શબ્દલીલા

અસમાનતાને ઓગાળવા માટે પ્રયોજાતા નવા શબ્દોની વિચિત્ર નિયતિ હોય છે. અસમાનતા સામેની આગ ચળવળને બળતણ પૂરું પાડે છે, તો ક્યારેક એ આગમાં સૂકા ભેગું લીલું પણ બળતું હોય છે. તેનો એક નમૂનો રજનીકુમાર પંડ્યા સાથે થયેલી વાતચીત અને તેમની પાસેથી મળેલી વિગતોમાંથી જાણવા મળ્યો.

રજનીકુમાર પંડ્યાએ તેમની બેહદ વખણાયેલી નવલકથા ‘કુંતી’માં એક પાત્રના મોઢે સંવાદ મૂક્યો હતો, ‘હિંમતકુમાર, ઘણાંને પુરુષાર્થ ફળે છે. તમને સ્ત્રીયાર્થ ફળ્યો.’ વર્ષ ૧૯૮૯-૯૦ દરમિયાન આ નવલકથા ‘ચિત્રલેખા’માં હપતાવાર પ્રગટ થઈ, ત્યારે ‘સ્ત્રીયાર્થ’ શબ્દ ચલણમાં ન હતો. એ નિતાંત રજનીકુમારની સર્જકતાનું પરિણામ હતો. અભિવ્યક્તિના ધસમસતા પ્રવાહમાં, નીપજાવવા ખાતર નહીં, પણ સ્વાભાવિક ક્રમમાં નીપજી આવતા નવા શબ્દો રજનીકુમારના લેખનની ખાસિયત છે. તેમણે યોજેલા ‘સ્ત્રીયાર્થ’ પાછળનો તર્ક સ્પષ્ટ હતો : પુરુષ કરે તે પુરુષાર્થ, તો સ્ત્રી કરે તે સ્ત્રીયાર્થ કેમ નહીં?

૧૯૯૦ના અરસાના નારીવાદી વિમર્શમાં આ શબ્દ પોંખાય ને ચલણી બને એવી પૂરી સંભાવના હતી. પણ બન્યું તેનાથી સાવ ઊલટું. બકુલાબહેન ઘાસવાલાએ ‘સ્ત્રીયાર્થ’ શબ્દ સામે વાંધો ઉઠાવતું ચર્ચાપત્ર સુરતના દૈનિક ‘ગુજરાતમિત્ર’માં લખ્યું. ત્યાર પછી બીજી કેટલીક બહેનોએ પણ તેમના વાંધાને સમર્થન આપતાં ચર્ચાપત્રો લખ્યાં. એ વાતનાં આઠેક વર્ષ પછી, ૧૯૯૮માં ‘ટીવીના પડદે રજૂ થતું નારીરૂપ’ એ વિષય પર નવલેખિકાઓ માટેની એક શિબિર તીથલમાં યોજાઈ હતી. તેમાં વક્તા તરીકે રજનીકુમારે સ્ત્રીગૌરવના હેતુથી – એ સંદર્ભે ‘સ્ત્રીયાર્થ’ શબ્દ પહેલી વાર પ્રયોજ્યાનો ઉલ્લેખ કર્યો, ત્યારે તેમના પર નવેસરથી પસ્તાળ પડી. એક બહેને કહ્યું કે ‘અમારે એવા સદ્‌ભાવની જરૂર નથી’, તો બીજાં બહેને કહ્યું,’ તમારી આ સાઇકોલૉજી એમ બતાવે છે કે તમે પુરુષો સ્ત્રીઓને નિર્માલ્ય ગણો છો.’ બે-ચાર બહેનોએ તો વળી, ખબર નહીં શું સમજીને, ‘તમારે પણ મા-બહેન-પત્ની-પુત્રી હશે’, એવું આક્રમકતાથી કહ્યું — જાણે, ‘સ્ત્રીયાર્થ’ શબ્દથી સ્ત્રીજાતિનું અપમાન થતું હોય.

તીથલની એ શિબિરમાં બીજાં બહેનોની સાથે ભાવનગરનાં પ્રતિભાબહેન ઠક્કર પણ હાજર હતાં. વર્ષો પછી, ૨૦૧૫માં પ્રતિભાબહેને લેખિકાઓનું એક વૃંદ સ્થાપ્યું અને તેનું નામ આપ્યું ‘સ્ત્રીયાર્થ’. તેમાં ઘણી બહેનો ઉત્સાહભેર સામેલ થઈ. અત્યાર લગીમાં ‘સ્ત્રીયાર્થ’ વૃંદ તરફથી એ જ નામે કેટલાંક પ્રકાશનો પણ થયાં છે. ત્યારે એવો સવાલ સહજ થાય કે ૧૯૯૦માં ને ૧૯૯૮માં ‘સ્ત્રીયાર્થ’ શબ્દનો ઉગ્ર વિરોધ કરનારાં બહેનોનો ‘સ્ત્રીયાર્થ’ વિશે અભિપ્રાય હવે બદલાયો હશે કે અગાઉ એ શબ્દ કોઈ પુરુષ દ્વારા યોજાયો, તેની સામે વાંધો પડ્યો હશે સાચું કારણ તો ત્યારે વાંધો પાડનારાં અને હવે તે શબ્દનો ઉત્સાહભેર સ્વીકાર કરનારાં બહેનો જ કહી શકે.

રજનીકુમારે નીપજાવેલો શબ્દ ઝુંબેશના ભાગ રૂપે નહીં, સર્જકતાની અભિવ્યક્તિ રૂપે હતો. સમાનતાના ઊંચા આદર્શની દૃષ્ટિએ ઇચ્છનીય તો એ ગણાય કે પુરુષો ‘પુરુષાર્થ’ ન વાપરે, સ્ત્રીઓ ‘સ્ત્રીયાર્થ’ ન વાપરે અને બંને ‘મનુષ્યાર્થ’ જેવો કોઈ સર્વસામાન્ય શબ્દ અપનાવે — જેમ, ગુજરાતી ‘ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા’ના ટૂંકા ગાળાના તંત્રી-અવતાર દરમિયાન, ‘નિરીક્ષક’તંત્રીએ મહિલાઓના આત્મકથાનકની કૉલમ માટે ‘પ્રથમ પુરુષ એકવચન’ને બદલે ‘પ્રથમ વ્યક્તિ એકવચન’ જેવું શીર્ષક પ્રયોજ્યું હતું. (તેમના મતે, વ્યાકરણની દૃષ્ટિએ સ્ત્રી+અર્થ = સ્ત્ર્યર્થ વધુ યોગ્ય ગણાય.)

પરંતુ મનુષ્યાર્થ જેવું કંઈ તો થાય ત્યારે ખરું. ત્યાં સુધી ‘સ્ત્રીયાર્થ’ના આરંભે આક્રમક અસ્વીકાર અને પછી ઉલ્લાસભેર સ્વીકાર પાછળનું રહસ્ય, કોઈ પણ ભાષાપ્રેમીને કે સમાજના પ્રવાહોના વિદ્યાર્થીને મૂંઝવે એવું નથી?

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 ફેબ્રુઆરી 2021; પૃ. 24

પાકિસ્તાન નામના પ્રયોગમાંથી આપણા માટે કોઈ ધડો હોય તો એ ત્રણ છે. એક તો એ કે ધર્મ જોડનારું પરિબળ નથી, બલકે એ તોડનારું પરિબળ છે. પાકિસ્તાનની સ્થાપના ઇસ્લામ ધર્મની અને ઇસ્લામ ધર્મીઓની રક્ષા માટે કરવામાં આવી હતી અને એ પછી માત્ર ૨૫ વરસમાં પાકિસ્તાનનું વિભાજન થયું હતું. ખરું પૂછો તો ધર્મ પોતે જ વિભાજન ધર્મી છે. જો એમ ન હોત તો ધર્મસંસ્થામાં આટલાં વિભાજન ન થયાં હોત. દુનિયામાં એવો કયો ધર્મ છે જે સંપ્રદાય, પેટા-સંપ્રદાય કે ફિરકાઓથી મુક્ત છે? એક પણ નહીં. સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય હિંદુ વૈષ્ણવ ધર્મનો પેટા સંપ્રદાય છે અને એમાં પાછા ચાર પેટા-સંપ્રદાય છે. આમ ધર્મ પોતે જ વિભાજન ધર્મી છે. ધર્મ જ્યારે સ્વભાવત: વિભાજન ધર્મી હોય ત્યારે એ ક્યારે ય કોઈ પ્રજાને કાયમ માટે જોડી રાખી શકે ખરો?

ધર્મનું બીજું લક્ષણ એ છે કે એ બીજી કોઈ પણ ઓળખ કરતાં ધાર્મિક ઓળખ વધુ આગ્રહી અને આક્રમક છે. જેમ કે વંશદ્રોહી, ભાષાદ્રોહી, પ્રાંતદ્રોહી, જ્ઞાતિદ્રોહી વગેરે શબ્દો તમારે કાને ભાગ્યે જ પડ્યા હશે પણ ધર્મદ્રોહ અને ધર્મદ્રોહી એવા શબ્દો આપણને રોજ સાંભળવા મળે છે. આને કારણે ધર્મનો રાજકીય ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જે સંસ્થા આગ્રહપૂર્વક, આક્રમક રીતે, આદેશો બહાર પાડીને, પ્રજાને ડરાવી-ધમકાવીને બને એટલો સમય પ્રજાને જોડી રાખવામાં કે જકડી રાખવામાં ઉપયોગી થતી હોય એવી સંસ્થા સ્વાભાવિકપણે શાસકોને વધુ ભાવે છે. ધર્મસંસ્થા આવી એક સંસ્થા છે. આને પરિણામે તમે જોયું હશે કે જે દેશોમાં ધાર્મિક બહુમતી રાષ્ટ્રવાદી રાજકારણ કરવામાં આવે છે ત્યાં પ્રજાને રાષ્ટ્રવાદના ઘેનમાં અને મદમાં રાખવા માટે ધર્મનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ભારતમાં આજકાલ આવું બની રહ્યું છે.

તો બન્યું એવું કે ઇસ્લામ ધર્મની મહાનતા અને મુસ્લિમ વિશ્વ-બંધુત્વના દાવા કરવામાં આવતા હોવા છતાં પાકિસ્તાન સામે અસ્તિત્વનું સંકટ પેદા થવા લાગ્યું. તેને રોકવા માટે રાજકારણીઓએ અને લશ્કરના જનરલોએ બંગાળી, સિંધી, અફઘાની-પઠાણી, બલુચી અને કબિલાઈ અસ્મિતાઓને દબાવવા માટે ઇસ્લામ ધર્મનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો. જેમ જેમ ઇસ્લામનો ઓળખોને દબાવવા માટે ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો એમ એમ ઓળખો વળતી પ્રતિક્રિયારૂપે આક્રમક બનતી જતી હતી અને જેમ જેમ ઓળખો આક્રમક બનતી જતી હતી એમ એમ ઇસ્લામની ઓળખ હજુ વધુ આક્રમક બનવા લાગી હતી. ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાનું વિષચક્ર શરૂ થયું. હવે પાછા ફરી શકાય એમ હતું જ નહીં. કાં તો ધર્મ તારે અને કાં ધર્મ ડૂબાડે. અક્ષરશ: ઇસ્લામની પીઠ ઉપર વાઘસવારી શરૂ થઈ.

હવે? ધીરે ધીરે પાકિસ્તાનમાં ઇસ્લામ વિરુદ્ધ અન્ય ઓળખો વચ્ચે અથડામણો શરૂ થવા લાગી. આને કારણે એક બાજુએ શાસકો અને જનરલો અને બીજી બાજુએ મુલ્લાઓની ભાગીદારી વિકસી. એકે પાકિસ્તાનના અને બીજાએ ઇસ્લામના તારણહાર તરીકે એકબીજાને મદદ કરવાનું શરૂ કર્યું. ઇસ્લામ વધુ ને વધુ કટ્ટરપંથી થવા લાગ્યો અને લશ્કર વધુને વધુ દમનકારી અને ક્રૂર બનતું ગયું. હવે શાસકો એ પ્રક્રિયાને રોકી શકે એમ હતા જ નહીં. અનેક લોકોને ત્યારે એમ લાગવા માંડેલું કે આ માર્ગ આત્મઘાતી છે, પણ પાછા ફરવા માટે વિકલ્પ જ નહોતો.

પાકિસ્તાનના પ્રયોગમાંથી આપણા માટે બીજો ધડો એ કે અસ્મિતાઓને કચડી શકાતી નથી અને જ્યારે કોઈ અસ્મિતા પ્રબળ હોય ત્યારે તેને સમજવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. પૂર્વ પાકિસ્તાનના બંગાળી મુસલમાનોની અંદર બંગાળી અસ્મિતા માટેની લાગણી તીવ્ર છે એ કોણ નથી જાણતું? બંગાળનું વિભાજન રોકવા બંગાળના મુસ્લિમ નેતાઓએ હિંદુ નેતાઓ સાથે મળીને પ્રયાસ કર્યો હતો એની પણ પાકિસ્તાનના સ્થાપકોને જાણ હતી. તેઓ એવા ભ્રમમાં રહ્યા કે બંગાળી મુસલમાનોના અને અન્ય પાકિસ્તાનીઓના અસ્મિતાભાવને કઠોર શાસન દ્વારા, એકાધિકારશાહી દ્વારા, લશ્કર દ્વારા કચડી શકાશે અને મૌલાનાઓ આક્રમક ઇસ્લામ દ્વારા પ્રજાના અસ્મિતા-ભાવને પાતળો પાડશે. તેમની એ ગણતરી ખોટી પડી. દમન અને આક્રમકતા અગ્નિને ભડકો થતો રોકે, એનો અર્થ એ નથી કે અગ્નિ બુજાઈ ગયો છે. એ ભારેલો અગ્નિ હોય છે જે ગમે ત્યારે ભડકો થવાની સંભાવના ધરાવતો હોય છે. માટે ડાહ્યા શાસકો પ્રજાને વિશ્વાસમાં લે છે, તેમની ભાવનાઓની કદર કરે છે, તેમને સાંભળે છે, જરૂર પડે તો પીછેહઠ કરે છે, સમજાવીને ધીરે ધીરે આગળ વધે છે. જેમ કે આપણે ત્યાં હિંદુ કોડ બીલ લાગુ કરવામાં પંડિત નેહરુની સરકારે છ વરસ લીધાં હતાં, કારણ કે હિંદુઓના એક વર્ગનો તેની સામે વિરોધ હતો. એ સમયે પંડિતજીની લોકપ્રિયતા આસમાને હતી અને કૉન્ગ્રેસ પાસે પ્રચંડ બહુમતી હતી. એની સામે નરેન્દ્ર મોદીની લોકપ્રિયતાની અને બી.જે.પી.ની બહુમતી કોઈ વિસાતમાં નથી. આમ છતાં નેહરુએ પ્રજાને વિશ્વાસમાં લઈને ધીરે ધીરે હિંદુ કોડ બીલમાંના ધારાઓ લાગુ કર્યા હતા. આ ડાહ્યા શાસકોનાં લક્ષણો છે. મદ અને અભિમાન માટે નેહરુ પાસે અનેક કારણો હતાં એ કોણ નથી જાણતું!

પાકિસ્તાનના પ્રયોગમાંથી આપણા માટે ત્રીજો ધડો એ કે દમનનીતિનું ગમે તેવું બારીક અને ગણતરીપૂર્વકનું આયોજન કરવામાં આવે, પણ એવી કોઈ પળ આવતી હોય છે જ્યારે બધી ગણતરીઓ ઊંધી વળી જતી હોય છે. ઇતિહાસમાંથી આનાં અસંખ્ય ઉદાહરણો મળી રહેશે. આખરે માનવીય આયોજન છે અને માનવીય આયોજન ક્યારે ક્ષતિરહિત હોતું નથી. આ ઉપરાંત જગતનાં રાજકીય પ્રવાહો બદલાતાં હોય છે અને ભૂ-રાજકીય પરિસ્થિતિ પણ બદલાતી રહેતી હોય છે. ૧૯૬૯ પછી પૂર્વ પાકિસ્તાનની બંગાળી અસ્મિતાએ વિદ્રોહ કર્યો જેનો ભારતે લાભ લીધો. ઇન્દિરા ગાંધીએ પાકિસ્તાનનાં બે ફાડિયાં વિખુટા પાડી દીધાં અને બંગલાદેશ અસ્તિત્વમાં આવ્યું.

હવે કલ્પના કરો કે પાકિસ્તાનના શાસકોએ બંગાળીઓની પીડા અને એષણા સાંભળી હોત તો? તો પાકિસ્તાનનો ઇતિહાસ કદાચ જુદો હોત. બધિરતા અને દમનનીતિ ક્યારે ય પરિણામકારી નીવડતાં નથી, નથી અને નથી એમ જગતનો ઇતિહાસ કહે છે. ભારતના અત્યારના શાસકોને આ સમજવાની જરૂર છે અને એ પણ સમજવાની જરૂર છે કે જગતનાં રાજકીય વહેણો અને ભૂ-રાજકીય પરિસ્થિતિ પણ બદલાઈ રહ્યાં છે.

પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 31 જાન્યુઆરી 2021

ઇતિહાસમાં એવા ઘણા પ્રસંગ છે જેની શરૂઆત તો શાંતિથી જ થઇ હતી, પણ અંત હિંસા અને અરાજકતાથી ભરપૂર હોય છે

૭૨મો પ્રજાસત્તાક દિવસ કમનસીબે લાલ કિલ્લા પર થયેલાં હોબાળા, રમખાણ, તોડફોડ અને હિંસાને કારણે પણ આપણને યાદ રહેશે. ખેડૂતોના બિલના વિરોધમાં થઇ રહેલા દેખાવો બે મહિનાથી ચાલી રહ્યા હતા, અને ૨૬મી જાન્યુઆરીએ ટ્રેક્ટર રેલી નીકળશેની જાહેરાત થઇ. આ પરેડને દિલ્હી પોલીસે રૂટ્સ નિયત કરીને પરવાનગી આપી હતી પણ છતાં પણ સોમવારે મધરાતે નેતૃત્વહિન કેટલાંક ટોળાં ગમેતેમ કરીને લાલ કિલ્લા પર પહોંચવા માગતા હતા અને મંગળવારે સવારે સિંઘુ બોર્ડર તરફના, ઉત્તરપશ્ચિમી બેરિકેડ્ઝ તોડીને કિસાન મઝદૂર સંઘર્ષ સમિતિનાં લોકો ટોળાંબંધ શહેરમાં આવ્યાં અને બપોરના પહેલા હિસ્સા સુધીમાં લાલ કિલ્લાની દિશાએ પહોંચ્યાં. જે પણ અરાજકતા ફેલાઇ તેને પગલે દિલ્હી પોલીસનાં ૮૩ કર્મચારીઓને ઇજા થઇ, એક સામાન્ય નાગરિક ઘવાયો અને એક ખેડૂતનું મોત પણ થયું. જે દેખાવો શાંતિથી કરવાના હતા તે હિંસક કેવી રીતે થઇ ગયા તેની પર ચર્ચાઓ પણ ચાલી. ખેડૂતોના શાંતિપૂર્વકના વિરોધોના હિંસક સ્વરૂપ પાછળ રાજકીય રમતની બૂ પણ આવવા માંડી. આ લેખ તમારા સુધી પહોંચશે ત્યાં સુધીમાં ઘણી ચોખવટો થઇ હશે, જેને પોતાના ગુના નહીં સ્વીકારવા હોય તે વધુ દેકારા કરતા હશે અને વિવિધ પ્રકારના પિષ્ટપેષણ થયાં હશે.

અહીં વાત ખેડૂતોના વિરોધની અને દેખાવો નથી પણ લોકશાહીમાં દેખાવો કરીને પોતાનો મુદ્દો રજૂ કરવાની ઘટના કેટલી સામન્ય છે, તેની તથા કઇ રીતે શાંતિપૂર્વક જે દેખાવો કરવાના હોય છે તે હિંસક થઇ જાય છે તે અંગેની છે. ગયા મે મહિનામાં આપણને હજી વાઇરસના આગમનનો આઘાત વર્તાઇ રહ્યો હતો, ત્યારે અમેરિકામાં એક અશ્વેતની પોલીસ અધિકારીએ હત્યા કરી. જ્યોર્જ ફ્લોઇડની ધરપકડ કરવા ગયેલા અમેરિકી પોલીસ અધિકારી ડેરેક શોવિને નીચે પાડ્યો અને ઘૂંટણથી તેની ડોક દબાવી રાખી અને પણ ત્યાં સુધી દબાવી જ્યાં સુધી જ્યોર્જ ફ્લોઇડને શ્વાસ લેવાના ફાંફા ન પડવા માંડ્યા અને એક સમયે તેણે કોઇપણ પ્રતિભાવ આપવાનું બંધ કરી દીધું. જ્યોર્જ ફ્લોઇડને હૉસ્પિટલમાં લઇ ગયા પછી મૃત જાહેર કરાયો અને અમેરિકી પોલીસ ઑફિસર પર હત્યાનો ચાર્જ મૂકાયો. આ ઘટનાને પગલે વાઇરસનો ડર હોવા છતાં ય યુ.એસ.એ.ના અલગ અલગ શહેરોમાં દેખાવો થયા. મોટા ભાગના દેખાવો શાંતિપૂર્વકના હતા પણ ઘણાં શહેરોમાં વિરોધ કરનારાઓ પોલીસ સાથે બાથ ભીડી, દુકાનો લૂંટાઈ, પોલીસની કાર્સને આગ લગાડી દેવાઈ. શાંતિપૂર્વકના દેખાવોએ હિંસાનું રૂપ લીધું. આ દેખાવોમાં ૧૨ જણાનો મોત થયા અને ૨૦,૦૦૦ જેટલા નેશનલ ગાર્ડ્ઝ યુ.એસ.એ.ના અલગ અલગ સ્ટેટ્સમાં પરિસ્થિતિ કાબૂમાં લાવવા કામે લગાડાયા હતા.

આવું જ કંઇક ૨૦૧૧માં ઇગ્લેંન્ડમાં બન્યું. લંડન રાયટ્સ તરીકે જાણીતા આ બનાવમાં પોલીસે જ્યારે માર્ક ડગ્ગન નામના એક માણસને ગોળીએ દઇ દીધો, ત્યારે વિરોધીઓ તોત્તેનહેમ હેલ લંડનમાં દેખાવો કરવા એકઠા થયા. શાંતિપૂર્વકના દેખાવોનો માહોલ હજી તો ગોઠવાય ત્યાં તો આમ જનતાને પોલીસ સાથે મૂઠભેડ થવા માંડી, પોલીસના વાહનોને નુકસાન પહોંચાડાયું, દુકાનો લુંટાઈ, આસપાસના ઘરોની પણ તોડફોડ થઈ. મોટી સંખ્યામાં પોલીસો તૈનાત કરાયા હતા અને છ દિવસ ચાલેલા આ રમખાણોમાં પાંચ જણના મોત થયા હતા.

વિરોધોનું હિંસક બનાવોમાં ફેરવાઇ જવું આજકાલની વાત નથી. ૧૫૧૭ની સાલમાં જર્મન પ્રોફેસર માર્ટિન લ્યૂથરે પ્રોટેસ્ટન્ટ રિફોર્મેશનની શરૂઆત કરી ત્યારે તે કદાચ સૌથી વધુ શાંતિપ્રિય રીતે શરૂ થયેલા વિરોધ હતા. જર્મન ચર્ચના દરવાજે કેથોલિસિઝમના દમન અંગેની ટ્રિટીઝનો દસ્તાવેજ ખીલ્લી લઇ ઠોકી દેવાથી આ વિરોધની શરૂઆત થઇ. કમનસીબે ધર્મના દમન સામે ઊઠેલા અવાજે પણ લોહિયાળ ક્રાંતિનુ રૂપ લઇ લીધું. આવું જ કંઇક ૧૭૯૮ની ફ્રેંચ ક્રાંતિમાં બન્યું. ઇતિહાસકારોએ ફ્રેંચ ક્રાંતિની હિંસાને અલબત્ત કેન્દ્રમાં રાખી છે પણ પેરિસના વિરોધીઓએ હિંસા ટાળવાનો પૂરો પ્રયાસ કર્યો હતો; પરંતુ ફ્રેંચ ક્રાંતિની વ્યાપકતામાં આ અહિંસક પ્રયાસો વર્તાયા નહોતા. બેઇજિંગના ટિઆનાનેમ સ્ક્વેરમાં લોકશાહી સુધારા ઇચ્છતા વિદ્યાર્થીઓનો મોટો સમુદાય શાંતિપૂર્વકના દેખાવો કરવા પહોંચ્યો. દસ લાખ જેટલા વિદ્યાર્થીઓએ સાત અઠવાડિયા આ કર્યું પણ પછી ચાઇનિઝ સૈન્ય ટેન્કસ લઇને તેમની પર ફરી વળ્યું અને અનેક વિરોધીઓના મોત થયા જેને પગલે ચીનનું આ પગલું ખૂબ વખોડાયું.

શાંતિપૂર્વકના દેખાવો હિંસક ઘટનામાં ફેરવાઇ જાય તેની પાછળ ઘણાં કારણો હોય છે. ખેડૂતોનું લાલ કિલ્લા પર ફરી વળવું એમાં રાજકીય રમત ચોક્કસ છે, કારણ કે આ કરનારામાં કેટલાક એવા પણ હતા જે ખેડૂતો હતા જ નહીં. પરંતુ ઇતિહાસની બીજી ઘટનાઓ પર નજર કરીએ તો પોલીસ વિરોધ કરનારાઓના જોશ પ્રત્યે કેવો પ્રતિભાવ આપે છે તેની ઘણી અસર રહે છે. ટોળાંમાંથી કેટલાંક લોકો પોલીસ સાથે માથાકૂટ કરવા માંડે અને પછી જો પોલીસ પરિસ્થિતિને કૂનેહથી ન સંભાળે તો ઉશ્કેરાટ વધે અને પછી ટોળાંને કાબૂમાં લેવું મુશ્કેલ થઇ જાય. નૈતિકતા અંગે વિરોધીઓનો અભિગમ પણ સંજોગોને બગડતા અટકાવી શકે છે. વળી સોશ્યલ મીડિયા પર થતો દેકારો ટોળાંઓમાં જૂદું જ ઝનૂન ભરે છે, એટલે એ પણ જોખમી સાબિત થઇ શકે છે. ટોળાંઓ ઝનૂને ભરાઇને આસપાસની દુકાનો લૂંટવા માંડે, તોડફોડ કરવા માંડે એ તેમને માટે એક રીતે શક્તિ પ્રદર્શન થઇ જાય છે, તેમને એમ કરવામાં પોતાની પાસે કોઇ સત્તા છે તેવી લાગણી થવા માંડે છે. કોઇ પણ વિરોધ પ્રદર્શન જ્યારે સુકાની વગરનું થઇ જાય પછી તે દિશા હીન અને ગાંડાતૂર થયેલા હાથી જેવું જ થઇ જાય છે અને પરિસ્થિતિ હાથની બહાર ચાલી જાય છે. જ્યારે શાંતિપૂર્વકના દેખાવો હિંસક બની જાય છે પછી વિરોધનો હેતુ ફંગોળાઇ જાય છે અને પછી અરાજકતા સિવાય કંઇ બચતું નથી.

બાય ધી વેઃ

એવા પણ વિરોધો થયા છે જેમાં હિંસા કાં તો એક તરફી હતી અથવા તો હતી જ નહીં અને તે સફળ પણ રહ્યા છે. જેમ કે બાપુના મીઠાના સત્ચાગ્રહની વાત કરીએ તો ખ્યાલ આવે કે ધરાસણામાં સવારથી સાંજ સુધી વિરોધીઓ મુંગા મોંએ ઊભા રહેતા. બ્રિટિશરોએ ૨૧ દિવસ દંડાવાળી કર્યા પછી જે રિપોર્ટ તૈયાર કરાવ્યો એમાં બહાર આવ્યું કે સત્યાગ્રહીઓને માથે અને ખભે ફ્રેક્ચર્સ હતા, આંગળીઓ કે હાથ પર નહીં કારણ કે સવારના સાડા છથી સાંજના સાડાચાર વાગ્યા સુધી લાઠી ખાનારાઓએ બચાવમાં હાથ સુદ્ધાં આડો નહોતો ધર્યો. શાંતિપ્રિય વિરોધનું આનાથી બહેતર અને દર્દનાક ઉદાહરણ શું હોઇ શકે, ભલા? આ એક તરફી હિંસા વાળો વિરોધ હતો તો ૨૦૧૭માં અમેરિકામાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પ્રેસિડન્ટ બન્યા પછી મહિલાઓના અધિકાર માટે અને ટ્રમ્પના મહિલા વિરોધી વહેવારને લઇને વિરોધીએ દેખાવો કર્યા ત્યારે ૬૦૦ જેટલી કૂચ યુ.એસ.એ.ના અલગ અલગ હિસ્સાઓમાં થઇ અને અન્ય ૮૧ દેશોમાં પણ દેખાવો થયા. આ યુ.એસ.એ.ની હિસ્ટ્રીમાં એક જ દિવસમાં થયેલું સૌથી મોટું વિરોધ પ્રદર્શન હતું જેમાં કોઇ હિંસા નહોતી થઇ.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”,  31 જાન્યુઆરી 2021