વૈશંપાયન ઋષિ એણી પેરે બોલ્યા, ને સુણ જનમેજય રાય:
સંક્ષેપે તુજને સંભળાવું માણેક-પર્વ મહિમાય!
અહો! રાયજી સુણિયે!
દૂર દેશાવર ગામ જે, કરાંચી તેનું નામ,
બાળક બાર વરસ તણો દાદા કેરે ઠામ.
બેસી રોજ થડા પરે, કરતો નવલાં કામ,
કરતો નવલાં કામ, ગણવાં મૂકી દામ,
લખતો નિત નિત દોહરા, ઈશ્વરનું લઈ નામ.
અહો વાચકજી! વાંચીયે!

કરસનદાસ માણેક
દૂર દેશાવરના કરાંચી શહેરમાં દાદાની પેઢીના થડા પર બેસીને બાળવયે પ્રભુભક્તિના દોહરા લખનાર આ છોકરાનો જન્મ ર૮મી નવેમ્બર ૧૯૦૧. આ વરસે તેના જન્મને ૧૨૫ વરસ પૂરાં થશે. નામે કરસનદાસ, અવટંકે માણેક. ૫૭ વરસની ઉમ્મરે ‘મધ્યાહ્ન’ નામનો કાવ્યસંગ્રહ પ્રગટ કર્યો ત્યારે તેની પ્રસ્તાવનામાં માણેકે લખેલું, “અગિયારેક વરસની ઉમ્મરે કરાંચીમાં દાદાની પેઢીના થડા ઉપર બેસીને ઈશ્વરસ્તુતિના દોહરા લખતો, તે પછી ઠેઠ આજ સુધી મારી કાવ્યરચના પ્રવૃત્તિ કોઈ કોઈ વાર આછી જરૂર બની છે, પણ થંભી કદીય નથી.” ૭૬ વર્ષની ઉમ્મરે, ૧૯૭૮ના જાન્યુઆરીની ૧૮મી તારીખે, જેને જીવનમાં એક આદર્શ માનેલો તે પ્રેમાનંદના. વીરક્ષેત્ર વડોદરામાં માણેકનું અવસાન થયું ત્યાં સુધી હકીકતમાં તેમની આ કાવ્યરચના પ્રવૃત્તિ થંભી તો નહીં જ પણ છેવટ સુધી નવાં નવાં વહેણ, વલણ અને વળાંકો પ્રગટ કરતી રહી.
ત્યારે જે બ્રિટિશ ભારતમાં આવેલું હતું તે કરાંચી શહેરમાં કરસનદાસ માણેકનો જન્મ. એ વખતે કરાંચી ગુજરાતીઓથી ધમધમતું શહેર. એટલે તળ ગુજરાતથી દૂર રહેવા છતાં બાળપણમાં માણેકે માણભટ્ટો અને કથાવ્યાસોને સાંભળેલા. પણ એ વાત માણેકના શબ્દોમાં જ સાંભળીએ. ત્રણ ભાગમાં પ્રગટ થયેલ ‘મહાભારતકથા’ની પહેલી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવનામાં માણેક કહે છે : “આ સદીના પહેલા દાયકાની વાત છે. કરાંચીના દાંડિયા બજારના નાકા પર દાદાની જથ્થાબંધ અનાજની વખાર. શાસ્ત્રી રેવાશંકર ગણપતરાવ ભટ્ટ એ જમાનાના કરાંચીના સર્વશ્રેષ્ઠ સંસ્કૃતવિદ્, વેદાન્તાભ્યાસી પૌરાણિક અને કીર્તનકાર. વખારની પાસે જ આવેલા રણછોડરાયના મંદિરમાં શાસ્ત્રીજી રોજ રાતે ભાગવતની કથા કરે. દાદા ભાગ્યે જ એ સત્સંગ ચૂકે અને હું ભાગ્યે જ દાદાની આંગળી ચૂકું. સાડા નવને ટકોરે ‘અચ્ચુતમ્ કેશવમ્’ થાય. શ્રોતાઓ ધીરે ધારે પોતાના ઘર ભણી રવાના થવા માંડે, અને હું નજીકમાં જ આવેલ બાર્નલના ચોક ભણી દોટ મૂકું, જ્યાં આગળ સૌરાષ્ટ્ર કે ગુજરાતમાંથી આવેલ કોઈ ને કોઈ માણભટ્ટ હજારેક જેટલી જનમેદની વચ્ચે નરવા કંઠે મહાભારતની કથા કરતો હોય. કથા પૂરી થતાં હું નજીકમાં જ નેપિયર રોડ પર આવેલ અમારા ઘર તરફ દોડું અને પથારીમાં દાદાની પડખે પડતાંવેત ઘસઘસાટ ઊંઘી જઉં.”
પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ કરાંચીમાં. અસહકારની ચળવળ વખતે સ્કૂલ છોડી અમદાવાદની ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં ૧૯૨૧માં જોડાયા. સ્નાતકની પરીક્ષા આપ્યા વગર બે વર્ષ પછી પાછા કરાંચી જઈ સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી સાથે બી. એ. થયા. ૧૯૩૯ સુધી કરાંચીની બે હાઈસ્કૂલમાં પહેલાં શિક્ષક અને પછી હેડમારતર તરીકે કામ કર્યું. ‘ડેઈલી મિરર’ નામનું અંગ્રેજી છાપું ચલાવ્યું. ૧૯૩૦ અને ૧૯૩૨માં આઝાદીની લડતમાં ભાગ લઈ કારાવાસ ભોગવ્યો. ૧૯૩૯ પછી કરાંચી છોડી મુંબઈવાસી બન્યા. ‘જન્મભૂમિ’ના તંત્રી વિભાગમાં જોડાયા. ૧૯૪૮થી ‘નૂતન ગુજરાત’ના તંત્રી બન્યા. સ્વતંત્ર રીતે ‘સારથિ’ અને ‘નચિકેતા’ નામનાં સામયિકો ચલાવ્યાં. ૧૯૫૬ના અરસામાં આકાશવાણીના મુંબઈ કેન્દ્ર સાથે સંકળાયા અને પછી મુંબઈની એસ.આઈ.ઈ.એસ. કૉલેજમાં ગુજરાતી વિભાગના વડા તરીકે કામ કરી ૧૯૬૪માં નિવૃત્ત થયા. પછીનાં વર્ષો કીર્તનની પ્રવૃત્તિને જ આપ્યાં. અમદાવાદ, વલ્લભવિદ્યાનગર અને મુંબઈના વિલેપાર્લેમાં પંદર વર્ષ સુધી દર પખવાડિયે કીર્તનો કર્યાં. કીર્તન નિમિત્તે ગુજરાતનાં અનેક શહેર ગામ-ગામડાં ઉપરાંત કલકત્તા, નાગપુર, હૈદરાબાદ વગેરેના પ્રવાસો કર્યા.
આમ, માણેકનાં રૂપ જુદાં જુદાં. શાળાના શિક્ષક, પત્રકાર , આકાશવાણી પર બોલાતો શબ્દ, કૉલેજમાં અધ્યાપક, કીર્તનકાર. પણ એ બધામાં પડેલો માંયલો તે તો લોકશિક્ષકનો, ટીચરનો. પણ પ્રીચરનો ક્યારે ય નહીં. આજના બાપુઓ શાસ્ત્રીઓ-મહારાજો અને માણેક વચ્ચેનો મૂળભૂત તફાવત તે આ : મહાભારત, રામાયણ ભાગવત, કુરાન, બાઈબલ જેવા ધર્મગ્રંથો પાસે માણેક ગયા તે તેમાંના કાવ્યત્વથી આકર્ષાઈને તેને પામવાના ઇરાદે. માણેક કહે છે : “પૂર્વગ્રહોથી મુક્ત કેવળ રસનિષ્ઠ દષ્ટિ, એ જ આવા ‘ધાર્મિક’ કે ‘સાંપ્રદાયિક’ લેખાતા સાહિત્યના પરિશીલન પાછળ હોવી જોઈએ એવી અનુભવે કરીને મારી માન્યતા બંધાઈ છે. આ સિવાયની બીજી કોઈ પણ દષ્ટિએ એ ગ્રંથો વાંચતાં અથવા સાંભળતાં, આપણે આપણી જાતને તેમ જ એ ગ્રંથોને બન્નેને ઘોર અન્યાય કરીએ છીએ એમ મને હંમેશાં લાગ્યા કર્યું છે … હકીકતમાં રસદષ્ટિ એ જ સર્વાંગી સર્વગ્રાહી અને અખંડ દષ્ટિ છે, જ્યારે ધાર્મિક કે સાંપ્રદાયિક કે પુણ્યોપાર્જક દષ્ટિ એ એકાંગી, સંકુચિત અને ખંડદષ્ટિ છે.” અને આ શબ્દો તેમણે લખેલા અવસાનનાં છ વર્ષ પહેલાં, ૧૯૭૨માં.
માણેકનો માંયલો લોકશિક્ષકનો, પણ જીવ કવિનો, ઈમોશન કરતાં ય વધુ તો પેશનના માણસ. કહે છે.
થોડું દિલ, થોડી દિલેરી, થોડી ફાકામસ્તી બસ
આ ધંધામાં આ સિવાયે બીજી કોઈ લાગત નથી!
ઉમાશંકર, સુન્દરમ્, મનસુખલાલ, ઝવેરી, સુંદરજી બેટાઈ, સ્નેહરશ્મિ જેવા ગાંધીયુગના બીજા કવિઓ કરતાં માણેક ઉમ્મરમાં મોટા, અને એક ઉમાશંકરને બાદ કરતાં કવિતાને ક્ષેત્રે તેમનો પ્રવેશ થયો તે પણ બીજા કવિઓની સાથોસાથ. ‘ખાખનાં પોયણાં’ ‘ઊર્મિ’ના કાવ્યાંકમાં ૧૯૩૩માં પ્રગટ થયું અને ૧૯૩૪માં સ્વતંત્ર પુસ્તક રૂપે પ્રગટ થયું. ૧૬ પાનાંના આ ખંડકાવ્ય પછી પહેલો કાવ્યસંગ્રહ ‘આલબેલ’ ૧૯૩૫માં પ્રગટ થયો. ૧૯૩રના જાન્યુઆરીની ૨૬મી તારીખે ૨૭ મહિનાની જેલની સજા માણેકને થઈ. ‘આલબેલ’માં પ્રગટ થયેલાં ઘણાં ખરાં કાવ્યો આ કારાવાસ દરમિયાન લખાયેલાં, જેમાં ગાંધીયુગની આબોહવા વ્યાપેલી જોવા મળે છે. ૧૯૩૬માં ‘મહોબતને માંડવે’ લખાયું, પણ તે પ્રગટ થયું ૧૯૪૧માં, ઉમાશંકરના ‘વિશ્વશાંતિ’ની પ્રસ્તાવના લખનાર કાકાસાહેબ કાલેલકરની જ પ્રસ્તાવના સાથે. ગાંધીજીને જ કેન્દ્રમાં રાખીને લખાયેલું ખંડકાવ્ય ‘કલ્યાણયાત્રી’ ૧૯૪૪માં પ્રગટ થયું. ગાંધીજીના ૭૬મા જન્મદિવસે માણેકે જાતે તે ગાંધીજીના હાથમાં મૂકેલું. ગાંધીજીએ પાનાં ફેરવ્યાં. પછી કહે : “તારું આ કાવ્ય તો અધૂરું કહેવાય.” “કેમ?” “મારાં પંચોતેર વરસ તો ગઈ કાલે પૂરાં થઈ ગયાં. આજે તો છોંતેરમું ચાલે છે.” કશા ખંચવાટ વગર માણેકે કહ્યું: “આપ સો વરસ પૂરાં કરશો ત્યારે ૧૦૧ શ્લોકનું કાવ્ય રચીને આપને ભેટ ધરવા આવીશ.”
મુંબઈ આવ્યા પછી એક પત્રકાર-પદ્યકારની રૂએ સમકાલીન ઘટનાઓ પર હાસ્ય-કટાક્ષયુક્ત ‘વૈશંપાયનની વાણી’ અને ‘અહો, રાયજી સુણિયે’ એ બે કાવ્યધારાઓ શરૂ કરી તે જન્મભૂમિ, લોકસત્તા, જનસત્તા, સંદેશ વગેરે છાપાંઓમાં ૧૯૫૬ સુધી પ્રગટ થતી રહી. આ બન્ને કાવ્યધારાઓની તત્કાલીન લોકપ્રિયતાનો આજે ખ્યાલ આવવો મુશ્કેલ છે. ‘વૈશંપાયનની વાણી’ બે ભાગમાં પુસ્તક રૂપે પ્રગટ થઈ ત્યારે તેની બે હજાર નકલ એક અઠવાડિયામાં વેચાઈ ગયેલી! પણ ‘વૈશંપાયનની વાણી’ ને મળેલી આ અસાધારણ લોકપ્રિયતા કેટલાક વિવેચકોને હાથવગી થઈ પડી – એમ જણાવવા કે ‘આલબેલ’ના કવિ હવે માત્ર ‘વૈશંપાયન’ બની ગયા છે. પણ ૧૯૫૮માં ‘મધ્યાહ્ન’ સંગ્રહ પ્રગટ થયો ત્યારે એ હકીક્ત સ્પષ્ટ થઈ કે માણેકની મૂળ કાવ્યધારાનું વહેણ તો ચાલુ હતું જ. પણ કવિ તરીકે માણેકનું સૌથી સુભગ દર્શન થાય છે તે તો ૧૯૬૪માં પ્રગટ થયેલ ‘રામ, તારો દીવડો’ સંગ્રહમાં. ૧૨૫ ગીતો ધરાવતો આ સંગ્રહ આમ તો માણેકની કીર્તન પ્રવૃત્તિના ફળરૂપ છે પણ ગુજરાતી ગીતોના સંગ્રહોમાં તે આગવી ભાત પાડે તેવો છે. પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં રામપ્રસાદ બક્ષીએ કહ્યું છે તેમ “આ ગીતોનો પ્રધાન મનોભાવ છે, અંધકારમાંથી પ્રકાશમાં જવાની ઝંખના અને પ્રાર્થના. પણ એમાં કેવળ પ્રાર્થના નથી, પુરુષાર્થરહિત પ્રપત્તિ નથી, ગોતનો ઉત્સાહ છે. એ ગોત સ્વયં જ્યોત બનીને મુકાશે અને એમાં અંધારું પણ હસી ઊઠે એવી આત્મશ્રદ્ધા છે.” ‘અહો રાયજી સુણિયે’, ‘શતાબ્દીના સ્મિતે’ અને ‘અશ્રુમાં પ્રેમધનુષ્ય’, ‘હરિનાં લોચનિયાં’, ‘લાક્ષાગૃહ’ વગેરે તેમનાં કાવ્યનાં અન્ય પુસ્તકો.
વ્યક્તિ તેમ જ કવિ તરીકે માણેક મસ્ત, મુક્ત, મનમોજી. પોતે જ કહે છેઃ
છું ફક્ત સહિત્યસર્જક, કોથી નિસ્બત નથી,
એકલો જીવું, ઝૂઝું હું, મારે કોઈ પંગત નથી.
મોજમાં આવે તે છેડું, સૂર એકલરામ હું.
કોઈના ભ્રૂભંગ ઉપર, નર્તન તણી આદત નથી.
અલાણી-ફલાણી પંગતમાં બેઠા હોત તો માણેકને માન-ચાંદ, પુરસ્કાર-પ્રમુખપદાં મળ્યાં હોત, પણ ૭૬ વર્ષના આયુષ્ય દરમિયાન માણેકને એક પણ ચન્દ્રક, પુરસ્કાર, સન્માન આપવાનું આપણા સાહિત્યિક કારોબારના કારભારીઓને જરૂરી ન લાગ્યું તે કમનસીબી છે – માણેકની નહીં, એ કારભારીઓની, અને આપણી.
કવિતા ઉપરાંત ગદ્યનાં વિવિધ સ્વરૂપોને પણ માણેકની કલમે સ્પર્શ કર્યો છે. ‘રામઝરૂખે બૈઠકે’, ‘તરણા ઓથે’માં તેમની ટૂંકી વાર્તાઓ સંઘરાઈ છે, તો ‘પ્રકાશનાં પગલાં’,’ દિવ્ય વાર્તાઓ’, ‘અમર અજવાળાં’, ‘રઘુકુળરીતિ’માં ધર્મકથાઓ, પુરાણકથાઓ, અને બોધકથાઓ ગ્રંથસ્થ થઈ છે. ‘સિંધુની પ્રેમકથાઓ’ ‘સિંધુનું સ્વપ્ન’ અને ‘પ્રીતનો દોર’માં સિંધી ભાષાના સંતકવિ શાહ લતીફના રસાલાને આધારે લખાયેલી કથાઓ છે. ‘કળીઓ અને કુસુમો’, ‘ગીતાવિચાર’, ‘હરિનાં દ્વાર’માં નિબંધના જુદા જુદા પ્રકાર જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત તેમણે પદ્યનાટક, રેડિયોનાટક, સંકીર્તન, એકાંકી, રેખાચિત્રો વગેરે લખ્યાં છે અને સંપાદનો તથા અનુવાદો પણ કર્યા છે. માણેકની પષ્ટીપૂર્તિ નિમિત્તે પ્રગટ થયેલ ગ્રંથ ‘અક્ષર-આરાધના’માં અનંતરાય રાવળે કહ્યું છે તેમ “કવિતા દ્વારા પ્રથમ પ્રગટ થયેલી શ્રી માણેકની સર્જક્તાએ આમ, સમય જતાં સુંદરવનમાંના ગંગાનદીના અનેક ફાંટાઓની માફક પંખાકારે ફેલાતાં જઈ કાવ્યક્ષેત્રમાં અને ગદ્યક્ષેત્રમાં પ્રવૃત્તિવિસ્તાર સાધ્યો છે.”
માણેકના જીવનમાં અને લેખનમાં વિસ્તાર વધુ અને વ્યવસ્થા ઓછાં, ઉમળકાનો અને ઉભરાનો માણસ. પણ બન્નેને ઓસરી જતાં ય વાર ન લાગે. મમત અને મમત્વનો અભાવ તો નહીં, પણ બન્ને ઓછાં ખરાં. પુસ્તકોના પ્રકાશન અંગે પણ જોઈએ તેવી કાળજી લીધેલી નહીં. છેલ્લાં પંદર-વીસ વર્ષ તો મુદ્રિત શબ્દને બદલે બોલાતા શબ્દ વડે સીધો લોકસંપર્ક સાધતા કીર્તનકાર બની રહ્યા. પરિણામે આજે માણેકનાં બધાં પુસ્તકો જોવા માટે મેળવતાં નાકે દમ આવી જાય તેમ છે. બીજું કંઈ નહીં તો ય માણેકની સવા સોમી વરસગાંઠે તેમની સમગ્ર કવિતા તો પુસ્તકરૂપે પ્રગટ થવી જ જોઈએ. તેમનાં ગદ્ય લખાણોમાંથી પણ એક અલગ સંચય તૈયાર થઈ શકે.
માણેકનાં જે પુસ્તકો ઘણા લાંબા વખત સુધી લોકો સુધી પહોંચતાં રહ્યાં તે ‘મહાભારતકથા’ (ભા. ૧-૩), ‘શ્રીમદ્ ભાગવત’, અને ‘શ્રીરામકથા’. પહેલી નજરે આ પુસ્તકો ધર્માશ્રયી લાગે, પણ એ લખતી વખતે માણેકની આંખ તો કાવ્યાશ્રયી નજરે મહાભારત, ભાગવત અને રામાયણને જોતી હતી. ‘મહાભારતકથા’ વિષે હરીન્દ્ર દવેએ કહ્યું છે : “મહાભારતકથા મૂળ મહાભારત વાંચ્યા પહેલાં વાંચવાથી મૂળનો આનંદ વધારે ઊંડો થશે અને કદાચ કોઈ મૂળ કૃતિ સુધી ન જઈ શકે તો ‘મહાભારતકથા’નું વાંચન કે શ્રવણ એને પણ મહાભારતના શ્રવણ જેટલું જ પુણ્ય આપી શકશે … મેં વાંચેલી વિવિધ મહાભારતકથાઓમાંથી કોઈ એકને જ આગળ મૂકવાનો સમય આવે તો ‘મહાભારતકથા’ને જ એ યશ મળે એવી મને પાકી શ્રદ્ધા છે.”
સુરેશ દલાલે કહ્યું છે તેમ “માણેક એટલે શબ્દોનો ધોધ, ઉમાશંકર એટલે શબ્દની શોધ. શબ્દો એમને હોઠવગા અને કલમવગા. શબ્દો એટલા અનાયાસે આવે કે એમને શબ્દ માટે પ્રતિક્ષા કરવી ન પડે. અને કવિતા તો માગે શબ્દો, પ્રતિક્ષાથી પવિત્ર થયેલા. એક બાજુ કવિતાની આ માગણી હોય અને બીજી બાજુ કવિનું આ કાઠું હોય, તો કવિતા ન આવે એમ નહિ. પણ એના પથારામાંથી ભાવકે કવિતા શોધી કાઢવી પડે.” અકાવ્યની વચ્ચે કાવ્યનો દ્વિપ હોય એને આપણે જુદો સ્થાપવો પડે. પણ કાવ્યની સાથોસાથ અકાવ્યની ઉપસ્થિતિ તો કોઈ પણ કવિના સર્જનમાં હોવાની જ. કોઈમાં થોડી ઓછી, તો કોઈમાં થોડી વધુ, એટલો જ ફરક. ગાંધી યુગના – કે હકીકતમાં કોઈ પણ યુગના – કોઈ પણ કવિમાં અકાવ્ય નથી જ એમ કહેવું મુશ્કેલ. અને કોઈ પણ યુગની કવિતાને ઘડવામાં એક-બે કવિનો ફાળો હોઈ ન શકે. ગાંધી યુગના બે-ત્રણ કવિઓ માટેના અહોહોભાવમાંથી બહાર નીકળી, એ યુગના માણેક સહિતના બીજા કવિઓનું વિવેકપૂર્ણ મૂલ્યાંકન કરી, તેમને ઉચિત સ્થાને સ્થાપવાનો વખત ક્યારનો પાકી ગયો છે.
ઉથલો
ભક્તિની કવિતા કરી, ગાયાં કીર્તન-ગીત,
કવિતાની ભક્તિ કરી, પૂજી નવધા રીત.
ખીલવ્યાં ખાખે પોયણાં, મધ્યાહને કરી શીત;
બેઠા મહોબત માંડવે, આલબેલની જીત.
રામ તણા દિવડા પ્રગટાવ્યા, કથા કહી મહાભારતની,
‘જીવન અંજલી થાજો’ એવી આરત ગાઈ અંતરની.
સવ્વા સો વરસો વીત્યાં, સુણો જનમેજન રાય,
સંક્ષેપે સંભળાવિયો, માણેક-પર્વ મહિમાય.
*** *** ***
e.mail : deepakbmehta@gmail.com
પ્રગટ : “પરબ”; સપ્ટેમ્બર 2026
![]()
ચૌદ વરસની આનંદીએ મનમાં પાક્કી ગાંઠ વાળી : હું ડોક્ટર થઈશ જ
‘બંદર છો દૂર છે, જાવું જરૂર છે.’
હા, જી. આજે આપણે મુંબઈના બંદરથી ખૂબ દૂર જવાનાં છીએ, પહેલી વાર. અમેરિકાનાં રાજ્યોમાંનું એક ન્યૂ જર્સી. એનું એક નાનકડું ગામ, રોઝેલ. ત્યાં રહે થિયોડીસિયા કાર્પેન્ટર નામની સ્ત્રી. પૈસાદાર તો ખરી જ, પણ સ્ત્રીમાત્રનું ભલું ચાહનારી. સ્ત્રીઓને બનતી મદદ કરવામાં માનતી. એમને એક વાર ઊપડ્યો દાંતનો દુખાવો. ગઈ દાંતના ડોક્ટર પાસે. પોતાનો વારો આવે એની રાહ જોતી બેઠી વેટિંગ રૂમમાં. એક ખૂણામાં થોડાં મેગેઝિન પડ્યાં હતાં, આપણે ત્યાં હોય તેમ જરી પુરાણાં નહિ, નવાં નક્કોર. એમાંથી એક ઉપાડ્યું, પ્રિન્સ્ટનનું ‘મિશનરી રિવ્યૂ’. પાનાં ઉથલાવતાં એક લેખ પર નજર ચોંટી ગઈ. લખ્યો હતો હિન્દુસ્તાનના કોઈ ગોપાળરાવ જોશીએ. તેમાં લખ્યું હતું : ‘મારી પત્ની આનંદીબાઈને ઘણી ઇચ્છા છે, અમેરિકા જઈને ડોક્ટરનું ભણવાની. ભણવામાં છે એક નંબરની. એની ઇચ્છા પૂરી કરવા હું તો તૈયાર છું. પણ, અમારા જેવા મધ્યમ વર્ગના માણસોને અમેરિકા સુધી આવવા-જવાનો ખર્ચ, ત્યાંની કોલેજમાં ભણવાનો ખર્ચ, અભ્યાસ દરમ્યાન રહેવાનો ખર્ચ, એ બધું પોસાય ક્યાંથી?’ લેખને અંતે તેમણે અમેરિકાના સ્ત્રીશિક્ષણના હિમાયતીઓને અપીલ કરી હતી, આનંદીનું ડોક્ટર બનવાનું સપનું પૂરું કરવામાં મદદ કરવાની. લેખ પૂરો થયા પછી એ મેગેઝિનના તંત્રી રોયલ વાઈલ્ડરે તંત્રી નોંધ લખી હતી. તેમાં લખ્યું હતું કે આનંદીબાઈને અને તેના પતિને અમેરિકામાં રહેવા-ભણવાની બધી સગવડ તો થઈ શકે. પણ એક શરતે: આખું કુટુંબ ખ્રિસ્તી ધર્મ અંગીકાર કરે તો. આ વાંચીને પહેલાં તો કાર્પેન્ટરે મેગેઝીન જોરથી ટેબલ પર પછાડ્યું. મનમાં ને મનમાં એક-બે ગાળ. આ તે કાંઈ રીત છે, કોઈ પણ ધર્મનો પ્રચાર કરવાની? પરમ કૃપાળુ ઈશ્વર તો સૌનો છે. એ કોઈ એક ધર્મનો ઇજારદાર થોડો છે? પણ પછી કૈંક વિચાર આવતાં એ મેગેઝિન પાછું હાથમાં લીધું. લેખને અંતે ગોપાળરાવ જોશીનું સરનામું છાપ્યું હતું તે નોંધી લીધું. અને એ જ વખતે દાંતના ડોકટરે તેને તપાસવા બોલાવી.
*

આનંદી ગોપાળ જોશી
મુંબઈ નજીકના કલ્યાણમાં ચિતપાવન બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં ૧૮૬૫ના માર્ચની ૩૧મી તારીખે જન્મ. જન્મ વખતનું નામ યમુના. કુલ નવ ભાઈ-બહેન. એમાં યમુના પાંચમી. એ જમાનાના રિવાજ પ્રમાણે નવ વરસની થઈ ત્યારે તેનાં લગ્ન ૨૯ વરસના બીજવર ગોપાળરાવ જોશી સાથે કરી નાખવામાં આવ્યાં. મરાઠીભાષીઓના મોટા સમૂહમાં પ્રચલિત રિવાજ પ્રમાણે લગ્ન પછી તેને નવું નામ આપવામાં આવ્યું : ‘આનંદી.’
આ કલ્યાણ આજે તો મુંબઈની આસપાસનાં નાનાં-મોટાં શહેરોમાંનું એક બની રહ્યું છે. એક જમાનામાં તે ધીખતું બંદર હતું. આનંદીના પતિ ગોપાળરાવ હતા તો બ્રિટિશ સરકારના ટપાલ ખાતામાં કારકૂન. પણ હતા સ્ત્રી શિક્ષણના હિમાયતી. આનંદી ચૌદ વરસની થઈ ત્યારે એક દીકરાને જન્મ આપ્યો. પણ જરૂરી સારવાર ન મળવાને કારણે તે ફક્ત દસ દિવસ જીવ્યો. દીકરાનું અવસાન થયું તે જ દિવસે આનંદીએ મનમાં ગાંઠ વાળી : ‘હું ડોક્ટર થઈશ.’

થિયોડીસિયા કાર્પેન્ટર
બીજી બાજુ ગોપાળરાવે ટપાલ ખાતાની નોકરીમાં મહામહેનતે મુંબઈ બદલી મેળવી. એ જમાનો હતો સંસ્કૃત શીખવાના આગ્રહનો. પણ આનંદીએ બધું ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું અંગ્રેજી શીખવા પર. વખત જતાં ગોપાળરાવે પેલો પત્ર લખ્યો જે અમેરિકાના સામયિકમાં છપાયો. કારપેન્ટરે પહેલાં ગોપાળરાવને અને પછી આનંદીને પત્ર લખ્યો. આનંદી અને કાર્પેન્ટર વચ્ચે તો લાંબો પત્રવ્યવહાર ચાલ્યો. આનંદી પોતાના પત્રોમાં તેમને ‘મૌશી’ તરીકે સંબોધન કરતી.
ત્યાં તો ગોપાળરાવની ફેર બદલી થઈ, સિરામપોર. કલકત્તા નજીકનું આ ખ્રિસ્તીઓનું મોટું મથક. ત્યાં પહોચ્યા ત્યાં સુધીમાં નક્કી કરી લીધું હતું કે એક સાથે બે જણની મુસાફરીનો ખરચ પોસાય તેમ નથી. એટલે પહેલાં આનંદીએ અમેરિકા જવું અને પછી સગવડ થાય ત્યારે ગોપાળરાવે જવું. બેમાંથી કોઈને આમ કરવું ગમતું નહોતું, પણ એમ કર્યા વગર છૂટકો નહોતો.
જેમ જેમ આનંદી અમેરિકા જવાની છે એ વાત ફેલાતી ગઈ તેમ તેમ તેનો ઉગ્ર વિરોધ શરૂ થયો. આપણાં શાસ્ત્રોમાં તો દરિયો ઓળંગવો એને ઘોર પાતક કહ્યું છે. છતાં મરદ માણસને કોઈક કારણસર એવું કરવું પડે તો પ્રાયશ્ચિત કરીને જાત ભાઈઓ સામે નાકલીટી તાણીને ફરી ‘શુદ્ધ’ થઈ શકે. પણ બાઈ માણસ! એનું સ્થાન તો ઘરના રસોડામાં. એને વળી ભણવાની શી જરૂર? અને તે ય પાછું અમેરિકા જઈને? શાન્તમ્ પાપમ્, શાન્તમ્ પાપમ્.
પણ આનંદી અને ગોપાળરાવ બંનેએ આપણા કવિ નર્મદની જેમ મનમાં ગાંઠ વાળી હતી : ‘ડગલું ભર્યું, કે ના હઠવું, ના હઠવું!’ આનંદીબાઈને જાહેરમાં ટેકો આપનારા ઓછા હતા, તેમનો વિરોધ કરનારા ઘણા. અને આનંદીબાઈએ એક અસાધારણ પગલું લેવાનું નક્કી કર્યું : જાહેરમાં ભાષણ કરીને પોતાની વાત લોકો સામે રજૂ કરવી. પોતે શા માટે અમેરિકા જાય છે, ત્યાં જઈને પણ પોતે હિંદુ ધર્મની પરંપરાનો ત્યાગ કરવાનાં નથી. વગેરે વાતો જાહેરમાં કરવાનું તેમણે નક્કી કર્યું.

સિરામપોર કોલેજ
એ દિવસ હતો ૧૮૮૩ના વરસના ફેબ્રુઆરી મહિનાની ૨૪મી તારીખનો. કોઈ હિંદુ સંસ્થા તો હોલ આપે નહિ. ૧૮૧૮નાં જુલાઈની ૧૫મી તારીખે વિલિયમ કેરી, જોશુઆ માર્શમન, અને વિલિયમ વોર્ડ નામના ત્રણ પાદરીઓએ શરૂ કરેલી સિરામપોર કોલેજ પોતાનો હોલ આપવા તૈયાર થઈ. કોલેજનો હોલ તો ચિક્કાર ભરાઈ ગયો હતો. શ્રોતાઓમાં હિન્દુસ્તાન ખાતેના અમેરિકાના રાજદૂત પણ કલકત્તાથી સિરામપોર આવીને ખાસ હાજર રહ્યા હતા. (એ વખતે કલકત્તા બ્રિટિશ ઇન્ડિયાની રાજધાની હતું.) સામે બેઠેલા શ્રોતાઓમાંના મોટા ભાગના આનંદીબાઈનો વિરોધ કરવા આવ્યા હતા. આનંદીબાઈની સામે એ વખતે ટેલિપ્રોમ્પટર તો ક્યાંથી હોય, પણ તેમણે હાથમાં એક ચબરખી સુધ્ધાં રાખી નહોતી. આવેશ વગર, પણ મક્કમતાથી તેમણે પોતાની વાત રજૂ કરી. પહેલું તો એ કહ્યું કે આપણા દેશમાં માંદી સ્ત્રીઓની સારવાર માટે કશી વ્યવસ્થા નથી. લેડી ડોકટરો છે નહિ, અને ઘણી ખરી સ્ત્રીઓ પુરુષ ડોક્ટર પાસે ઈલાજ કરાવવા કરતાં રોગથી રીબાઈ રીબાઈને મરવાનું વધુ પસંદ કરે છે. આવી સ્ત્રીઓ માટે લેડી ડોકટરની સગવડ હોય તે જરૂરી જ નહિ, અનિવાર્ય છે.
બીજી વાત એ કે ઘણા લોકોને બીક છે કે અમેરિકા જઈને હું મારો હિંદુ ધર્મ છોડીને ખ્રિસ્તી બની જઈશ. મારે આવા લોકોને કહેવું છે કે હું અમેરિકા જઈશ એક હિંદુ તરીકે, ત્યાં રહીશ એક હિંદુ તરીકે, અને ત્યાંથી પાછી આવીશ ત્યારે પણ હું હિંદુ જ હોઈશ. કેટલાક લોકો કહે છે કે દાક્તરીનું ભણવું હોય તો છો ભણે, પણ એ માટે અમેરિકા જવાની શી જરૂર છે? તેમને મારે જણાવવું જોઈએ કે જો આપણા દેશમાં સ્ત્રીઓ માટે તબીબી શિક્ષણની થોડી ઘણી વ્યવસ્થા પણ હોત તો મેં એવું શિક્ષણ લેવા માટે પરદેશ જવાનો વિચાર સુધ્ધાં કર્યો ન હોત. પણ આવી સગવડ દેશમાં ઊભી કરવામાં કોઈને રસ નથી. તેમને રસ છે મને અમેરિકા જતી રોકવામાં.
તો વળી કેટલાક પૂછે છે :’ અમેરિકા જઈને, કોલેજમાં ભણીને, છેવટની પરીક્ષામાં ફેલ થઈશ તો? મારા ખ્રિસ્તી મિત્રોને હું પૂછીશ : નિષ્ફળ જવાની બીકે ઈશુ ખ્રિસ્તે જો ધર્મોપદેશ કર્યો જ ન હોત, દિન-દુખિયાં માટે જાત ઘસી નાખી ન હોત, તો શું તમારાં પાપ ધોવાયાં હોત ખરાં? પોતાના જમાનાના લોકોના જ નહિ, આવનારી અનેક પેઢીઓનાં પાપ ધોવા ખાતર તેઓ ક્રૂસ પર ચડી ગયા. મારા હિંદુ મિત્રોને હું પૂછીશ કે શું રાજા શીબિએ, રાજા મયૂરધ્વજે, રાજા રામે, સ્વયમ્ શ્રી કૃષ્ણે લોકોનાં પાપ ધોવા માટે પોતાની જાતનું સર્વસ્વ હોમી દીધું નહોતું? હું એમના જેવી છું એમ તો હું ક્યારે ય ન માનું અને ન કહું. પણ હું એક વાર પ્રયત્ન કરવા માગું છું. એ પ્રયત્ન સફળ થશે કે નિષ્ફળ એનો વિચાર સુધ્ધાં હું અત્યારે કરતી નથી. ‘મારે એક ડગલું બસ થાય.’ મારા મનમાં હજી ઘણી વાતો છે, જે હું તમને કહી શકું. પણ મારે આપ સૌની ધીરજની કસોટી કરવી ન જોઈએ. એટલે બે હાથ જોડીને મારી વાત પૂરી કરવાની અનુમતિ માગું છું.

એસ.એસ. સિટી ઓફ કલકત્તા
અને પછી ઊગ્યો ૧૮૮૩ના એપ્રિલ મહિનાની સાતમી તારીખનો દિવસ. કલકત્તાના બારામાં નાંગરેલી સ્ટીમર ‘એસ.એસ. સીટી ઓફ કલકત્તા’ નામની સ્ટીમરની ગેંગવેનાં પગથિયાં ચડતી આનંદીબાઈ ઘડી ભર માટે થોભી ગઈ અને એકી ટસે જેટીના કાળમીંઢ પથ્થરો પર માથું અફાળતાં મોજાંઓ તરફ તાકી રહી. એણે ગુજરાતી ભાષાની એક કવિ મનોજ્ઞા દેસાઈનાં કાવ્યો તો ક્યાંથી વાંચ્યાં હોય? પણ એ વખતે એ એવું જ કૈંક ગણગણતી હતી :
દઈ દીધો દરિયો પણ તરવાની ના
અને રમવું પણ ફેંકવો ન પાસો,
આવી વાતોમાં જોજે આંસુ તો દૂર
ક્યાંય સરે નહિ એક્કે નિસાસો.
બાકી ભીતરમાં મોજાં તો એવાં ઉછળે
એનાં એકમ ના મીટર ના ફૂટ છે.
આનંદીબાઈની બાકીની સફરની વાત હવે પછી.
xxx xxx xxx
પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે’; 19 સપ્ટેમ્બર 2026
e.mail : deepakbmehta@gmail.com
![]()
રખમા: ‘મારી જીભે ખારો સ્વાદ છે, અને છતાં દિલમાં ઘૂઘવે છે સાત સમંદર પાર જવાની અવિરત રટણા.’
“કોર્ટના ચુકાદાનો અમલ ન કરું તો છ મહિના માટે જેલમાં જવું પડશે. પણ જો કરીશ તો તો મારે આજીવન કેદની સજા ભોગવવી પડશે. હું છ મહિનાની કેદ ભોગવવા તૈયાર છું.”
રખમાબાઈના આ શબ્દો સાંભળીને સખારામભાઉનું હૈયું વલોવાઈ ગયું હતું. સવારનાં છાપાં વાંચતાં વાંચતાં જ તેઓ વિચારી રહ્યા હતા કે સાપ મરે નહિ, ને લાઠી ભાંગે નહિ એવો ઉપાય શો? કાયદાની બારીકીઓથી પૂરેપૂરા જાણકાર હતા એ. અદાલતનો ચુકાદો હતો : ‘કાં ભિકાજીનું ઘર માંડ, નહિતર છ મહિના માટે જા જેલમાં’. હવે કરવું શું એ જાણવા માટે સીધા ગયા પોતાના વકીલને ત્યાં. વકીલે કહ્યું : “જુઓ, અદાલતે બે જ રસ્તા ખુલ્લા રાખ્યા છે. રખમા કાં ભિકાજીનું ઘર માંડે ને કાં …”એમની વાતને અધવચ્ચે જ કાપતાં સખારામભાઉએ કહ્યું: “રખમા એ ઘરે જવા તો મુદ્દલ તૈયાર નથી. કહે છે કે સાસરે જઈને આજીવન કેદ ભોગવવી એના કરતાં છ મહિનાની જેલ શું ખોટી.”
સહેજ વાર વિચાર કરીને વકીલે કહ્યું : “જુઓ, છ મહિનાના કારાવાસની સજા બોમ્બે હાઈ કોર્ટે કરી છે એ ખરું. પણ તેનો અમલ ત્યારે જ થાય જ્યારે રખમાનો ધણી કોર્ટને જણાવે કે અદાલતના હુકમ પછી પણ રખમાએ મારી સાથે ઘર માંડ્યું નથી. જો ધણી આવી ફરિયાદ ન કરે તો પોલીસ સામે ચાલીને છ મહિનાની કેદની સજાનો અમલ કરી શકે નહિ. કારણ આ ક્રિમિનલ કેસ નથી, સિવિલ કેસ છે.”
સખારામભાઉ : “પણ ભીકાજી જડસુ માણસ છે, લગભગ અભણ છે. વળી હઠીલો છે. એ માનશે કેવી રીતે?”
વકીલ (સહેજ વિચારીને) : “તમે કહો છો તે વાત સાચી તો છે જ. પણ સાથોસાથ એ માણસ ભંગેરી-ગંજેરી પણ છે. અને એને માટે તો ખિસ્સામાં ફદિયાં જોઈએ. એની પાસે એ નથી. તો આપણે એને ફદિયાં આપીએ અને બદલામાં લખાવી લઈએ કે એ બોમ્બે હાઈ કોર્ટમાં ધા નહિ નાખે. હાઈ કોર્ટના હુકમની અમલબજાવણી થઈ નથી એવી રાવ-ફરિયાદ નહિ કરે. અને તે એમ ન કરે તો અદાલત સામે ચાલીને કશું કરે નહિ.”
સહેજ વાર વિચાર કર્યો, સખારામભાઉએ. એક રીતે તો આ લાંચ આપ્યા બરાબર જ ગણાય. પણ છોકરીના ભવિષ્યનો વિચાર વધુ મહત્ત્વનો. સહેજ ગળું ખોંખારીને બોલ્યા : ‘ભલે. જો એ રીતે રખમાનો છુટકારો થતો હોય તો તેમ કરીએ. તમે ભીકાજી સાથે વાત કરી જુઓ.’
વકીલ : ‘ના, જી. હું તેના વકીલ સાથે વાત કરીશ, અને તે ભિકાજીને કહેશે’.
સખારામભાઉ : ‘તમને જેમ યોગ્ય લાગે તેમ કરો. પણ રખમાને આ ‘ઊલમાં કે ચૂલમાં’ની આફતમાંથી બચાવી લો’.
અને બે હજાર રૂપિયાના બદલામાં ભિકાજી માની ગયો. થોડા દિવસ પછી સખારામભાઉએ રખમાને પૂછ્યું : ‘હવે આગળ શું કરવું એ વિચાર્યું છે?’ જાણે આવા સવાલની રાહ જોઈને જ બેઠી હોય તેમ તે તરત બોલી : ‘આપની જેમ ડોક્ટર બનવું છે.’ સખારામભઉને આ સાંભળી આનંદ તો થયો. પણ સાથોસાથ ચિંતા પણ થઈ. તેઓ પોતે ડોક્ટર હતા, મુંબઈની ગ્રાન્ટ મેડિકલ કોલેજમાં પ્રોફેસર હતા. પણ એ વખતે એ કોલેજમાં છોકરીઓને દાખલ કરતા નહિ. દાક્તરીનું ભણવા રખમાને ઇંગ્લન્ડ મોકલવી જોઈએ. પણ આવવા-જવાનું સ્ટીમરનું ભાડું, કોલેજની ફી, હોસ્ટેલની ફી, બીજા નાના મોટા ખર્ચા … કેમ પહોંચી વળાશે?

રખમાબાઈ, લંડનમાં
અને ત્યાં જ તેમના મનમાં ઝબકારો થયો. મેરી એડીથ પીચી. ગ્રેટ બ્રિટનમાં પહેલવહેલી ડોક્ટર થનારી સ્ત્રી. પુરુષપ્રધાન સમાજને હાથે તેણે ઘણું વેઠ્યું હતું. દાક્તરીના અભ્યાસ માટે એ વખતે ‘હોપ સ્કોલરશીપ’ અપાતી. તેને માટે પરીક્ષા લેવાતી. એ પરીક્ષા આપી. તેમાં બધા ઉમેદવારોમાં પહેલી આવી. પ્રો. ક્રમ બ્રાઉન આ પરીક્ષાના ચાર્જમાં હતા. તેમણે વિચાર્યું : ‘આ પરીક્ષા આપનાર આ એક માત્ર છોકરી છે. જો તેને સ્કોલરશીપ આપીએ તો બીજા બધા છોકરાઓ નારાજ થશે. કદાચ વિરોધ પ્રદર્શન પણ કરે’. બીજા કેટલાક પ્રોફેસરોએ પણ તેમને ટેકો આપ્યો. એટલે તેમણે એ સ્કોલરશીપ મેરીને ન આપતાં તેના પછીના ક્રમે પાસ થયેલા છોકરાને આપી. અને કારણ શું આપ્યું હશે આમ કરવા માટે? કહ્યું કે છોકરીઓ અને છોકરાઓ સાથે ભણતાં નથી. છોકરીઓ માટે અલગ ક્લાસ હોય છે. એટલે છોકરીઓ આ યુનિવર્સિટીની વિદ્યાર્થી ગણાય નહિ. અને એટલે કોઈ છોકરીને આ સ્કોલરશીપ આપી શકાય નહિ.
પણ મેરી હારી નહિ, થાકી નહિ. ડોક્ટર બનીને જ રહી. ૧૮૮૩ના ડિસેમ્બરની ૧૨મી તારીખે તે મુંબઈ આવી. થોડા વખતમાં હિન્દી ભાષા શીખી લીધી. અને મુંબઈની કામા હોસ્પિટલના ડિરેક્ટર તરીકે કામ કરવા લાગી. અહીં પણ તે સ્ત્રીશિક્ષણની જોરદાર હિમાયત કરતી હતી. સખારામભાઉને તેની સાથે થોડી ઓળખાણ ખરી. એટલે મળ્યા તેને. છાપાંઓમાં રખમાબાઈનો કેસ બહુ ગાજ્યો હતો એટલે ડો. મેરી આખા કિસ્સાથી પરિચિત હતી. તેણે તો વાત સાંભળીને તરત કહ્યું : ‘તમે રખમાને લંડન મોકલવાની તૈયારી કરો. તેના ભણવાના ખર્ચની જોગવાઈ થઈ જશે’.

એસ.એસ. કૈસરે હિન્દ
આ સાંભળીને સખારામભાઉને તો બત્રીસે કોઠે દીવા થઈ ગયા. પણ ફરી બીજી ચિંતા : ‘મુંબઈથી લંડન સુધીનું સ્ટિમરનું ભાડું?’ અને સખારામભાઉ મળ્યા પંડિતા રમાબાઈ રાનડે અને બહેરામજી મલબારીને. બંનેએ સાથે મળીને રખમાબાઈને કેસ લડવામાં મદદ કરવા એક ફંડ ઊભું કરેલું. તેમાં હજી સારી એવી રકમ બચેલી. બંનેએ સખારામભાઉને કહ્યું : ‘રખમાનો લંડન જવાનો ખર્ચ નીકળી જાય એટલી રકમ હજી એ ફંડમાં જમા છે. અમે એ રકમમાંથી તેની સ્ટીમરની ટિકિટ કઢાવી આપશું’. સખારામભાઉને હાશકારો થયો : ‘ચાલો, હવે રખમા તેની સફરમાં આગળ વધી શકશે. હવે તેને કોઈ રોકી નહિ શકે. અને રખમાએ લંડનની વાટ પકડી.
પણ કઈ રીતે? ક્યારે? ૨૦૨૧માં પ્રગટ થયેલા પુસ્તક The Untold Stories of India’s First Women in Medicineમાં કવિતા રાવ નોંધે છે કે લંડન જવા માટે રખમાબાઈએ ૧૮૮૯ના માર્ચની ૨૪મી તારીખે મુંબઈનો કિનારો છોડ્યો. પણ પછી તેઓ કહે છે કે રખમાબાઈને મુંબઈથી લંડન પહોચતાં ૪૦ દિવસ લાગ્યા. પણ ૧૮૯૦ના અરસામાં કોઈ પણ સ્ટિમરને મુંબઈથી લંડન પહોંચતાં ૨૧થી ૨૮ દિવસ લાગતા. સિવાય કે રખમાબાઈ મુસાફરી દરમ્યાન વચમાં ક્યાં ય રોકાયાં હોય. તો બીજે એક સ્થળેથી એવી માહિતી મળે છે કે રખમાબાઈએ મુંબઈથી લંડનની મુસાફરી પી. એન્ડ ઓ. કંપનીની કૈસર-એ-હિન્દ નામની સ્ટીમરમાં કરી હતી. ૧૮૭૮માં બંધાયેલી આ સ્ટીમરે તેની લંડન અને મુંબઈ વચ્ચેની પહેલવહેલી મુસાફરી ૧૮૭૮ના સપ્ટેમ્બરની ૨૨મી તારીખે શરૂ કરી હતી. અને તે પછી પણ તે લંડન અને મુંબઈ વચ્ચે નિયમિત રીતે આવ-જા કરતી હતી. એટલે રખમાબાઈ આ સ્ટીમર મારફત લંડન ગયાં હોય એ શક્ય છે.

લંડનમાં સહાધ્યાયીઓ સાથે રખમાબાઈ
લંડન પહોંચીને રખમાબાઈ લંડન સ્કૂલ ઓફ મેડસિન ફોર વિમેન એન્ડ રોયલ ફ્રી હોસ્પિટલમાં ભણવા માટે દાખલ થયાં. ભણતર દરમિયાન તેઓ કોલેજના સ્ત્રીઓ માટેના હોલ (હોસ્ટેલ)માં રહ્યાં. પ્રિન્સિપાલ એલનોર ગ્રોવ અને રોઝા મોરિસન, બંને સ્ત્રી વિદ્યાર્થીઓને બને તેટલી સગવડ અને તક આપવામાં માનતાં હતાં.
અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી પરીક્ષામાં બેઠાં, સારી રીતે પાસ થયાં, પણ ફરી તેઓ સ્ત્રી હતાં એ હકીકત આડે આવી. સત્તાવાળાઓએ કહ્યું કે ડોક્ટર તરીકેની ડિગ્રી મેળવતાં પહેલાં કોઈ હોસ્પિટલમાં એક વરસની તાલીમ લેવી પડે. પણ અહીંની કોઈ હોસ્પિટલમાં સ્ત્રીઓને તાલીમ આપવાની જોગવાઈ નથી. એટલે તમે પરીક્ષામાં પાસ થયાં છો, પણ તમને ડોક્ટરની ડિગ્રી મળશે નહિ. અને ડિગ્રી મળ્યા વગર તમે ડોક્ટર તરીકે કામ કરી શકો નહિ. હવે? આ તો મર્યા નહિ ને ભૂત થયા! પણ લંડનમાં જેવો નિયમ હતો તેવો સ્કોટલેન્ડના એડિનબરામાં નહોતો. એટલે ઊપડ્યાં ત્યાં. એક વરસ તાલીમ લીધી, ડિગ્રી મેળવી. હવે? હવે પાછાં ચાલો હિન્દુસ્તાન.

રખમાબાઈ હોસ્પિટલ, સુરત
અહીં આવીને તેમણે મરાઠીભાષી વિસ્તારને બદલે સુરતમાં કામ કરવાનું પસંદ કર્યું. હા, આખા દેશમાં પહેલવહેલાં ડોક્ટર બનનાર રખમાબાઈ નહિ. તેમની પહેલાં આનંદીબાઈ ગોપાળ જોશી અને કાદમ્બિની ગાંગૂલી, એ બંનેને ૧૮૮૬માં ડિગ્રી મળી હતી. પણ તેમાંથી ડોક્ટર તરીકેની પ્રેક્ટીસ ડો.ગાંગુલીએ જ કરી હતી. એટલે રખમાબાઈ બન્યાં આખા દેશમાં પ્રેક્ટીસ કરનાર બીજાં મહિલા ડોક્ટર, અને આખા મુંબઈ ઇલાકામાં પ્રેક્ટીસ કરનાર પહેલાં મહિલા ડોક્ટર. તેઓ સુરતમાં જે હોસ્પિટલમાં કામ કરતાં હતાં તેની સાથે પછીથી રખમાબાઈનું નામ જોડવામાં આવ્યું. આજે પણ એ હોસ્પિટલ રખમાબાઈ હોસ્પિટલ તરીકે ઓળખાય છે. ૧૯૧૧ના દિલ્હી દરબાર વખતે ગ્રેટ બ્રિટનના રાજવી કિંગ જ્યોર્જ પાંચમા અને ક્વીન મેરીને હાથે ‘કૈસર-એ-હિન્દ’ના ઇલકાબ દ્વારા તેમનું બહુમાન કરવામાં આવેલું. ત્યાર બાદ ૧૯૧૮માં તેઓ રાજકોટ જઈ ત્યાંની હોસ્પીટલમાં જોડાયાં. ત્યાં રેડ ક્રોસ સોસાયટીની શાખા પણ શરૂ કરી. ૧૯૨૯માં નિવૃત્ત થયાં ત્યાં સુધી રાજકોટમાં જ કામ કર્યું.

સુરતમાં ડોક્ટર તરીકે રખમાબાઈ (કલ્પનાચિત્ર)
બે હજાર રૂપિયા લઈને પતાવટ કર્યા પછી ભિકાજીએ તો બીજાં લગ્ન કરી લીધાં હતાં. પણ રખમાબાઈએ ફરી ક્યારે ય લગ્ન કર્યાં નહિ. તેઓ અને ભીકાજી એક દિવસ માટે પણ પતિપત્ની તરીકે સાથે રહ્યાં નહોતાં. છતાં ૧૯૦૪માં ભિકાજીનું મૃત્યુ થયા બાદ રખમાબાઈએ કાયમ માટે પરંપરાગત વિધવા જેવાં જ કપડાં પહેર્યાં. નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થયા પછી તેઓ ફરી મુંબઈ આવી વસ્યાં. મુંબઈવાસ દરમિયાન તેમણે ‘Purdah – the need for its abolition’ નામની પુસ્તિકા લખી. છેલ્લાં વરસોમાં તેમને ફેફસાંના કેન્સરનો રોગ લાગુ પડ્યો. નેવું વરસની ઉંમરે, ૧૯૫૫ના સપ્ટેમ્બરની ૨૫મી તારીખે મુંબઈમાં તેમનું અવસાન થયું.
એ પછી તો કેટલાં ય વરસ વીતી ગયાં. છતાં આજે પણ નીતા રામૈયાના શબ્દોમાં રખમાબાઈ જાણે કહી રહ્યાં છે :
આ રસ્તે
માનવમોજાંની છાલક ઝીલતો
હું ખડક છું ખડક :
મારી જીભે ખારો સ્વાદ છે,
અને છતાં દિલમાં ઘૂઘવે છે
સાત સમંદર પાર જવાની અવિરત રટણા.
e.mail : deepakbmehta@gmail.com
*** *** ***
પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”; “12 સપ્ટેમ્બર 2026
![]()

