હિતેશ રાઠોડ
આજકાલ સમાચારોમાં સૌથી પ્રમુખ મુદ્દો દિલ્હીની હવાનો છે. દિલ્હીની હવા હવે શ્વાસમાં લેવા લાયક રહી નથી. સામાન્ય રીતે ‘૦’ થી ‘૫૦’ સુધીના અંક વચ્ચે સારો અને ૫૦થી ઉપર જોખમી ગણાતો વાયુ ગુણવત્તા આંક એટલે કે એર ક્વોલિટી ઈન્ડેક્સ દિલ્હીમાં ૪૦૦ અને બીજા ઘણા શહેરોમાં તે ૨૦૦ના આંકને વટાવી ગયો છે. આના પરથી કલ્પી શકાય કે દિલ્હીમાં રાજકારણની હવાની સાથે સાથે વાતાવરણની હવા પણ કેટલી હદે બગડી ગઈ છે! દિલ્હીની હવા હવે પ્રાણવાયુ ગણાય એવી નથી રહી પણ પ્રાણઘાતક કે જીવલેણ બનતી જઈ રહી છે. આ સ્થિતિ એકલા દિલ્હી શહેરની નથી. ભારતના લગભગ તમામ મોટા શહેરોમાં હવા-પ્રદૂષણની સ્થિતિ દિવસે ને દિવસે વકરતી જઈ રહી છે. હવાનું પ્રદૂષણ તેમ જ બીજા અનેક પ્રકારના પ્રદૂષણોનો તોડ હજી સુધી સરકાર કે પર્યાવરણવિદોને મળ્યો નથી, અથવા તો એમ પણ કહી શકાય કે આ સ્થિતિનો હલ તો હશે પણ એને હલ કરવાની હામ અને ઇચ્છાશક્તિનો અભાવ વર્તાય છે. વિકાસની આંધળી દોટમાં માણસના અસ્તિત્વ સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલ બીજી ઘણી બધી બાબતો અંગે આંખ આડા કાન કરવામાં આવી રહ્યા છે. વિકાસ તો પછીનો મુદ્દો છે પહેલા આપણે નાગરિકોને ચોખ્ખી હવા, પાણી અને ખોરાક આપી શકીએ તો પણ ઘણું છે. આ પરિબળોની અવગણના કરીને સાધવામાં આવતા વિકાસનું ટકાઉપણું અને ઉપયોગિતા કેટલી એ મહત્ત્વપૂર્ણ સવાલ છે.
માનવ અસ્તિત્વ સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલ આ ગંભીર સમસ્યાના કાયમી નિરાકરણ માટે સરકાર પક્ષે હવે વિશ્વ સ્તરીય પર્યાવરણ નિષ્ણાતો, શહેરી વિકાસ ક્ષેત્રના તજજ્ઞો અને સ્થાનિક લોકોને સાથે રાખી સુનિયોજિત રીતે નક્કર પગલાં ભરવાં પડશે. હવામાં પ્રદૂષણ ફેલાવતા તમામ પરિબળો સામે કડક હાથે કામગીરી કરવી પડશે, પછી ભલે એ વિકાસના ભોગે પણ કેમ ના હોય, અન્યથા નજીકના ભવિષ્યમાં બહુ માઠાં પરિણામો ભોગવવાનો વખત આવી શકે છે.
હવાની ગુણવત્તા બગડવા સાથે દેશમાં સતત વકરી રહેલા વિવિધ પ્રકારનાં પ્રદૂષણો માટે કોઈ એક નહિ પણ અનેક કારણો જવાબદાર છે. સામાન્ય રીતે વાહનો, ઉદ્યોગો, કારખાનાઓ અને બીજી અનેક નાની-મોટી ધંધાકીય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા ઓકવામાં આવતો ઝેરી ધુમાડો, ઝેરી કચરો, જોખમી રસાયણો, કાર્બન, વગેરે, મોટા પાયે પાક તેમ જ બીજા અન્ય કચરાને બાળી નાખવાની પ્રવૃત્તિ, સુવિધાઓના અભાવે લોકો દ્વારા ફેલાવવામાં આવતો કચરો, ચારેબાજુ ઊંચી-ઊંચી ઈમારતોને કારણે અવરોધાતા હવા અને સૂર્યપ્રકાશ, શહેરોમાં સતત ચાલતા રહેતા બાંધકામને કારણે હવામાં સતત ભળતા રહેતા ધૂળના સૂક્ષ્મ રજકણો, વધુ ને વધુ લોકોનું શહેરોમાં સ્થળાંતર, શહેરોની વધતી વસતી, લોકોની લાપરવાહ જીવનશૈલી, વૃક્ષો અને વનરાજીનો નાશ, ખેતીની જમીનનો નાશ, ખેતીની જમીનમાં થતા બાંધકામ, આ બધાં પરિબળો ભેગા મળીને હવા અને પર્યાવરણનાં પ્રદૂષણની પરિસ્થિતિને વધુ જટિલ બનાવે છે. આ સ્થિતિ ભારતના લગભગ તમામ મોટા શહેરોમાં જોવા મળે છે. અમુક ચોક્કસ લોકોના લાભાર્થે શહેરોમાં આડેધડ નગર આયોજન યોજનાને આપવામાં આવતી મંજૂરી, સતત વધતી જતી વસતીના પ્રમાણમાં અપૂરતી પ્રાથમિક સુવિધાઓ જેના લીધે લોકો બિનઆરોગ્યપ્રદ રીત-રસમો અપનાવે છે જેની વિપરીત અસર હવા અને પર્યાવરણ પર થાય છે. શહેરોમાં અવિચારીપણે કરવામાં આવતાં વિકાસ કાર્યો બીજી અનેક આડઅસરોને જન્માવે છે જેનાં કારણે પ્રદૂષણની સ્થિત વિકટ બને છે. ભવિષ્યનો વિચાર કર્યા વિના વિકાસના નામે મન ફાવે તેમ ઉદ્યોગો શરૂ કરવાની મંજૂરી આપી દેવામાં આવે છે, જેના પરિણામે હવા, પાણી અને ઘન કચરાના નિકાલને લઈને પ્રદૂષણની અનેક સમસ્યાઓ સર્જાતી હોય છે, જેના તરફ દુર્લક્ષ સેવવામાં આવે છે. દિવસે ને દિવસે ખેતીની જમીનનો નાશ બીજી અનેક વણનોતરી સમસ્યાઓ ઊભી કરે છે.
પરિસ્થિતિ હજી વધુ ગંભીર બને એ પહેલા જો આપણે (સરકાર અને નાગરિકો બંને) આમાંથી કોઈ ધડો નહિ લઈએ અને આપણાં આચરણ, રોજિંદા વ્યવહારો અને જીવનશૈલીમાં પર્યાવરણને સાનુકૂળ ફેરફારો નહિ કરીએ અને પર્યાવરણના જતનની જવાબદારી સામૂહિક રીતે નહિ સ્વીકારીએ, પર્યાવરણને લગતી નીતિઓ અને કાયદાઓનો કડક રીતે અમલ નહિ કરાવીએ તો પર્યાવરણ પ્રત્યેનું આ દુર્લક્ષ જ માનવનો ભોગ લેશે એમાં બેમત નથી. વળી, પર્યાવરણના જતન માટે એકલી હવાની જ વાત શા માટે! દેશના લગભગ તમામ મોટાં શહેરોમાં શુદ્ધ હવા, પાણી અને ખોરાક દુર્લભ બન્યાં છે. હવા, પાણી અને ખોરાક વધુ દૂષિત થવાને કારણે જ જાહેર સ્વાસ્થ્યનું સ્તર કથળ્યું છે. જવાબદારીપૂર્વક કહેવું હોય તો કહી શકાય કે પર્યાવરણને ગંભીર હાનિ પહોંચાડવા માટે આપણે પોતે, આપણા વિરાટકાય ઉદ્યોગો, આપણી લાપરવાહ જીવનશૈલી અને સરકારોની અવિચારી વિકાસ નીતિઓ જવાબદાર છે. વિકાસનો અર્થ એ નથી કે કુદરત નિર્મિત સ્થાયી સૃષ્ટિના ભોગે અવિચારી, અણઘડ અને આડેધડ રીતે તેમ જ પર્યાવરણની સુરક્ષાને ધ્યાનમાં લીધા વિના વિકાસનાં કામો કરવામાં આવે. વિકાસ કાર્યો હાથ ધરતી વખતે લોકોની જરૂરિયાતની સાથે સાથે પર્યાવરણ જતન ધ્યાનમાં લેવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. વિકાસના નામે ગામ, સીમ, પહાડો, કુદરતી સજીવ-સૃષ્ટિ, વૃક્ષો, વનરાજી, લીલોતરી, તળાવ, કૂવા, નદી-નાળા, સરોવર આ બધાને જે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવી રહ્યું છે એ માટે આપણે બીજા કોઈને દોષ આપી શકીએ નહીં.
નદીઓનાં પાણીની સુરક્ષા, ખેતીની જમીનની સુરક્ષા, વૃક્ષો અને વનરાજીના જતનને કાયદાથી સુરક્ષા, પ્રદૂષણ ફેલાવતા ઉદ્યોગો પર પ્રતિબંધ, બાંધકામ સાઈટો પર કડક પ્રતિબંધો, અમુક ચોક્કસ ઊંચાઈ સુધી જ ઈમારતોને મંજૂરી વગેરે જેવી સીધી કે આડકતરી રીતે પ્રદૂષણ નિયંત્રણ સાથે સંકળાયેલ બાબતો પર સરકારે લોકભાગીદારીથી નક્કર આયોજન સાથે કામ કરવું પડશે. લોકોનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે અનિવાર્ય અને પર્યાવરણની સુરક્ષા માટેનું સૌથી મોટું પરિબળ એવી ખેતી અને ખેતીની જમીનને બચાવવા માટે સરકારે ચોક્કસ નીતિ ઘડી ખેતી અને ખેડૂતોને રક્ષણ આપવું પડશે.
પ્રદૂષણ ફેલાવવામાં વિરાટકાય ઉદ્યોગો પણ એટલા જ જવાબદાર છે. સરકારે ઉદ્યોગોની સામાજિક જવાબદારી એટલે કે કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી નક્કી કરી પ્રદૂષણ નિયંત્રણની જવાબદારી મોટા-મોટા ઉદ્યોગગૃહો પર લાદવી જોઈએ. ઉદ્યોગો ઘણા બધાં સામાજિક-આર્થિક અને માનવીય સંસાધનોનો ઉપયોગ કરે છે તો બદલામાં પ્રદૂષણ સામે સમાજની અને સમાજના સંસાધનો તેમ જ પર્યાવરણ સુરક્ષાની જવાબદારી એમના માથે નાખવી જોઈએ. જે ઉદ્યોગો આવી જવાબદારી લેવા તૈયાર ન થાય એવા ઉદ્યોગોને તેમની કામગીરી ચલાવવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ નહિ, અથવા તો આપેલ મંજૂરી પાછી ખેંચી લેવા અંગે પણ વિચારી શકાય.
બીજી તરફ લોકોએ પણ હવે સરકાર પર વધુ પડતા નિર્ભર રહેવાને બદલે પોતાના વિવેકબુદ્ધિ અને સમજણપૂર્વક પ્રદૂષણની આ જીવલેણ સમસ્યાના નિરાકરણની દિશામાં સ્વ-સુરક્ષાના ઉપાયો હાથ ધરવા પડશે અને પ્રદૂષણ ફેલાવવામાં પોતે નિમિત્ત ન બને એ સુનિશ્ચિત કરવું પડશે. અનિવાર્ય ન હોય ત્યાં સુધી અંગત વાહનનો ઉપયોગ ન કરતા જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ, ઘન અને પ્રવાહી કચરાનો સુવ્યવસ્થિત નિકાલ કરવાની સસ્તી, ટકાઉ અને પર્યાવરણને સાનુકૂળ વ્યવસ્થા લોકોએ ભેગા મળીને વિકસાવવી પડશે, નોકરી-વ્યવસાય, બાળકોના શિક્ષણ, અન્ય સુવિધાઓ વગેરે કારણોસર લોકોની શહેરો તરફની આંધળી દોટ શહેરી સમસ્યાઓને વધુ વકરાવે છે. વિકલ્પે શહેર આસપાસનાં નાનાં-ગામોમાં વસવાટ કરવા અંગે પણ વિચાર કરી શકાય. પર્યાવરણ થકી આપણે છીએ પર્યાવરણ આપણા થકી નથી એ સિદ્ધાંતને યાદ રાખીને જ્યાં પણ વસવાટ કરીએ પર્યાવરણને સાનુકૂળ જીવનશૈલી અપનાવવાથી જ પર્યાવરણનું જતન કરી વધતા જતા પ્રદૂષણને નિયંત્રણમાં રાખવામાં આપણે યોગદાન આપી શકીશું.
સરગાસણ, ગાંધીનગર
e.mail : h79.hitesh@gmail.com
