પહેલાં મને
કુમારપાળ નામ કાને પડતાં જ
આબુના દેલવાડાની
સ્થાપત્યકલા દેખાતી.
હવે
કાને
કુમારપાળ નામ પડતાં જ
મને મારો પાડોશી
કુમારપાળ દેખાય છે.
કુમારપાળ એટલે વૃક્ષવિરોધી
જણ.
એક દિવસ
એણે ધડાધડ
અમારી ચારેકોરનાં વૃક્ષોનો
ખુરદો બોલાવડાવી દીધો.
વહેલી સવારે
પંખીઓના કલરવને બદલે
કુહાડીઓના ઘા સંભળાયા.
સફાળા જાગીને, ઊઠીને
બારીબહાર જોયું, તો
ઝાડ બધાં બોડાં-ઠૂંઠાં – અપંગ!
ના પાંદ, ના ફૂલ, ના ડાળખી, ન ડાળ
માત્ર માત્ર
જાણે
વસ્તુના વધસ્તંભોનું મેદાન.
મેં રાડ પાડી
આ કોણ છે?
ઝાડને બોડાં કરનારું?
બે-ચાર પાંદડાં કે નાનકડી ડાળખી
તો રહેવા દો,
આ ઝાડને
ચપટી શ્વાસ તો લેવા દો!
કોણ સાંભળે?
ફરી રાડ પાડી :
પોલીસને જ બોલાવું છું.
જે થાય તે કરી લે!
કુમારપાળની સાથે
પાડોશીઓનું ટોળું આવ્યું.
તને મચ્છર નથી કરડતાં,
કાચબાછાપ અગરબત્તીઓની,
ફૅક્ટરીઓ તારા બાપની છે?
હું મારી જાતને જ પ્રશ્નો
પૂછતો રહ્યો :
લીલોતરી એટલે મચ્છરોની મહેફિલ?
કે
ઝાડ કાપો એટલે જમીનના ભાવ
ઉંચકાય?
મેં ધ્રૂજતા હાથે
૧૦૦ નંબર જોડ્યો.
‘સ્ટાફ ક્યાં છે? છે જ નહીં!
અહીં જીવતાં માણસના ખુરદા
થાય છે…
અને તું
ઝાડની પત્તર ફાડે?’
ફોનનું રિસીવર
લબડી પડ્યું.
હું
ચાર દીવાલોમાં.
ગયા વર્ષે ધારાસભ્ય
સાથે વૃક્ષારોપણના ફોટા
પડાવવા પડાપડી કરતાં
પાડોશીઓ દેખાવા માંડ્યા.
કુડાડીઓના ઘાના અવાજો
કાને પડતાં રહ્યા,
બારી બંધ કરી.
રોજ સવારે ઊઠું
સૂતાં-સૂતાં જ પંખીઓનો
કલરવ સાંભળું.
ઊઠીને બારી બહાર જોઉં
એ જ ઝાડનાં ઠૂંઠા!
બારીનો પડદો પાડી દઉં,
ફરી
બારી બહાર જોઉં
પડદો પાડી દઉં…
આજે
પણ એમ જ જોઉં
બારી બહાર …
ઠૂંઠાં પર ખીલી છે
એક નાનકડી લીલીછમ્મ
કૂંપળ!
ઝાડ
તું
મારાથી તાકાતવાન છે.
મારાથી હિંમતવાન છે.
ઝાડ
તું
ચૂપ નથી.

(રોહિત વેમુલાએ આત્મહત્યા પૂર્વે લખેલી નોંધ વાંચતાં સ્ફુરેલું.)

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 ફેબ્રુઆરી 2016; પૃ. 11

લેનિન, ગાંધી સ્તાલિન, માઓ અને
હિટલર
બેઠા હતા
બાગે ફિરદૌસના બાંકડે
ગપસપ કરવા,
ઢળતી સાંજે.
ચોગમ લહેરાતો હતો
પીળાં ફૂલોનો સમંદર.
સામેના બાંકડે બેઠો હતો
ગોડસે
માથું ઝુકાવી એકલોઅટૂલો.
લેનિન કહે,
‘ગાંધી, હવે તારી ને તારા પૂતળાંની દશા
મારા જેવી થવાની.’
‘હા, લાગે છે મને ય એવું!’ ગાંધી હસ્યા.
‘હવે ગોડસેનાં પૂતળાં
ગોઠવાઈ રહ્યાં છે ચોરે-ચૌટે!’
ગોડસે આ સાંભળી
મૂછમાં હસ્યો.
માઓ બોલ્યા,’ ‘મારા વારસદારોએ
મને તારી જેમ ગાંધી, નોટોમાં જ રાખ્યો છે !’
સ્તાલિન ખખડીને હસ્યો.
‘મને પણ વારસદારોએ જ ભૂંસી નાંખ્યો!
કેટલાં પૂતળાં મુકાવ્યાં’તાં મેં જીવતેજીવ!’
હિટલરે સ્તાલિનને તાળી આપી,
‘બિરાદર સ્તાલિન,
તમે મને દાટી દીધો હતો,’
પરંતુ
હવે પાછા મારા
‘અચ્છે દિન’ આવી રહ્યા છે!
જર્મની-ઇટાલીમાં તો ખરા જ,
પણ ગાંધી, તમારા
મહાન દેશ ભારતમાં પણ!’

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 ફેબ્રુઆરી 2016; પૃ. 11

(વૉંઘું વહેળો, કોતેડી, વોકળો, ગામેગામનાં વરસાદી પાણી જેમાંથી પ્રવાહ રૂપે વહીને નદીમાં કે મોટા તળાવમાંભળી જાય છે, તેવી માઈલોના માઈલો લાંબી કુદરતી રચના(કૅનાલ)ને સાબરકાંઠાની લોકબોલીમાં વૉંઘુંં કહે છે. નોંધ : વૉંઘું નાનાંમોટાં ગામના વંચિત સમુદાયો માટે કુદરતી હાજતે જવા માટેનું સ્થળ પણ છે; ઘણીવાર જાતીય સમાગમ માટે વૉંઘાનો છેક અંદરનો ભાગ કામમાં આવતો હોય છે.)

વળાંક પછી વળાંક પછી વળાંક
સાપને પણ લાગે થાક
એવા વળાંક
વળાંકમાંનો એક વળાંક.
વળાંક પર વાડ
દૂધથી ફાટફાટ
થોરના ઠાઠ,
કાંટા પણ લાગે.
વણબોટાયેલા જંગલ વચ્ચે
આદિવાસી સ્ત્રીઓનો જાણે
હઠીલો શણગાર.
થોર પાસે
ક્યાંક ઘાટીલો
ક્યાંક આછકલો
વળાંક પર નમેલો
બાવળ
બાવળમાંથી સરવા મથતો
ખરા બપોરનો તડકો
બની કાતરા લટકી ગયો
થોડો તડકો બળ કરી રેત પર પડ્યો,
પડતાંની સાથે બળ વિનાનો થઈ ગયો.
બળ વિનાના તડકા પર તું બેઠી
હું બેઠો તને અડી
ઘડી રહી તું આડી પડી
ચંબાને તારી ઠેસ અડી.
કાટવાળો ચંબુ આડો પડ્યો
પાણીને રેતની તલબ હતી
રેતને હબ દઈને ગળી ગયું
રેતમાં ગજબનું મારણ હતું
પાણી પળમાં મરી ગયું.

કોણીનો મેં ટેકો લઈ
લટ તારી આંગળી પર વીંટી
અને શરમાઈને મીઠું તેં
સહેજ ફેરવ્યું મોઢું તેં
તારી અનોખી આંખને મેં
મોઢું દૂરથી દેખાય ખાલી
સફેદ પહાડની ગુફામાં
શાંત બેઠેલી વાઘણ કહી
ખખડીને તું હસી પડી.
ખખડીને હસી પડવું તારું
ચંબુનું પાણી જાણે રેતમાં ઢોળાવું.
વળાંકમાંથી ભૂંડનું બચ્ચું આવ્યું
રોડું લીધું ને ઉપર ઉઠાવ્યું
તેં તરત હાથ પકડ્યો
રોડું છટકીને નીચે પડ્યું
બચ્ચું વળાંકમાં જતું રહ્યું.
તારી આંખમાં તાકવા લાગ્યો.
તાકતાં-તાકતાં ભાન ભૂલ્યો
આંખમાં અચાનક હરણું દોડ્યું,
એક લાંબો કૂદકો મારી,
આંખમાં તારી ઘૂસી ગયું.
સહેજ ડાબે મોઢું ફેરવી
આંખ ઘડી તેં બંધ કરી,
મેં આડી નજર કરી
થોડે છેટે ખોલકું જોયું 
‘કેવું વહાલું વહાલું …’
ત્યાં તો એને રોડું વાગ્યું,
આખું એનું શરીર કાંપ્યું,
કંપન એવું
તારા ચહેરે જોયું,
સાથે ધીમો સિસકારો નીકળ્યો,
સીધો મારી આંખમાં બાઝ્યો.
ચહેરો મારો હાથમાં લઈ
આછું સ્મિત વેદનામાં ભેળવી
વહાલભરેલા શબ્દો બોલી :
‘ખોલકા જેવો તુંય રૂડો’
શરીર સહેજ કંપી ગયું.
કંપીને તરત આંસુ થયું
આંખમાંથી પછી સરી પડ્યું.

ખોલકું હજુ ત્યાં જ ઊભું છે,
વૉંધું રોડાનો પર્યાય બન્યું છે.

*  *  *

(કાતરા = બાવળનું ફળ)

(ચંબુ = કુદરતી હાજતે જતી વખતે પાણી લઈ જવા માટેનું નાનું ડબલું)

(ખોલકું = ગધેડાનું બચ્ચું)

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 ફેબ્રુઆરી 2016; પૃ. 18