત્રો અને વિરોધી વિચાર ધરાવનાર વ્યક્તિઓ સાથે અસહિષ્ણુ વ્યવહાર કરીએ છીએ. તે આપણા મનમાં પડેલું POK છે.

શિવસેનાના નેતાએ કહ્યું કે અમદાવાદને POK કહેવાની હિંમત કરો, પણ ગુજરાતના રાજકારણીઓ, ઉચ્ચ અધિકારીઓ અને પત્રકારોના મનમાં POK પડેલું છે. અહીં એક મોટો વર્ગ એવું માને છે કે તેમના ફોનના સંદેશા આંતરવામાં આવે છે. આમ એક માનસિક ભયનો માહોલ છે. POKનો અર્થ માત્ર કાયદાનું શાસન સમાપ્ત થવું, એટલો જ નથી તમારા મનમાં પડેલો ડર એ પણ POKની જ નિશાની છે. ગુજરાતના રાજકારણીઓ, અધિકારીઓ અને પત્રકારો સામાન્ય કૉલ કરવાને બદલે વૉટ્‌સએપ કૉલ કરે છે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારની કોઈ પણ એજન્સી રાજ્યના આટલા બધા ફોનના સંદેશા આંતરવાનું કામ કરી શકે નહીં પણ દરેકના મનમાં એક શંકા અને ડર છે. તે જ POK છે. આમ આપણા મનમાં જે અસહિષ્ણુતા અને ડર છે તે POKની ઉપર આપણે જ સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક કરવી પડશે અને આપણા મનમાં આપણે જાતે જ સહિષ્ણુતા અને પ્રેમનું શાસન પ્રસ્થાપિત કરવું પડશે.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 સપ્ટેમ્બર 2020; પૃ. 10