આંદોલન એક માણસને હટાવી શકે છે. પણ તેની જગ્યાએ આવનારને શું કરવાની છૂટ મળી જાય છે?
ડિસેમ્બર 1973માં અમદાવાદની એલ.ડી. એન્જિનિયરિંગ કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓએ મેસના ચાર્જમાં થયેલા વધારાનો વિરોધ કર્યો. જમવાના ખર્ચથી શરૂ થયેલો વિવાદ નવનિર્માણ બન્યો. મોંઘવારી, ભ્રષ્ટાચાર અને ગુજરાત સરકાર સામેનું આંદોલન. 9 ફેબ્રુઆરી 1974ના રોજ ચીમનભાઈ પટેલે મુખ્ય પ્રધાન પદેથી રાજીનામું આપ્યું. 16 માર્ચે વિધાનસભા વિસર્જિત થઈ. આંદોલન દરમિયાન સોથી વધુ લોકોનાં મોત થયાં.
તેમના વિરોધીઓ તેમને ‘ચીમન ચોર’ કહેતા. ભા.જ.પ.ના ટેકાથી 1990માં તેઓ ફરી મુખ્ય પ્રધાન બન્યા. આ 16 વર્ષમાં એક એવો સવાલ છુપાયેલો છે જેનો જવાબ આપણે ક્યારે ય પૂરેપૂરો આપ્યો નથી. એક આંદોલને તેમનું સત્તા પર ટકી રહેવું અશક્ય બનાવ્યું હતું. એ જ રાજકીય વ્યવસ્થાએ પછી તેમનું પાછા ફરવું શક્ય બનાવ્યું. અહીં વિચારવું પડે કે શું બદલાયું હતું અને કઇ બાબતે સમયની રાહ જોવાઇ?
નવનિર્માણની સિદ્ધિ નાની નહોતી. જે પરિસ્થિતિ સહન કરી લેવાનું સરકાર લોકોને કહે તેમ હતું, એના માટે લોકોએ સરકાર પાસેથી જવાબ માગ્યો. થયું શું તો કે માણસ ખસેડી દેવાયો. પણ એ માણસને રાજકારણમાં કામનો બનાવનારી બાબતો જેવી હતી એમની એમ જ રહી.
આ વર્ષે એ જ પ્રકારની વાર્તા વધુ સારા બ્રૉડબૅન્ડ પર ચાલી છે. મે મહિનામાં દેશના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની એક ટિપ્પણીમાંથી કૉક્રોચ જનતા પાર્ટીને નામ મળ્યું. કટાક્ષથી શરૂ થયેલી વાત એવા આંદોલનમાં ફેરવાઈ જેણે પરીક્ષાનાં પેપર લીક થવાને મુદ્દે જુલાઈમાં કેન્દ્રીય શિક્ષણ પ્રધાનને રાજીનામું આપવાની ફરજ પાડી. હવે તેણે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારને નિશાન બનાવ્યા.
2 ઑક્ટોબરે મુંબઈમાં મોરચો નીકળ્યો. 10 ઑક્ટોબરે દિલ્હીમાં ભેગા થવાનું આહ્વાન થયું હતું; આ લખાય છે ત્યારે એ દિવસ હજી આવ્યો નથી. પણ આ આંદોલનની ખરી કસોટી માથાં ગણીને ન થઈ શકે.
ફરિયાદો ઊભી કરેલી નથી. લીક થયેલું પેપર વિદ્યાર્થીની વર્ષોની મહેનત ગળી જઈ શકે છે. મતદારયાદીમાંથી ખોટી રીતે નામ કાઢી નાખવામાં આવે ત્યારે નાગરિક પાસેથી સત્તાને બીજા બધા મામલે સવાલ પૂછવાનું સાધન જ છીનવાઈ જાય છે.
‘ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ના અહેવાલ પ્રમાણે, બીજા બે ચૂંટણી કમિશનરોએ દસ મહિનામાં ઓછામાં ઓછા 14 વખત નિર્ણયો અને પ્રક્રિયાની ખામીઓ સામે લેખિત વાંધા નોંધાવ્યા હતા. તેમની જાણ બહાર લેવાયેલાં પગલાં પણ તેમાં હતાં. પંચે આ નોંધોને વિચારવિમર્શનો ભાગ ગણાવ્યો અને અંતિમ નિર્ણયો સર્વાનુમતિથી લેવાયા હોવાનું કહ્યું.
સર્વાનુમતિ કદાચ 14 લેખિત વાંધા જેવી જ દેખાતી હશે.
પણ આંદોલન માત્ર રાજીનામું માગે છે એમ કહેવું અન્યાયી હશે. આયોજકોએ સ્વતંત્ર તપાસ, મતદારયાદીની કામગીરીમાં ફેરફાર અને ચૂંટણી પંચમાં નિમણૂકોને લગતો 2023નો કાયદો રદ્દ કરવાની માગ કરી છે. જ્ઞાનેશ કુમાર જાય તો પણ આંદોલન ચાલુ રહેશે એમ તેમણે કહ્યું છે. જુલાઈની સમજૂતીમાં શિક્ષણ સુધારણાની યોજના પર સરકાર વિચાર કરશે એ વાત પણ સામેલ હતી.
સારું. તો હવે સવાલો વધુ અઘરા થાય છે. જુલાઈમાં આપેલી ખાતરીઓનું શું થયું? ફાઇલનું ફોલોઅપ કોણ કરે છે? પોસ્ટર પર મૂકવા કોઈ ચહેરો બાકી ન રહે ત્યારે કઈ માગણીઓ જીવતી રહે છે?
રાજીનામાની એક તારીખ હોય છે અને એક ફોટોગ્રાફ પણ. પરીક્ષાની વ્યવસ્થા સુધારવામાં ખરીદીના કૉન્ટ્રૅક્ટ, પેપર છાપવાની વ્યવસ્થા, અધિકારીઓ, સમયમર્યાદા અને એવા લોકો આવે છે જેમનાં નામનાં સૂત્રો કોઈ પોકારતું નથી. પહેલી વાત સાંજના સમાચારમાં આવે છે. બીજી માટે સાંજના સમાચાર બીજા વિષય પર પહોંચી જાય પછી પણ કોઈએ સવાલો પૂછતા રહેવું પડે છે.
પછી રાજકીય સગાંવહાલાં કાફલો લઇને પહોંચી જાય છે. આંદોલન જાણે વગર આમંત્રણે આવેલા મહેમાનોથી ભરચક લગ્ન સમારોહ બની જાય છે. દરેક પોતાની ફરિયાદ એ જ ખીંટીએ ટાંગવા આવે છે. વિદ્યાર્થીને ભરોસો મૂકી શકાય એવી પરીક્ષા જોઈએ છે. નાગરિકને પોતાના મતની સુરક્ષા જોઈએ છે. પક્ષને સરકાર નબળી પડે એ જોઈએ છે. મંચ એક હોઈ શકે પણ ધારેલા અંત જુદા હોય એમ બની જ શકે છે.
માગણીઓને કાયદાનું સ્વરૂપ આપવા રાજકીય પક્ષો જરૂરી છે. સવાલ એ છે કે તેઓ ત્યાંથી પાછા શું લઈ આવે છે. વિરોધ પક્ષમાં રહીને જે તપાસ માગી હતી, સત્તામાં આવ્યા પછી પોતાની પણ એવી તપાસ થવા દેશે? કે ટોળું માત્ર ખુરશી પર બેસનારને બદલવા માટે ભેગું થાય છે, ખુરશી પર બેસવાની શરતો બદલવા માટે નહીં?
દરેક પક્ષ કહે છે કે તેને ચોખ્ખી મતદારયાદી જોઈએ છે. ખરી કસોટી એ છે કે પોતાની વિરુદ્ધ મત આપવાની શક્યતા હોય એવા લાયક મતદારનો પણ એ બચાવ કરશે? બહારથી આવેલા લોકો વિશેના આરોપો પુરાવાનું સ્થાન ન લઈ શકે. અને અયોગ્ય નામ દૂર કરવાની જરૂર, રાજકીય રીતે ન ફાવતું નામ દૂર કરવાનું બહાનું ન બની શકે.
આ વાત આપણને વ્યવસ્થાના એવા હિસ્સા સુધી લાવે છે જે ક્યારે ય રાજીનામું આપતો નથી. એ હિસ્સો છે આપણે, સ્વાભાવિક છે, લોકશાહીમાં સૌથી મોટી જવાબદારી લોકોની જ હોય છે.
આર.ટી.ઓ.ની બહારનો એજન્ટ આપણો ઓળખીતો છે. ફાઇલ આગળ ધપાવી શકે એવો સગો, ઍડમિશન સહેલું કરી આપે એવી ભલામણ પણ. આપણે અન્યાયી વ્યવસ્થાને વખોડીએ છીએ. પછી એ જ વ્યવસ્થા આપણા માટે નિયમમાં છૂટ મૂકે ત્યારે પોતાની પીઠ થાબડીએ છીએ. બીજાની લાગવગ ભ્રષ્ટાચાર છે. આપણી લાગવગ કામનો સંબંધ છે.
અધિકારી તમારો કાયદેસરનો હક અટકાવે એટલે પૈસા આપવા પડે એ મજબૂરી છે; બીજાથી આગળ સ્થાન ખરીદવા પૈસા આપો એ ભ્રષ્ટાચારમાં ભાગીદારી છે.
એક જ નાગરિક શનિવારે વિરોધ કરી શકે અને સોમવારે પૈસા આપીને આગળની જગ્યા ખરીદી શકે. કદાચ, તેને એમાં કોઈ વિરોધાભાસ ન લાગે. એક રાજકારણ છે. બીજું તો જિંદગી ચલાવવાની રીત છે. આ વ્યવસ્થા રાજકારણીએ શોધી નથી. તેમણે એનો વ્યાપ વધાર્યો છે.
આનો અર્થ એવો નથી કે વિરોધ કરતાં પહેલાં આપણે નૈતિક રીતે સંપૂર્ણ થઈ જવું પડે. સત્તાને તો આ શરત બહુ ગમે. અર્થ એ છે કે એવા નિયમો માગવા જોઈએ જે આપણને ફાયદો કરે એમ ન હોય ત્યારે પણ આપણે એ અનુસરવા તૈયાર હોઈએ.
એક દાખલો સમજવા જેવો છે. તેની મુખ્ય માગમાં દેખાડો કરવા જેવું ખાસ કશું નહોતું. 1990ના દાયકામાં રાજસ્થાનનાં ગામડાંમાં મઝદૂર કિસાન શક્તિ સંગઠને મજૂરોને જાહેર કામકાજના હિસાબો જોવા દેવાની માગ કરવામાં મદદ કરી. જનસુનાવણીમાં હાજરીપત્રકો, બિલો અને ચૂકવણીઓની વિગતો મોટેથી વાંચવામાં આવતી. કોઈ મજૂર સ્ત્રીને ખબર પડી શકે કે ચોપડે તેને વેતન ચૂકવાઈ ગયું હતું, પણ તેના હાથમાં એ આવ્યું જ નહોતું.
તેની પાસે અધિકારીના વચન કરતાં વધારે કામની વસ્તુ હતી. અધિકારીનું પોતાનું રજિસ્ટર. આ સંઘર્ષે માહિતીના અધિકારના કાયદા માટેના આંદોલનને ઘડવામાં ફાળો આપ્યો. કચેરીમાં કોઈ પણ બેઠું હોય, નાગરિક પાસે પોતાના પૈસાનું શું થયું એ પૂછવાનો રસ્તો હતો. તેને હવે પછીના મોરચાની રાહ જોવાની જરૂર નહોતી. 1973નું મેસનું બિલ હજી ફરતું રહે છે. આપણે બિલ રજૂ કરનારા બદલ્યા છે. હિસાબ તપાસવાનો અધિકાર કોને મળે એ વિશે હજી દલીલો ચાલે છે.
બાય ધ વેઃ
દરેક ઊથલપાથલને આપણે અમૃતમંથન કહેવાનું પસંદ કરીએ છીએ. જાણે મંથન થાય એટલે કામ પૂરું અને અમૃત તો મળવાનું જ. ક્યારેક આપણા જાહેર જીવનમાં મુખ્યત્વે ફીણ જ બનતું હોય એવું લાગે છે. હલચલ એટલી બધી હોય કે પાણી બદલાઈ ગયું છે એવો ભાસ થોડા સમય માટે થાય. પણ આ પૌરાણિક કથામાં પણ વહેંચણીનો પ્રશ્ન છે.
સમુદ્રમંથનમાં દેવો અને અસુરો બંનેએ મહેનત કરી હતી. અમૃત નીકળ્યું ત્યારે વિષ્ણુએ મોહિનીનું રૂપ ધારણ કર્યું અને તેને પીરસવાનું કામ હાથમાં લીધું. મોહિનીએ દેવોને અમૃત આપ્યું. અસુરો મોહિત થઈને જોતા રહ્યા. સાથે કરેલી મહેનતનું ફળ સાથે ન વહેંચાયું. કામ પૂરું થઈ ગયું છે એ નક્કી કોણ કરે છે? મંથન પૂરું થાય ત્યારે દોરડું ખેંચનારાઓને હિસાબ તપાસવા મળશે કે કડછી જેના હાથમાં હોય તેને તાળીઓ પાડીને વધાવવાનું જ રહેશે?
પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 11 ઑક્ટોબર 2026
