અફઘાનિસ્તાનથી પાછા ફરતા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પાક વડાપ્રધાનને, એમ જ, જન્મદિવસનાં અભિનંદન પાઠવવાને મિશે પહોંચી ગયા એમાં જો પ્રાયોજિત નાટ્યાત્મકતા છે તો આ ઉપખંડ જોગ નવી દિલ્હીની અગ્રતાનો નિર્દેશ પણ છે.
જો કે, ભાજપ માટે એનો પોતાનો હજુયે નહીં જઈ શકતો પૂર્વરંગ જોતાં તેમ ભારત-પાક સંબંધોનો સિલસિલો જોતાં શાંતિપૂર્ણ અને વિકાસોન્મુખ મૈત્રી સંબંધ જરી સીધાં ચડાણ તો છે જ. વાજપેયીની લાહોર પહેલને જનરલ મુશર્રફે કાર્ગિલ દાવથી મોચવી હતી એ સાચું; પણ છેલ્લી ચૂંટણીમાં નવાઝ શરીફના પક્ષ સહિત પાકિસ્તાનના પાંચ પાંચ રાજકીય પક્ષોએ ભારત સાથે મૈત્રીસંબંધને પોતપોતાના ઢંઢેરામાં એક અગ્રમુદ્દા તરીકે સમાવ્યો હતો એ ય સાચું. નહીં કે આપણે છેડે તેમ પરસ્પર ઉશ્કેરાવાનાં કારણો નથી મળતાં; પણ ૧૯૪૭ના વિભાજનસંદર્ભ છતાં ભારતે એકંદરે બિનસાંપ્રદાયિક રાહ લીધો એનાં સુભગ પરિણામોને પોતાની અવનતિને મુકાબલે મૂલવતો જે એક વૈચારિક અભિગમ પાકિસ્તાનમાં વિકસ્યો છે અને ઉપખંડમાં મૈત્રીસંબંધનું અનિવાર્ય ઉપયોગમૂલ્ય પણ એને વસ્યું છે એ જોતાં દડો દિલ્હી દરબારમાં છે.
કમબખ્ત, પૂર્વરંગ! બહિરંગનિરપેક્ષ અંતરંગ! ભાજપના સંઘનિયુક્ત મહામંત્રી રામ માધવે અલ જજીરા સાથે વાતચીતમાં આ જ દિવસોમાં ‘અખંડ ભારત’નો ખયાલ દોહરાવ્યો છે. કેમ જાણે, નમોની નાટ્યાત્મક પહેલની ભાવનાત્મક અપીલ તળેથી પાટિયું ખેંચી લેવાતું હોય એવો આ જોગાનુજોગ, પછીથી રામ માધવથી માંડીને રાકેશ સિંહાની ઘટતી સફાઈ છતાં, બની આવ્યો તે બની આવ્યો.
નેહરુનો, ‘પાકિસ્તાન ઈઝ એ ફૅક્ટ ઑફ લાઈફ’ એ ઉદ્ગાર સંઘવર્તુળોમાં ચિરકાલીન ટીકાપાત્ર રહ્યો છે. લોહપુરુષને (જે પ્રથમ વડાપ્રધાન હોવા જોઈતા હતા, એમને) ભાગલા અનિવાર્ય લાગ્યા હતા એ ઇતિહાસવિગતનો આ વર્તુળોને ખપ નથી. વાજપેયીએ લાહોરમાં ‘મિનારે પાકિસ્તાન’ની સત્તાવાર મુલાકાત લઈ અખંડ ભારતવાદી પક્ષપરિવારની વિચારરૂખમાં નવી વહેવારભોં ભાંગી ગઈ હતી એ પ્રક્રિયા આગળ વધાર્યા વિના જયવારો નથી. દ્વિરાષ્ટ્રવાદી ઝીણાના હિંદુ અડધિયા જેવી રાજનીતિની મૂર્છા વળે તે વિના આ થવાનું નથી.
અલબત્ત, સરહદો હળવી – કહો કે અસંગત જેવી – અને બજાર એકરૂપ થઈ જાય, સાંસ્કૃિતક-સાહિત્યિક-શૈક્ષણિક ઉત્કટ આપલે અને સહયોગ ચાલે એવી એક બિનસાંપ્રદાયિક માનવતાવાદી પરિસ્થિતિમાં વ્યાપક અર્થમાં એક ભારત બની આવે તે કેમ ન ગમે. કોને ન ગમે. માત્ર, રાષ્ટ્રવાદની સાંકડી વ્યાખ્યાનો અફીણઆથો છૂટે તો વાત બને.
ચાય પે ચર્ચાનો સદ્ભાવમાહોલ ઘરેબાહિરે જારી રહે એ માટે હાલના સત્તા-પ્રતિષ્ઠાન અને પક્ષપરિવારની તૈયારી ખરેખાત કેટલી છે એ સ્તો લાખ રૂપિયાનો સવાલ છે. તમે જુઓ, સહિષ્ણુતા વિવાદને ભારતીય સંસ્કૃિતની સર્વસમાવેશી સહિષ્ણુતાનો હવાલો આપીને નાનો (બલકે નકામો) ચીતરાય છે. અસહિષ્ણુતા હતી તો ભાગલા વખતે હતી – આજે ક્યાં છે, એવું પણ કહેવામાં આવે છે. માત્ર, અસહિષ્ણુતાના એકોએક હિંસ્ર ઉદ્રેક પરત્વે પરિવાર અને પ્રતિષ્ઠાન કાં તો સૅન્ક્શન કે પછી આંખ આડા કાનને રસ્તે ચાલે છે. રાજ્યના દાયિત્વ અને ઉત્તરદાયિત્વનો પ્રશ્ન છોડ્યો છોડાય એમ નથી. જેટલીની સોફિસ્ટ્રી અને નમોની ડેમેગોગી (અને યથાવસર મુખટ મૌન) વિશે ચાય પે ચર્ચાનો સૌજન્ય માહોલ બને તો વાત બને.
સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 જાન્યુઆરી 2016, પૃ. 01
સંજય લીલા ભણસાલીની ફિલ્મ 'બાજીરાવ મસ્તાની' હાલ હિટ ચાલી રહી છે. એમાં વાત યોદ્ધાની લવ સ્ટોરીની છે. ફિલ્મમાંથી પેશવા પરિવારની મુસ્લિમ સ્ત્રીની સંતાન મસ્તાની પ્રત્યેની રૂઢિવાદી માનસિક્તાનો ચિતાર તો મળે છે પણ એ સમયની સામાજિક હકીકતોનો આછેરો ઉલ્લેખ પણ મળતો નથી. ૧૮ સદીના એ સમયમાં વર્ણવ્યવસ્થા આજના કરતાં અનેકગણી વધારે કટ્ટર હતી. પેશવાઓના રાજમાં શુદ્રોને જો રસ્તા પર અન્ય ઉચ્ચ વર્ણનું કોઈ ચાલી રહ્યું હોય તો પસાર થવાનો અધિકાર નહોતો. સવર્ણો અછૂતો અને નીચ વર્ણના લોકોને દૂરથી જ ઓળખી શકે તે માટે તેમણે કાંડા પર કાળો દોરો બાંધવો પડતો હતો અને પેશવાની રાજધાની પૂણેમાં તો એમણે પોતાનાં પગલાંનાં નિશાન ભૂંસાઈ જાય એ માટે કમરની પાછળ ઝાડૂ બાંધવું પડતું હતું. ભણતર શબ્દનો અર્થ ફકત બ્રાહ્મણો તથા ઉચ્ચ વર્ણોને જ લાગુ પડતો હતો. આ સિવાય પાણી સહિત કોઈ પણ કુદરતી સંપદાનો ઉપયોગ કરવામાં કડક અંકુશ, વેઠ તેમ જ અન્ય રીતે શારીરિક શોષણ તો ખરાં જ. પેશવાઓ સંચાલિત મરાઠા સામ્રાજયનો ૧૮૧૮માં અંત આવ્યો અને એના ૧૩માં વર્ષે ૧૮૩૧ની ૩ ફ્રેબ્રુઆરીએ પેશવાઈ સમાજની રૂઢિઓને તોડનાર અને ભારતમાં શિક્ષણ અને મહિલા અધિકારનો વિજય ધ્વજ ખોડી દેનાર સાવિત્રીબાઈ ફૂલેનો જ્ન્મ થયો. સાવિત્રીબાઈ જન્મ્યાં ત્યારે છેલ્લો પેશવા, બાજીરાવ બીજો અંગ્રેજોની શરણાગત સ્વીકારીને કાનપુર નજીક બિઠૂરમાં ઠરીઠામ થઈ ગયો હતો પણ બાકીનો ક્રૂર રૂઢિવાદી સમાજ તો ત્યાં જ હતો. જયાં સ્ત્રીઓએ કદી ન જન્મવું જોઈએ એવા સમાજમાં અને એવા વખતમાં સાવિત્રીબાઈ જન્મ્યાં અને એ પણ શુદ્ર પરિવારમાં.
ગુજરાત જોગ ચોથા જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કારના સમાચાર સાંભળ્યા કે તત્ક્ષણ ધસી આવેલો દુર્વિચાર અગર સુવિચાર એ હતો કે માણસા પંથકને રાષ્ટ્રીય સ્તરે અમિત શાહથી ઉફરી ઓળખનાં દ્વાર ઠીક ખૂલ્યાં: તે સાથે એક પડકાર પણ મીઠી વલૂરની પેઠે ખણુંખણું થવા લાગ્યો કે સહરાની ભવ્યતા સરખા સાહિત્યિક ઊંચાઈ ને ગહરાઈ ધરાવતાં વ્યક્તિચિત્રોના તેમ જ તિલકશ્રેણીના ઉમદા પીઆર પરિચયોના લેખકને જ્ઞાનપીઠ તિલકની આ ક્ષણે એમના બરનો ચરિત્રકાર મળશે તો ક્યારે મળશે.