ચૌદ વરસની આનંદીએ મનમાં પાક્કી ગાંઠ વાળી : હું ડોક્ટર થઈશ જ   

‘બંદર છો દૂર છે, જાવું જરૂર છે.’

હા, જી. આજે આપણે મુંબઈના બંદરથી ખૂબ દૂર જવાનાં છીએ, પહેલી વાર. અમેરિકાનાં રાજ્યોમાંનું એક ન્યૂ જર્સી. એનું એક નાનકડું ગામ, રોઝેલ. ત્યાં રહે થિયોડીસિયા કાર્પેન્ટર નામની સ્ત્રી. પૈસાદાર તો ખરી જ, પણ સ્ત્રીમાત્રનું ભલું ચાહનારી. સ્ત્રીઓને બનતી મદદ કરવામાં માનતી. એમને એક વાર ઊપડ્યો દાંતનો દુખાવો. ગઈ દાંતના ડોક્ટર પાસે. પોતાનો વારો આવે એની રાહ જોતી બેઠી વેટિંગ રૂમમાં. એક ખૂણામાં થોડાં મેગેઝિન પડ્યાં હતાં, આપણે ત્યાં હોય તેમ જરી પુરાણાં નહિ, નવાં નક્કોર. એમાંથી એક ઉપાડ્યું, પ્રિન્સ્ટનનું ‘મિશનરી રિવ્યૂ’. પાનાં ઉથલાવતાં એક લેખ પર નજર ચોંટી ગઈ. લખ્યો હતો હિન્દુસ્તાનના કોઈ ગોપાળરાવ જોશીએ. તેમાં લખ્યું હતું : ‘મારી પત્ની આનંદીબાઈને ઘણી ઇચ્છા છે, અમેરિકા જઈને ડોક્ટરનું ભણવાની. ભણવામાં છે એક નંબરની. એની ઇચ્છા પૂરી કરવા હું તો તૈયાર છું. પણ, અમારા જેવા મધ્યમ વર્ગના માણસોને અમેરિકા સુધી આવવા-જવાનો ખર્ચ, ત્યાંની કોલેજમાં ભણવાનો ખર્ચ, અભ્યાસ દરમ્યાન રહેવાનો ખર્ચ, એ બધું પોસાય ક્યાંથી?’ લેખને અંતે તેમણે અમેરિકાના સ્ત્રીશિક્ષણના હિમાયતીઓને અપીલ કરી હતી, આનંદીનું ડોક્ટર બનવાનું સપનું પૂરું કરવામાં મદદ કરવાની. લેખ પૂરો થયા પછી એ મેગેઝિનના તંત્રી રોયલ વાઈલ્ડરે તંત્રી નોંધ લખી હતી. તેમાં લખ્યું હતું કે આનંદીબાઈને અને તેના પતિને અમેરિકામાં રહેવા-ભણવાની બધી સગવડ તો થઈ શકે. પણ એક શરતે: આખું કુટુંબ ખ્રિસ્તી ધર્મ અંગીકાર કરે તો. આ વાંચીને પહેલાં તો કાર્પેન્ટરે મેગેઝીન જોરથી ટેબલ પર પછાડ્યું. મનમાં ને મનમાં એક-બે ગાળ. આ તે કાંઈ રીત છે, કોઈ પણ ધર્મનો પ્રચાર કરવાની? પરમ કૃપાળુ ઈશ્વર તો સૌનો છે. એ કોઈ એક ધર્મનો ઇજારદાર થોડો છે? પણ પછી કૈંક વિચાર આવતાં એ મેગેઝિન પાછું હાથમાં લીધું. લેખને અંતે ગોપાળરાવ જોશીનું સરનામું છાપ્યું હતું તે નોંધી લીધું. અને એ જ વખતે દાંતના ડોકટરે તેને તપાસવા બોલાવી. 

*

આનંદી ગોપાળ જોશી

મુંબઈ નજીકના કલ્યાણમાં ચિતપાવન બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં ૧૮૬૫ના માર્ચની ૩૧મી તારીખે જન્મ. જન્મ વખતનું નામ યમુના. કુલ નવ ભાઈ-બહેન. એમાં યમુના પાંચમી. એ જમાનાના રિવાજ પ્રમાણે નવ વરસની થઈ ત્યારે તેનાં લગ્ન ૨૯ વરસના બીજવર ગોપાળરાવ જોશી સાથે કરી નાખવામાં આવ્યાં. મરાઠીભાષીઓના મોટા સમૂહમાં પ્રચલિત રિવાજ પ્રમાણે લગ્ન પછી તેને નવું નામ આપવામાં આવ્યું : ‘આનંદી.’

આ કલ્યાણ આજે તો મુંબઈની આસપાસનાં નાનાં-મોટાં શહેરોમાંનું એક બની રહ્યું છે. એક જમાનામાં તે ધીખતું બંદર હતું. આનંદીના પતિ ગોપાળરાવ હતા તો બ્રિટિશ સરકારના ટપાલ ખાતામાં કારકૂન. પણ હતા સ્ત્રી શિક્ષણના હિમાયતી. આનંદી ચૌદ વરસની થઈ ત્યારે એક દીકરાને જન્મ આપ્યો. પણ જરૂરી સારવાર ન મળવાને કારણે તે ફક્ત દસ દિવસ જીવ્યો. દીકરાનું અવસાન થયું તે જ દિવસે આનંદીએ મનમાં ગાંઠ વાળી : ‘હું ડોક્ટર થઈશ.’

થિયોડીસિયા કાર્પેન્ટર 

બીજી બાજુ ગોપાળરાવે ટપાલ ખાતાની નોકરીમાં મહામહેનતે મુંબઈ બદલી મેળવી. એ જમાનો હતો સંસ્કૃત શીખવાના આગ્રહનો. પણ આનંદીએ બધું ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું અંગ્રેજી શીખવા પર. વખત જતાં ગોપાળરાવે પેલો પત્ર લખ્યો જે અમેરિકાના સામયિકમાં છપાયો. કારપેન્ટરે પહેલાં ગોપાળરાવને અને પછી આનંદીને પત્ર લખ્યો. આનંદી અને કાર્પેન્ટર વચ્ચે તો લાંબો પત્રવ્યવહાર ચાલ્યો. આનંદી પોતાના પત્રોમાં તેમને ‘મૌશી’ તરીકે સંબોધન કરતી. 

ત્યાં તો ગોપાળરાવની ફેર બદલી થઈ, સિરામપોર. કલકત્તા નજીકનું આ ખ્રિસ્તીઓનું મોટું મથક. ત્યાં પહોચ્યા ત્યાં સુધીમાં નક્કી કરી લીધું હતું કે એક સાથે બે જણની મુસાફરીનો ખરચ પોસાય તેમ નથી. એટલે પહેલાં આનંદીએ અમેરિકા જવું અને પછી સગવડ થાય ત્યારે ગોપાળરાવે જવું. બેમાંથી કોઈને આમ કરવું ગમતું નહોતું, પણ એમ કર્યા વગર છૂટકો નહોતો. 

જેમ જેમ આનંદી અમેરિકા જવાની છે એ વાત ફેલાતી ગઈ તેમ તેમ તેનો ઉગ્ર વિરોધ શરૂ થયો. આપણાં શાસ્ત્રોમાં તો દરિયો ઓળંગવો એને ઘોર પાતક કહ્યું છે. છતાં મરદ માણસને કોઈક કારણસર એવું કરવું પડે તો પ્રાયશ્ચિત કરીને જાત ભાઈઓ સામે નાકલીટી તાણીને ફરી ‘શુદ્ધ’ થઈ શકે. પણ બાઈ માણસ! એનું સ્થાન તો ઘરના રસોડામાં. એને વળી ભણવાની શી જરૂર? અને તે ય પાછું અમેરિકા જઈને? શાન્તમ્ પાપમ્, શાન્તમ્ પાપમ્.

પણ આનંદી અને ગોપાળરાવ બંનેએ આપણા કવિ નર્મદની જેમ મનમાં ગાંઠ વાળી હતી : ‘ડગલું ભર્યું, કે ના હઠવું, ના હઠવું!’ આનંદીબાઈને જાહેરમાં ટેકો આપનારા ઓછા હતા, તેમનો વિરોધ કરનારા ઘણા. અને આનંદીબાઈએ એક અસાધારણ પગલું લેવાનું નક્કી કર્યું : જાહેરમાં ભાષણ કરીને પોતાની વાત લોકો સામે રજૂ કરવી. પોતે શા માટે અમેરિકા જાય છે, ત્યાં જઈને પણ પોતે હિંદુ ધર્મની પરંપરાનો ત્યાગ કરવાનાં નથી. વગેરે વાતો જાહેરમાં કરવાનું તેમણે નક્કી કર્યું.

સિરામપોર કોલેજ

એ દિવસ હતો ૧૮૮૩ના વરસના ફેબ્રુઆરી મહિનાની ૨૪મી તારીખનો. કોઈ હિંદુ સંસ્થા તો હોલ આપે નહિ. ૧૮૧૮નાં જુલાઈની ૧૫મી તારીખે વિલિયમ કેરી, જોશુઆ માર્શમન, અને વિલિયમ વોર્ડ નામના ત્રણ પાદરીઓએ શરૂ કરેલી સિરામપોર કોલેજ પોતાનો હોલ આપવા તૈયાર થઈ. કોલેજનો હોલ તો ચિક્કાર ભરાઈ ગયો હતો. શ્રોતાઓમાં હિન્દુસ્તાન ખાતેના અમેરિકાના રાજદૂત પણ કલકત્તાથી સિરામપોર આવીને ખાસ હાજર રહ્યા હતા. (એ વખતે કલકત્તા બ્રિટિશ ઇન્ડિયાની રાજધાની હતું.) સામે બેઠેલા શ્રોતાઓમાંના મોટા ભાગના આનંદીબાઈનો વિરોધ કરવા આવ્યા હતા. આનંદીબાઈની સામે એ વખતે ટેલિપ્રોમ્પટર તો ક્યાંથી હોય, પણ તેમણે હાથમાં એક ચબરખી સુધ્ધાં રાખી નહોતી. આવેશ વગર, પણ મક્કમતાથી તેમણે પોતાની વાત રજૂ કરી. પહેલું તો એ કહ્યું કે આપણા દેશમાં માંદી સ્ત્રીઓની સારવાર માટે કશી વ્યવસ્થા નથી. લેડી ડોકટરો છે નહિ, અને ઘણી ખરી સ્ત્રીઓ પુરુષ ડોક્ટર પાસે ઈલાજ કરાવવા કરતાં રોગથી રીબાઈ રીબાઈને મરવાનું વધુ પસંદ કરે છે. આવી સ્ત્રીઓ માટે લેડી ડોકટરની સગવડ હોય તે જરૂરી જ નહિ, અનિવાર્ય છે. 

બીજી વાત એ કે ઘણા લોકોને બીક છે કે અમેરિકા જઈને હું મારો હિંદુ ધર્મ છોડીને ખ્રિસ્તી બની જઈશ. મારે આવા લોકોને કહેવું છે કે હું અમેરિકા જઈશ એક હિંદુ તરીકે, ત્યાં રહીશ એક હિંદુ તરીકે, અને ત્યાંથી પાછી આવીશ ત્યારે પણ હું હિંદુ જ હોઈશ. કેટલાક લોકો કહે છે કે દાક્તરીનું ભણવું હોય તો છો ભણે, પણ એ માટે અમેરિકા જવાની શી જરૂર છે? તેમને મારે જણાવવું જોઈએ કે જો આપણા દેશમાં સ્ત્રીઓ માટે તબીબી શિક્ષણની થોડી ઘણી વ્યવસ્થા પણ હોત તો મેં એવું શિક્ષણ લેવા માટે પરદેશ જવાનો વિચાર સુધ્ધાં કર્યો ન હોત. પણ આવી સગવડ દેશમાં ઊભી કરવામાં કોઈને રસ નથી. તેમને રસ છે મને અમેરિકા જતી રોકવામાં. 

તો વળી કેટલાક પૂછે છે :’ અમેરિકા જઈને, કોલેજમાં ભણીને, છેવટની પરીક્ષામાં ફેલ થઈશ તો? મારા ખ્રિસ્તી મિત્રોને હું પૂછીશ : નિષ્ફળ જવાની બીકે ઈશુ ખ્રિસ્તે જો ધર્મોપદેશ કર્યો જ ન હોત, દિન-દુખિયાં માટે જાત ઘસી નાખી ન હોત, તો શું તમારાં પાપ ધોવાયાં હોત ખરાં? પોતાના જમાનાના લોકોના જ નહિ, આવનારી અનેક પેઢીઓનાં પાપ ધોવા ખાતર તેઓ ક્રૂસ પર ચડી ગયા. મારા હિંદુ મિત્રોને હું પૂછીશ કે શું રાજા શીબિએ, રાજા મયૂરધ્વજે, રાજા રામે, સ્વયમ્ શ્રી કૃષ્ણે લોકોનાં પાપ ધોવા માટે પોતાની જાતનું સર્વસ્વ હોમી દીધું નહોતું? હું એમના જેવી છું એમ તો હું ક્યારે ય ન માનું અને ન કહું. પણ હું એક વાર પ્રયત્ન કરવા માગું છું. એ પ્રયત્ન સફળ થશે કે નિષ્ફળ એનો વિચાર સુધ્ધાં હું અત્યારે કરતી નથી. ‘મારે એક ડગલું બસ થાય.’ મારા મનમાં હજી ઘણી વાતો છે, જે હું તમને કહી શકું. પણ મારે આપ સૌની ધીરજની કસોટી કરવી ન જોઈએ. એટલે બે હાથ જોડીને મારી વાત પૂરી કરવાની અનુમતિ માગું છું.

એસ.એસ. સિટી ઓફ કલકત્તા 

અને પછી ઊગ્યો ૧૮૮૩ના એપ્રિલ મહિનાની સાતમી તારીખનો દિવસ. કલકત્તાના બારામાં નાંગરેલી સ્ટીમર ‘એસ.એસ. સીટી ઓફ કલકત્તા’ નામની સ્ટીમરની ગેંગવેનાં પગથિયાં ચડતી આનંદીબાઈ ઘડી ભર માટે થોભી ગઈ અને એકી ટસે જેટીના કાળમીંઢ પથ્થરો પર માથું અફાળતાં મોજાંઓ તરફ તાકી રહી. એણે ગુજરાતી ભાષાની એક કવિ મનોજ્ઞા દેસાઈનાં કાવ્યો તો ક્યાંથી વાંચ્યાં હોય? પણ એ વખતે એ એવું જ કૈંક ગણગણતી હતી :

દઈ દીધો દરિયો પણ તરવાની ના

અને રમવું પણ ફેંકવો ન પાસો,

આવી વાતોમાં જોજે આંસુ તો દૂર

ક્યાંય સરે નહિ એક્કે નિસાસો.

બાકી ભીતરમાં મોજાં તો એવાં ઉછળે

એનાં એકમ ના મીટર ના ફૂટ છે.

આનંદીબાઈની બાકીની સફરની વાત હવે પછી.

xxx xxx xxx

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે’; 19 સપ્ટેમ્બર 2026

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

રખમા: ‘મારી જીભે ખારો સ્વાદ છે, અને છતાં દિલમાં ઘૂઘવે છે સાત સમંદર પાર જવાની અવિરત રટણા.’

“કોર્ટના ચુકાદાનો અમલ ન કરું તો છ મહિના માટે જેલમાં જવું પડશે. પણ જો કરીશ તો તો મારે આજીવન કેદની સજા ભોગવવી પડશે. હું છ મહિનાની કેદ ભોગવવા તૈયાર છું.”

રખમાબાઈના આ શબ્દો સાંભળીને સખારામભાઉનું હૈયું વલોવાઈ ગયું હતું. સવારનાં છાપાં વાંચતાં વાંચતાં જ તેઓ વિચારી રહ્યા હતા કે સાપ મરે નહિ, ને લાઠી ભાંગે નહિ એવો ઉપાય શો? કાયદાની બારીકીઓથી પૂરેપૂરા જાણકાર હતા એ. અદાલતનો ચુકાદો હતો : ‘કાં ભિકાજીનું ઘર માંડ, નહિતર છ મહિના માટે જા જેલમાં’. હવે કરવું શું એ જાણવા માટે સીધા ગયા પોતાના વકીલને ત્યાં. વકીલે કહ્યું : “જુઓ, અદાલતે બે જ રસ્તા ખુલ્લા રાખ્યા છે. રખમા કાં ભિકાજીનું ઘર માંડે ને કાં …”એમની વાતને અધવચ્ચે જ કાપતાં સખારામભાઉએ કહ્યું: “રખમા એ ઘરે જવા તો મુદ્દલ તૈયાર નથી. કહે છે કે સાસરે જઈને આજીવન કેદ ભોગવવી એના કરતાં છ મહિનાની જેલ શું ખોટી.”

સહેજ વાર વિચાર કરીને વકીલે કહ્યું : “જુઓ, છ મહિનાના કારાવાસની સજા બોમ્બે હાઈ કોર્ટે કરી છે એ ખરું. પણ તેનો અમલ ત્યારે જ થાય જ્યારે રખમાનો ધણી કોર્ટને જણાવે કે અદાલતના હુકમ પછી પણ રખમાએ મારી સાથે ઘર માંડ્યું નથી. જો ધણી આવી ફરિયાદ ન કરે તો પોલીસ સામે ચાલીને છ મહિનાની કેદની સજાનો અમલ કરી શકે નહિ. કારણ આ ક્રિમિનલ કેસ નથી, સિવિલ કેસ છે.”

સખારામભાઉ : “પણ ભીકાજી જડસુ માણસ છે, લગભગ અભણ છે. વળી હઠીલો છે. એ માનશે કેવી રીતે?”

વકીલ (સહેજ વિચારીને) : “તમે કહો છો તે વાત સાચી તો છે જ. પણ સાથોસાથ એ માણસ ભંગેરી-ગંજેરી પણ છે. અને એને માટે તો ખિસ્સામાં ફદિયાં જોઈએ. એની પાસે એ નથી. તો આપણે એને ફદિયાં આપીએ અને બદલામાં લખાવી લઈએ કે એ બોમ્બે હાઈ કોર્ટમાં ધા નહિ નાખે. હાઈ કોર્ટના હુકમની અમલબજાવણી થઈ નથી એવી રાવ-ફરિયાદ નહિ કરે. અને તે એમ ન કરે તો અદાલત સામે ચાલીને કશું કરે નહિ.”

સહેજ વાર વિચાર કર્યો, સખારામભાઉએ. એક રીતે તો આ લાંચ આપ્યા બરાબર જ ગણાય. પણ છોકરીના ભવિષ્યનો વિચાર વધુ મહત્ત્વનો. સહેજ ગળું ખોંખારીને બોલ્યા : ‘ભલે. જો એ રીતે રખમાનો છુટકારો થતો હોય તો તેમ કરીએ. તમે ભીકાજી સાથે વાત કરી જુઓ.’

વકીલ : ‘ના, જી. હું તેના વકીલ સાથે વાત કરીશ, અને તે ભિકાજીને કહેશે’.

સખારામભાઉ : ‘તમને જેમ યોગ્ય લાગે તેમ કરો. પણ રખમાને આ ‘ઊલમાં કે ચૂલમાં’ની આફતમાંથી બચાવી લો’.

અને બે હજાર રૂપિયાના બદલામાં ભિકાજી માની ગયો. થોડા દિવસ પછી સખારામભાઉએ રખમાને પૂછ્યું : ‘હવે આગળ શું કરવું એ વિચાર્યું છે?’ જાણે આવા સવાલની રાહ જોઈને જ બેઠી હોય તેમ તે તરત બોલી : ‘આપની જેમ ડોક્ટર બનવું છે.’ સખારામભઉને આ સાંભળી આનંદ તો થયો. પણ સાથોસાથ ચિંતા પણ થઈ. તેઓ પોતે ડોક્ટર હતા, મુંબઈની ગ્રાન્ટ મેડિકલ કોલેજમાં પ્રોફેસર હતા. પણ એ વખતે એ કોલેજમાં છોકરીઓને દાખલ કરતા નહિ. દાક્તરીનું ભણવા રખમાને ઇંગ્લન્ડ મોકલવી જોઈએ. પણ આવવા-જવાનું સ્ટીમરનું ભાડું, કોલેજની ફી, હોસ્ટેલની ફી, બીજા નાના મોટા ખર્ચા … કેમ પહોંચી વળાશે? 

રખમાબાઈ, લંડનમાં

અને ત્યાં જ તેમના મનમાં ઝબકારો થયો. મેરી એડીથ પીચી. ગ્રેટ બ્રિટનમાં પહેલવહેલી ડોક્ટર થનારી સ્ત્રી. પુરુષપ્રધાન સમાજને હાથે તેણે ઘણું વેઠ્યું હતું. દાક્તરીના અભ્યાસ માટે એ વખતે ‘હોપ સ્કોલરશીપ’ અપાતી. તેને માટે પરીક્ષા લેવાતી. એ પરીક્ષા આપી. તેમાં બધા ઉમેદવારોમાં પહેલી આવી. પ્રો. ક્રમ બ્રાઉન આ પરીક્ષાના ચાર્જમાં હતા. તેમણે વિચાર્યું : ‘આ પરીક્ષા આપનાર આ એક માત્ર છોકરી છે. જો તેને સ્કોલરશીપ આપીએ તો બીજા બધા છોકરાઓ નારાજ થશે. કદાચ વિરોધ પ્રદર્શન પણ કરે’. બીજા કેટલાક પ્રોફેસરોએ પણ તેમને ટેકો આપ્યો. એટલે તેમણે એ સ્કોલરશીપ મેરીને ન આપતાં તેના પછીના ક્રમે પાસ થયેલા છોકરાને આપી. અને કારણ શું આપ્યું હશે આમ કરવા માટે? કહ્યું કે છોકરીઓ અને છોકરાઓ સાથે ભણતાં નથી. છોકરીઓ માટે અલગ ક્લાસ હોય છે. એટલે છોકરીઓ આ યુનિવર્સિટીની વિદ્યાર્થી ગણાય નહિ. અને એટલે કોઈ છોકરીને આ સ્કોલરશીપ આપી શકાય નહિ. 

પણ મેરી હારી નહિ, થાકી નહિ. ડોક્ટર બનીને જ રહી. ૧૮૮૩ના ડિસેમ્બરની ૧૨મી તારીખે તે મુંબઈ આવી. થોડા વખતમાં હિન્દી ભાષા શીખી લીધી. અને મુંબઈની કામા હોસ્પિટલના ડિરેક્ટર તરીકે કામ કરવા લાગી. અહીં પણ તે સ્ત્રીશિક્ષણની જોરદાર હિમાયત કરતી હતી. સખારામભાઉને તેની સાથે થોડી ઓળખાણ ખરી. એટલે મળ્યા તેને. છાપાંઓમાં રખમાબાઈનો કેસ બહુ ગાજ્યો હતો એટલે ડો. મેરી આખા કિસ્સાથી પરિચિત હતી. તેણે તો વાત સાંભળીને તરત કહ્યું : ‘તમે રખમાને લંડન મોકલવાની તૈયારી કરો. તેના ભણવાના ખર્ચની જોગવાઈ થઈ જશે’. 

એસ.એસ. કૈસરે હિન્દ

આ સાંભળીને સખારામભાઉને તો બત્રીસે કોઠે દીવા થઈ ગયા. પણ ફરી બીજી ચિંતા : ‘મુંબઈથી લંડન સુધીનું સ્ટિમરનું ભાડું?’ અને સખારામભાઉ મળ્યા પંડિતા રમાબાઈ રાનડે અને બહેરામજી મલબારીને. બંનેએ સાથે મળીને રખમાબાઈને કેસ લડવામાં મદદ કરવા એક ફંડ ઊભું કરેલું. તેમાં હજી સારી એવી રકમ બચેલી. બંનેએ સખારામભાઉને કહ્યું : ‘રખમાનો લંડન જવાનો ખર્ચ નીકળી જાય એટલી રકમ હજી એ ફંડમાં જમા છે. અમે એ રકમમાંથી તેની સ્ટીમરની ટિકિટ કઢાવી આપશું’. સખારામભાઉને હાશકારો થયો : ‘ચાલો, હવે રખમા તેની સફરમાં આગળ વધી શકશે. હવે તેને કોઈ રોકી નહિ શકે. અને રખમાએ લંડનની વાટ પકડી. 

પણ કઈ રીતે? ક્યારે? ૨૦૨૧માં પ્રગટ થયેલા પુસ્તક The Untold Stories of India’s First Women in Medicineમાં કવિતા રાવ નોંધે છે કે લંડન જવા માટે રખમાબાઈએ ૧૮૮૯ના માર્ચની ૨૪મી તારીખે મુંબઈનો કિનારો છોડ્યો. પણ પછી તેઓ કહે છે કે રખમાબાઈને મુંબઈથી લંડન પહોચતાં ૪૦ દિવસ લાગ્યા. પણ ૧૮૯૦ના અરસામાં કોઈ પણ સ્ટિમરને મુંબઈથી લંડન પહોંચતાં ૨૧થી ૨૮ દિવસ લાગતા. સિવાય કે રખમાબાઈ મુસાફરી દરમ્યાન વચમાં ક્યાં ય રોકાયાં હોય. તો બીજે એક સ્થળેથી એવી માહિતી મળે છે કે રખમાબાઈએ મુંબઈથી લંડનની મુસાફરી પી. એન્ડ ઓ. કંપનીની કૈસર-એ-હિન્દ નામની સ્ટીમરમાં કરી હતી. ૧૮૭૮માં બંધાયેલી આ સ્ટીમરે તેની લંડન અને મુંબઈ વચ્ચેની  પહેલવહેલી મુસાફરી ૧૮૭૮ના સપ્ટેમ્બરની ૨૨મી તારીખે શરૂ કરી હતી. અને તે પછી પણ તે લંડન અને મુંબઈ વચ્ચે નિયમિત રીતે આવ-જા કરતી હતી. એટલે રખમાબાઈ આ સ્ટીમર મારફત લંડન ગયાં હોય એ શક્ય છે.

લંડનમાં સહાધ્યાયીઓ સાથે રખમાબાઈ 

લંડન પહોંચીને રખમાબાઈ લંડન સ્કૂલ ઓફ મેડસિન ફોર વિમેન એન્ડ રોયલ ફ્રી હોસ્પિટલમાં ભણવા માટે દાખલ થયાં. ભણતર દરમિયાન તેઓ કોલેજના સ્ત્રીઓ માટેના હોલ (હોસ્ટેલ)માં રહ્યાં. પ્રિન્સિપાલ એલનોર ગ્રોવ અને રોઝા મોરિસન, બંને સ્ત્રી વિદ્યાર્થીઓને બને તેટલી સગવડ અને તક આપવામાં માનતાં હતાં. 

અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી પરીક્ષામાં બેઠાં, સારી રીતે પાસ થયાં, પણ ફરી તેઓ સ્ત્રી હતાં એ હકીકત આડે આવી. સત્તાવાળાઓએ કહ્યું કે ડોક્ટર તરીકેની ડિગ્રી મેળવતાં પહેલાં કોઈ હોસ્પિટલમાં એક વરસની તાલીમ લેવી પડે. પણ અહીંની કોઈ હોસ્પિટલમાં સ્ત્રીઓને તાલીમ આપવાની જોગવાઈ નથી. એટલે તમે પરીક્ષામાં પાસ થયાં છો, પણ તમને ડોક્ટરની ડિગ્રી મળશે નહિ. અને ડિગ્રી મળ્યા વગર તમે ડોક્ટર તરીકે કામ કરી શકો નહિ. હવે? આ તો મર્યા નહિ ને ભૂત થયા! પણ લંડનમાં જેવો નિયમ હતો તેવો સ્કોટલેન્ડના એડિનબરામાં નહોતો. એટલે ઊપડ્યાં ત્યાં. એક વરસ તાલીમ લીધી, ડિગ્રી મેળવી. હવે? હવે પાછાં ચાલો હિન્દુસ્તાન. 

રખમાબાઈ હોસ્પિટલ, સુરત

અહીં આવીને તેમણે મરાઠીભાષી વિસ્તારને બદલે સુરતમાં કામ કરવાનું પસંદ કર્યું. હા, આખા દેશમાં પહેલવહેલાં ડોક્ટર બનનાર રખમાબાઈ નહિ. તેમની પહેલાં આનંદીબાઈ ગોપાળ જોશી અને કાદમ્બિની ગાંગૂલી, એ બંનેને ૧૮૮૬માં ડિગ્રી મળી હતી. પણ તેમાંથી ડોક્ટર તરીકેની પ્રેક્ટીસ ડો.ગાંગુલીએ જ કરી હતી. એટલે રખમાબાઈ બન્યાં આખા દેશમાં પ્રેક્ટીસ કરનાર બીજાં મહિલા ડોક્ટર, અને આખા મુંબઈ ઇલાકામાં પ્રેક્ટીસ કરનાર પહેલાં મહિલા ડોક્ટર. તેઓ સુરતમાં જે હોસ્પિટલમાં કામ કરતાં હતાં તેની સાથે પછીથી રખમાબાઈનું નામ જોડવામાં આવ્યું. આજે પણ એ હોસ્પિટલ રખમાબાઈ હોસ્પિટલ તરીકે ઓળખાય છે. ૧૯૧૧ના દિલ્હી દરબાર વખતે ગ્રેટ બ્રિટનના રાજવી કિંગ જ્યોર્જ પાંચમા અને ક્વીન મેરીને હાથે ‘કૈસર-એ-હિન્દ’ના ઇલકાબ દ્વારા તેમનું બહુમાન કરવામાં આવેલું. ત્યાર બાદ ૧૯૧૮માં તેઓ રાજકોટ જઈ ત્યાંની હોસ્પીટલમાં જોડાયાં. ત્યાં રેડ ક્રોસ સોસાયટીની શાખા પણ શરૂ કરી. ૧૯૨૯માં નિવૃત્ત થયાં ત્યાં સુધી રાજકોટમાં જ કામ કર્યું. 

સુરતમાં ડોક્ટર તરીકે રખમાબાઈ (કલ્પનાચિત્ર)

બે હજાર રૂપિયા લઈને પતાવટ કર્યા પછી ભિકાજીએ તો બીજાં લગ્ન કરી લીધાં હતાં. પણ રખમાબાઈએ ફરી ક્યારે ય લગ્ન કર્યાં નહિ. તેઓ અને ભીકાજી એક દિવસ માટે પણ પતિપત્ની તરીકે સાથે રહ્યાં નહોતાં. છતાં ૧૯૦૪માં ભિકાજીનું મૃત્યુ થયા બાદ રખમાબાઈએ કાયમ માટે પરંપરાગત વિધવા જેવાં જ કપડાં પહેર્યાં. નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થયા પછી તેઓ ફરી મુંબઈ આવી વસ્યાં. મુંબઈવાસ દરમિયાન તેમણે ‘Purdah – the need for its abolition’ નામની પુસ્તિકા લખી. છેલ્લાં વરસોમાં તેમને ફેફસાંના કેન્સરનો રોગ લાગુ પડ્યો. નેવું વરસની ઉંમરે, ૧૯૫૫ના સપ્ટેમ્બરની ૨૫મી તારીખે મુંબઈમાં તેમનું અવસાન થયું.

એ પછી તો કેટલાં ય વરસ વીતી ગયાં. છતાં આજે પણ નીતા રામૈયાના શબ્દોમાં રખમાબાઈ જાણે કહી રહ્યાં છે :

આ રસ્તે
માનવમોજાંની છાલક ઝીલતો
હું ખડક છું ખડક :
મારી જીભે ખારો સ્વાદ છે,
અને છતાં દિલમાં ઘૂઘવે છે
સાત સમંદર પાર જવાની અવિરત રટણા.

e.mail : deepakbmehta@gmail.com 

*** *** ***

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”; “12 સપ્ટેમ્બર 2026

કોર્ટના ચુકાદાનો અમલ ન કરું તો છ મહિનાની કેદ

અમલ કરું તો આજીવન કેદની સજા

‘બેટા! હવે તારે પાક્કો નિર્ણય લેવાનો વખત આવી ગયો છે. કોર્ટના હુકમને માથે ચડાવીને ઘર માંડવું છે, કે પછી છ મહિના જેલમાં જવું છે?’

રખમાબાઈ થોડી ક્ષણો માટે ઓરમાન પિતા સખારામ અર્જુન સામે તાકી રહી. આજ સુધી ક્યારે ય તેમની આંખ સામે આંખ મેળવીને વાત કરી નહોતી. મોટે ભાગે તો તેઓ જે કાંઈ કહે તેના હકારમાં માથું નમાવીને ‘જી’ એટલું જ બોલતી. પણ ના. આજે તેમની આંખ સાથે આંખ મેળવવી પડશે. આજે માત્ર ‘જી’થી કામ નહિ ચાલે. માથું સહેજ ઊંચું કરીને તે હળવા પણ મક્કમ અવાજે બોલી: “કોર્ટના ચુકાદાનો અમલ ન કરું તો છ મહિના માટે જેલમાં જવું પડશે. પણ જો એ ચુકાદાનો અમલ કરીશ તો તો મારે આજીવન કેદની સજા ભોગવવી પડશે. હું છ મહિનાની કેદ ભોગવવા તૈયાર છું.” આ સાંભળીને સખારામભાઉની આંખોમાં ચમક આવી. આ છોકરી તો સગ્ગી દીકરી કરતાં પણ … પછી હળવે સાદે એટલું જ બોલ્યા : ‘મને આવા જવાબની જ આશા હતી’. આ સાંભળીને રખમાબાઈની આંખોના ખૂણા સહેજ ભીના થયા. પછી માથું નમાવી, બે હાથ જોડી, હળવે પગલે તે બીજા ઓરડામાં ગઈ. 

સખારામભાઉ આરામ ખુરસીમાં બેઠા હતા. પાસે એક ગોળ ટીપોય હતી. તેના પર પાથરેલો હતો એક ભરત ભરેલો ટેબલ ક્લોથ. રખમા ગયા પછી ટીપોય પર પડેલાં છાપાં સખારામભાઉએ ઉપાડ્યાં. પહેલું હાથમાં લીધું ‘મરાઠા.’ બાળ ગંગાધર ટીળક એના તંત્રી. કુલ આઠ પાનાંનો અંક. તેમાંનાં છ પાનાં ટીળકે રખમાબાઈના કેસને ફાળવ્યાં હતાં! તેમણે આ કેસને હિંદુ ધર્મની પરંપરાનું ખંડન કરતા કેસ તરીકે ઓળખાવ્યો હતો. હિંદુ શાસ્ત્રોમાં લગ્ન એ કરાર નથી, એક પવિત્ર બંધન છે એ વાત માનનીય જજ સાહેબો સમજી શક્યા નથી. અને એ બંધનનું પાલન કરવું એ કોઈ પણ હિંદુ સ્ત્રીની ફરજ છે. હિંદુ સમાજમાં જો કોઈ સુધારાની જરૂર હશે તો તે એ સમાજના લોકો કરશે. અદાલતે કે સરકારે તેમાં દખલ કરવી જોઈએ નહિ. હવે રખમાબાઈ પાસે બે જ રસ્તા છે : કાં હિંદુ શાસ્ત્રનાં બંધન પ્રમાણે વરનું ઘર માંડવું અને કાં બોમ્બે હાઈ કોર્ટના ચુકાદા પ્રમાણે જેલમાં જવું. જો કે અદાલતે કરેલી સજા તો ઘણી ઓછી છે. ચોરી, છીનાળું, ખૂન કરનારને જેમ આકરી સજા ભોગવવી પડે છે તેવી જ રીતે રખમાબાઈને પણ આકરી શિક્ષા થવી જોઈતી હતી, એવો મત ટીળકે પ્રગટ કર્યો હતો. (મરાઠા, ૧૨ જૂન, ૧૮૮૭) આ કેસમાં રખમાબાઈની તરફેણ કરનારા બહેરામજી મલબારી, આગરકર, ન્યાયમૂર્તિ રાનડે, ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે વગેરેનો પણ ટીળકે ઉધડો લઈ નાખ્યો હતો. 

પોતાની સહી સાથેના અગ્રલેખમાં ટીળકે લખ્યું હતું : ‘અંગ્રેજ સરકારને હિંદુ ધર્મ, તેની માન્યતાઓ, તેના રીતરિવાજો, વગેરેમાં દખલ કરવાનો કોઈ હક્ક નથી. આપણા સમાજમાં જો કોઈ બાબતમાં સુધારો લાવવાની જરૂર હશે તો તે માટેનાં પગલાં આપણે ભરશું. અંગ્રેજો કે તેમની અદાલતો નહિ. હિંદુ ધર્મ પ્રમાણે લગ્ન એ એક પવિત્ર બંધન છે અને એક વાર લગ્ન થઈ ગયા પછી પતિનું ઘર માંડવાનો ઇનકાર કરવો એ ગુનો નથી, પણ પાપ છે.” એક નિસાસો નાખીને સખારામભાઉએ એ છાપું બાજુએ મૂક્યું. 

બીજું છાપું હાથમાં લીધું. એમાં ગોપાળ ગણેશ આગરકરનો લેખ હતો. “અત્યારે આપણા દેશમાં સમાજ સુધારાની તાતી જરૂર છે. સ્ત્રીઓને લગતી અનેક બાબતોમાં બદલાવ લાવવાની જરૂર છે. એ માટે અંગ્રેજ સરકારની, તેણે સ્થાપેલી અદાલતોની મદદ લેવી પડે તો લેવામાં કશું ખોટું નથી. આપણા દેશમાં આપણા લોકોનું રાજ સ્થપાય એ માટે લડવું પડે તો લડશું. પણ જો સરકાર કે અદાલતની મદદથી સમાજ સુધારો થતો હોય, સ્ત્રીઓના જીવનમાં બદલાવ લાવી શકાતો હોય તો તેમ કરવામાં કશું ખોટું નથી.”

રખમાબાઈને પૂરેપૂરો ટેકો આપનાર મલબારીનું અઠવાડિક 

પછી ઉપાડ્યું બેહરામજી મલબારી જેના તંત્રી હતા તે ‘ધ ઇન્ડિયન સ્પેક્ટેટર.’ રખમાબાઈનો કેસ શરૂ થયો ત્યારથી જ મલબારીએ રખમાબાઈને પૂરેપૂરો ટેકો આપ્યો હતો. પંડિતા રમાબાઈ સાથે મળીને તેમણે ‘રખમાબાઈ ડિફેન્સ કમિટીની સ્થાપના કરી હતી. વકીલોની સલાહ લીધી હતી. ફંડ ફાળો ઉઘરાવ્યો હતો. કેસ ચાલતો હતો ત્યારે પણ અવારનવાર મલબારી રખમાબાઈની તરફેણમાં લખતા રહ્યા હતા. આજે મલાબારીએ તેમના અખબારમાં રખમાબાઈની તરફેણમાં લાંબો લેખ લખ્યો હતો. : “આ આખા ખટલા દરમ્યાન કેટલાંક અખબારો વારંવાર દહીંમાંથી દૂધમાં અને દૂધમાંથી દહીંમાં પગ ઝબોળતા આવ્યા છે તે ખરેખર શરમજનક છે. તો કેટલાંક અખબારો તો એમ જ માનતાં આવ્યાં છે કે સ્ત્રીનું સ્થાન પુરુષ કરતાં નીચું છે અને નીચું રહેવું જ જોઈએ, હંમેશ માટે. પિતા, ભાઈ, પતિ, વગેરે પુરુષોની એક્કેએક ઇચ્છા કે માગણી પૂરી કરવી એ જ સ્ત્રીનો ધર્મ છે. આપણા બાપદાદા કાંઈ મૂરખા નહોતા. તેમણે સ્થાપેલી પરંપરામાં મીનમેખ કરવાનો સરકારને કે અદાલતોને અધિકાર નથી. ધર્મની બાબતોમાં સરકારે કે અદાલતોએ માથું ન મારવું જોઈએ એમ કેટલાકનું કહેવું છે. તો કેટલાક કહે છે કે હા, બિનજરૂરી દખલ કોઈની ચલાવી ન લેવાય. પણ જે ખોટું કે ખરાબ હોય તેને સુધારવાનો હક્ક લોકોને છે તેમ સરકારને અને અદાલતને પણ છે. મલબારીએ લખ્યું હતું કે અહીં મારે એ ખુલાસો કરવો જોઈએ કે રખમાબાઈ સાથે મારે કોઈ પ્રકારનો અંગત સંબંધ નથી. એટલે એવા કોઈ કારણસર હું તેની તરફેણ કરું છું એવું નથી. ન કરે નારાયણ અને આવતી કાલે દાદાજી પણ અન્યાયનો ભોગ બને તો હું તેને પણ ટેકો આપું જ. રખમાબાઈ અત્યારે એકલી પડી ગઈ છે. એટલે તેની પડખે ઊભા રહેવું એને હું મારો ધર્મ સમજું છું. એ એટલી તવંગર નથી કે આ કેસ પોતાના બાવડાના બળે લડી શકે. એટલે જ તેને પૈસાની અને બીજી મદદ કરવા માટે પંડિતા રમાબાઈએ અને મેં સાથે મળીને ફંડ ઊભું કર્યું હતું. મારી દૃષ્ટિએ જૂના, જર્જરિત કુરિવાજો અને માન્યતાઓએ રખમાબાઈ જેવી એક ગભરુ છોકરીનો ભોગ લીધો છે. દાદાજી તો પુરુષ છે, એટલે પરંપરા પ્રમાણે તે ગમે તેટલી સ્ત્રી સાથે લગ્ન કરી શકે કે લગ્ન કર્યા વગર પણ સંબંધ બાંધી શકે. એને કોઈ રોકી કે ટોકી ન શકે. પણ રખમાબાઈ તો છોકરીની જાત! એણે તો ધર્મ, સમાજ, કુટુંબની વેદી પર હસતે મોઢે પોતાની જાતની આહુતિ જ આપવાની હોય. બીજા બધા તો ઠીક, અદાલતે પણ એમ જ કહ્યું છે. ગ્રેટ બ્રિટનમાં ઘડાયેલો કાયદો સ્ત્રી અને પુરુષ બંનેને લગ્નના ભોગવટાનો કે તેની ફરીથી અમલબજાવણી કરવાનો હક્ક આપે છે. પણ એ દેશમાં બાળલગ્નો થતાં નથી. પુખ્ત વયનાં સ્ત્રી-પુરુષનાં જ લગ્ન થાય છે. એટલે restitutionનો હક્ક બંનેને હોય છે. પણ રખમાબાઈના કેસમાં તો બાળલગ્ન થયાં છે. બંને વચ્ચે જાતીય સંબંધ બંધાયો જ નથી. તો જે સંબંધ બંધાયો જ નથી તેના restitutionનો સવાલ જ કઈ રીતે ઊભો થાય? બોમ્બે હાઈ કોર્ટનું કહેવું છે કે તેણે હિન્દુઓના લગ્નના કાયદાને ધ્યાનમાં રાખીને ચુકાદો આપ્યો છે. પણ હકીકતમાં તેની નજર સામે લગ્ન અંગેનો બ્રિટિશ કાયદો અને પરંપરા રહ્યાં છે.અદાલતનો આ નિર્ણય જાણે આપણા દેશના લોકોને કહી રહ્યો છે : ‘તમે તમારા રિવાજ અને મરજી મુજબ બાળલગ્નો કરતા રહો. પછી એ અંગે કોઈ વિખવાદ થાય તો અમે મેરેજ-બ્રોકર તરીકે, પોલીસ તરીકે અને જેલર તરીકે તમને મદદ કરશું અને જેલર તરીકે ‘ગુનેગાર’ને જેલના સળીયા પાછળ ધક્કેલી દેશું.”

આ વાંચતી વખતે સખારામભાઉની આંખમાં ઝળઝળિયાં હતાં. તેઓ વિચારતા હતા : આ બહેરામજી મલબારી! જાતે પારસી, તો ય લગ્નની વેદી પર શહીદ બનતી હિંદુ છોકરી માટે તેના મનમાં કેવી વેદના! તેને મદદરૂપ થવાની કેટલી ધગશ! પણ પછી સખારામભાઉનું મન ચકડોળે ચડ્યું : રખમા તો તૈયાર છે. પણ એમ કાંઈ એને જેલમાં જવા દેવાય? પણ હવે કાનૂની રીતે તો આગળ વધાય એમ નથી. બોમ્બે હાઈ કોર્ટના ચુકાદા સામે અપીલ તો છેક ગ્રેટ બ્રિટનની પ્રિવી કાઉન્સિલમાં કરવી પડે. પુષ્કળ પૈસા અને સમય જોઈએ એ માટે. એના કરતાં સાપ મરે નહિ, ને લાઠી ભાંગે નહિ, એવો કોઈક રસ્તો …

સખારામભાઉ આવું કૈંક વિચારતા હતા ત્યારે રખમાબાઈ તો જાણે સરૂપ ધ્રુવની પંક્તિઓ ગણગણતી હતી :

કુળની મર્યાદા ને ધર્મોની જાળમાં 

રૂઢી–રિવાજ અને ઘરની જંજાળમાં 

કેટલા દિવસ હવે રહીશું રે લોલ. 

આપણાં દુઃખોને હવે આપણે જ ફેડવાં 

ટક્કર ઝીલવી છે, હવે આંસુ ન રેડવાં 

વજ્જર હૈયાનાં અમે થઈશું રે લોલ.

***

ખુલાસો : 

૧. અહીં કશું કલ્પનાથી ઉમેર્યું નથી. ટીળક, મલબારી વગેરેનાં અખબારોમાં પ્રગટ થયેલાં લખાણોને આધારે લખ્યું છે. મલબારીનું મૂળ લખાણ ટૂંકાવ્યું છે. 

૨. કેટલાક લખનારાઓએ કહ્યું છે કે રખમાબાઈએ પોતાની વાત માંડતો કાગળ ક્વીન વિક્ટોરિયાને લખ્યો હતો અને તેને કારણે રાણીએ બોમ્બે હાઈ કોર્ટનો ચુકાદો રદ્દબાતલ કર્યો હતો. પણ આ અંગે બોમ્બે હાઈ કોર્ટના દફતરમાં કે બીજે ક્યાં ય કોઈ દસ્તાવેજી પુરાવો મળતો નથી. રખમાબાઈના સમકાલીન લખનારાઓમાંથી કોઈએ આવું કશું જ લખ્યું નથી.

૩. કેટલાકને સવાલ થયો છે કે રખામાબાઈ સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેમ ન ગયાં? જવાબ સીધો છે: તે વખતે સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ ઇન્ડિયાનું અસ્તિત્વ જ નહોતું. તેની સ્થાપના ૧૯૫૦ના જાન્યુઆરીની ૨૬મીએ થઈ. એ પહેલાં જો અપીલ કરવી હોય તો લંડનમાં પ્રિવી કાઉન્સિલને કરવી પડતી. પણ તેમ કરવામાં ઘણો સમય જતો અને એ પ્રક્રિયા પુષ્કળ ખર્ચાળ હતી. આ સંજોગોમાં સખારામભાઉએ કયો મારગ અપનાવ્યો એની વાત હવે પછી.  

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

XXX XXX XXX

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”; 05 સપ્ટેમ્બર 2026