નોર્વેના ટેર્જે રોડ લાર્સનનું નામ જેફરી એપસ્ટીનની ફાઇલોમાં ચમક્યું અને તેમણે તરત જ રાજીનામું આપી દીધું. આ લખાઈ રહ્યું છે ત્યાં સુધીમાં એપસ્ટીન ફાઇલોના વિસ્ફોટને પગલે વિશ્વના દસ દેશોમાં વરિષ્ઠ રાજકીય અધિકારીઓએ રાજીનામાં આપી દીધાં છે. ભારતમાં પેટ્રોલિયમ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીનું નામ આ દસ્તાવેજોમાં હોવાની ચર્ચાએ જોર પકડ્યું છે, પરંતુ અહીં રાજીનામાનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. તેમણે પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરીને દાવો કર્યો કે તેઓ એપસ્ટીનને માત્ર સત્તાવાર કાર્યક્રમોમાં જ મળ્યા હતા. જો કે, પુરીનું નામ ફાઇલમાં હોવું એ કદાચ સૌથી ઓછી ચોંકાવનારી બાબત છે. રાજકારણમાં તમારે ગમે-તે પ્રકારના લોકોને મળવું તો પડે જ, પત્રકાર તરીકે તમે કોઈ ખૂની કે કોઈ દાણચોરને મળો તો એ તમારા કામનો ભાગ છે, રાજકારણીઓ કે અધિકારીઓને મામલે પણ એવું હોય જ છે કે તેમણે ગમે તે પ્રકારના લોકોને મળવું પડે. 

જેફરી એપસ્ટીનનું નેટવર્ક માત્ર શારીરિક શોષણ માટે નહોતું, પરંતુ તે ભૌગોલિક-રાજકીય ગોઠવણો (Geopolitical Liaisoning) કરવાનું એક મધ્યસ્થી કેન્દ્ર હતું. પ્રશ્ન એ છે કે રાજકારણીઓ, ઉદ્યોગપતિઓ અને ટેક જાયન્ટ્સને એપસ્ટીનની જરૂર કેમ પડતી હતી? કનેક્શન્સ વિના રાજકીય ખેલ શક્ય નથી.

એપસ્ટીન ફાઇલ્સમાં અનિલ અંબાણીએ “સ્વીડિશ યુવતી”ની વ્યવસ્થા કરવા વિશે કરેલી વાતચીત કરતાં પણ વધુ વિસ્ફોટક એ ચેટ્સ છે, જેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિના પ્યાદાં ગોઠવવાની વાત છે. અહીં મામલો સેક્સ સ્કેન્ડલનો નથી, પરંતુ ‘સેક્સ્યુઅલ કોમ્પ્રોમેટ’ (જાતીય બ્લેકમેઈલ) કેવી રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય સોદાબાજીમાં એક મજબૂત ‘ચલણ’ બની ગયું, તેનો છે. કમનસીબે, ભારતના ભદ્ર વર્ગના લોકો પણ આવા નેટવર્કનો ઉપયોગ બેક-ચેનલ ડિપ્લોમસી માટે કરતા હતા.

આ વાત ખાસ નોંધવી કે એપસ્ટીન ફાઇલના દસ્તાવેજો સંસ્થાકીય નિષ્ફળતા અને ‘ભૂલભરેલી પસંદગી’ પર સવાલ ઉઠાવે છે. આ આક્ષેપો US ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જસ્ટિસના જાહેર દસ્તાવેજો અને કોર્ટ રેકોર્ડ્સ પર આધારિત છે, જેનો હેતુ કોઈ વ્યક્તિ પર ગુનાહિત આરોપ મૂકવાનો નહીં પણ પારદર્શિતાની તપાસ કરવાનો છે.

બેક–ચેનલ ડિપ્લોમસી 

આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારમાં ક્યાં ‘ભૌગોલિક-રાજકીય મહેરબાની’ની જરૂર પડી, તે આ ટાઇમલાઇન પરથી સ્પષ્ટ સમજાય છે. માર્ચ 2017માં વડા પ્રધાન મોદીના અમેરિકા પ્રવાસના ત્રણ મહિના પહેલા, અનિલ અંબાણીએ એપસ્ટીન પાસે ટ્રમ્પ પ્રશાસનના કુશનર અને બેનન સાથે તાત્કાલિક મુલાકાત માંગી. અંબાણીના શબ્દો હતા : “દિલ્હીનું નેતૃત્વ આ ઇચ્છે છે.” મે 2019માં અંબાણી અને એપસ્ટીન ફરી મળ્યા. જે બાદ એપસ્ટીને બેનનને મેસેજ કર્યો કે, “PM મોદીના માણસ ફરિયાદ કરે છે કે વોશિંગ્ટનમાં કોઈ તેમની સાથે વાત નથી કરી રહ્યું.” સપ્ટેમ્બર 2016માં રાફેલ સોદો થયો અને તેના ગણતરીના મહિનાઓમાં જ અંબાણીની નવી કંપનીને ₹ 21,000 કરોડના ઓફસેટ કોન્ટ્રાક્ટ મળ્યા. માર્ચ 2017માં અંબાણી પેરિસમાં એપસ્ટીન અને ઇઝરાયેલના પૂર્વ PM એહુદ બરાક સાથે ડિનર કરવાના હતા, પરંતુ છેલ્લી ઘડીએ તે રદ્દ કરીને તેઓ ફ્રાંકોઇસ ઓલાંદ(તત્કાલીન ફ્રેન્ચ રાષ્ટ્રપતિ)ને મળ્યા. બાદમાં ઓલાંદે જ કબૂલ્યું હતું કે રિલાયન્સને ભાગીદાર બનાવવા માટે ‘ભારતીય પક્ષ’નો આગ્રહ હતો. આ તરફ જુલાઈ 2017માં મોદીની ઐતિહાસિક ઇઝરાયેલ મુલાકાત બાદ એપસ્ટીને ઈ.મેઈલમાં શ્રેય લેતા લખ્યું: “સલાહ માની… પ્લાન સફળ રહ્યો.” આ જ ગાળામાં, હરદીપ સિંહ પુરી (હાલના કેબિનેટ મંત્રી) 2015 થી 2017 વચ્ચે એપસ્ટીનને તેના મેનહટન નિવાસસ્થાને 3-4 વાર મળ્યા હતા. આ તમામ મુલાકાતો એપસ્ટીન સેક્સ અપરાધી જાહેર થયા પછી થઈ હતી. જો કે એ મુલાકાતો એપસ્ટીનના સંપર્કોના નેટવર્કનો ઉપયોગ કરવા માટે કરવામાં આવી હોય તેવું હોય. 

કોમ્પ્રોમેટ : વ્યવસાય કે બ્લેકમેઈલ? 

આ ફાઇલ્સમાં સૌથી ખતરનાક વળાંક ‘સેક્સ્યુઅલ કોમ્પ્રોમેટ’ (બ્લેકમેઈલ) વિશે છે. જેને સેક્સ્યુઅલ ગુના માટે સજા થઈ ચૂકી હોય એવો અપરાધી સંરક્ષણને લગતા સોદા, આંતરરાષ્ટ્રીય સત્તાઓ અને બીજી ‘સેવા’ પૂરી પાડતો હોય ત્યારે દિલ્હીના નેતૃત્વ સામે સવાલ થાય તે સ્વાભાવિક છે. વળી જો આ બેઠકો કાયદેસર હતી તો સરકારે મૌન તોડવું જોઈએ. 

સર્વાધિકાર કે માત્ર દેખાડો?

4 જુલાઈ, 2017ના વડા પ્રધાન મોદી પેલેસ્ટાઇનને સાથે જોડ્યા વિના ઇઝરાયેલની સ્વતંત્ર મુલાકાત લેનારા ભારતીય વડા પ્રધાન બન્યા. એપસ્ટીને આનો શ્રેય લેતો એક ઇમેઇલ કર્યો, “ભારતીય વડા પ્રધાન મોદીએ સલાહ માની અને થોડા અઠવાડિયા પહેલા મળેલા અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિના ફાયદા માટે ઇઝરાયેલમાં નાચ્યા અને ગીતો ગાયા. તે કામ કરી ગયું. પ્લાન સફળ રહ્યો.”

અહીં ટાઇમલાઇન નોંધવી જરૂરી છે. જૂન 2017માં રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ સાથે મોદીની પહેલી મુલાકાતના થોડા અઠવાડિયા પછીનો સમય હતો. ભારત તેના બિન-જોડાણવાદી વારસાથી દૂર હટીને અમેરિકા-ઇઝરાયેલ ધરી તરફ વળી રહ્યું હતું. ઇઝરાયેલ પાસેથી સંરક્ષણ ખરીદી આસમાને પહોંચવાની હતી. નેતન્યાહુ 2018માં ભારતની મુલાકાતે આવવાના હતા. આ એક રાષ્ટ્ર તરીકે ભારતે પોતે પસંદ કરેલી બાબતો હતી કે એપસ્ટીનના ઇમેલની માફક આ બધી એક ગોઠવણ માત્ર હતી? એપસ્ટીનના નેટવર્કમાં ઇઝરાયેલના ભૂતપૂર્વ PM એહુદ બરાક હતા, જે એપસ્ટીન અને અંબાણી સાથેના કનેક્શન સહિત ફાઇલોમાં વારંવાર દેખાય છે.

જો વિદેશ મંત્રાલયને મતે આ દાવા પાયાવિહોણા છે તો સ્વતંત્ર તપાસ થવા દેવી જોઇએ. સંસદે રાહુલ ગાંધીના પ્રશ્નો કેમ કાઢી નાખ્યા (expunge)? મુદ્દો એ નથી કે મોદી વ્યક્તિગત રીતે એપસ્ટીનને મળ્યા હતા કે નહીં, આમ પણ તેનો કોઈ પુરાવો નથી. મુદ્દો એ છે કે ભારતની વિદેશ નીતિ એવા નેટવર્કથી પ્રભાવિત હતી જે ‘સેક્સ્યુઅલ કોમ્પ્રોમેટ’ને ચલણ તરીકે વાપરતી હતી? એક અપરાધી સાબિત થયેલા માણસની પહોંચ ભારતના વ્યૂહાત્મક નિર્ણયો પર ચાલતી હતી?  દાવા ખોટા હોય તો તપાસ થવા દેવી જોઇએ.

રાજદ્વારી પહોંચ અને ‘પ્લોસિબલ ડિનાયબિલિટી‘

હરદીપ સિંહ પુરીએ સ્વીકાર્યું છે કે તેઓ એપસ્ટીનને તેના મેનહટનના ઘરે ત્રણ-ચાર વખત મળ્યા હતા. પણ એ મળ્યા તેના આઠેક વર્ષ પહેલાં એપસ્ટીનને સગીરાઓના શોષણ માટે સજા ફટકારાઈ હતી. આવા માણસને મળવું જરૂરી હતું? હરદીપ સિંહ પુરીનું કહેવું છે કે પહેલી વખત ઇન્ટરનેશનલ પીસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના (IPI) તેમના બોસ ટેરિયે રોડ-લાર્સને તેમને “ભેરવી” (ambushed) દીધા હતા. ઈ.મેઇલ્સમાં કંઇ બીજું વર્તાય છે. ડિસેમ્બર 2014માં, પુરીએ એપસ્ટીનને લખ્યું હતું: “તમે તમારા વિદેશી ટાપુ પરથી ક્યારે પાછા આવો છો તે જણાવશો. મારે વાતચીત માટે આવવું છે.” જાન્યુઆરી 2017માં, તેમણે “મારા પુસ્તકની નકલ આપવા માટે આવવા” બીજી મુલાકાત માંગી. મે 2017માં, તેમણે એપસ્ટીનના ટાઉનહાઉસ પર સવારે 11 વાગ્યે મળવાનું કન્ફર્મ કર્યું. આ કોઈ ઓચિંતી મુલાકાતો નથી. આ વિધિવત એપોઇન્ટમેન્ટ્સ છે.

IPI કનેક્શન તેનું કારણ હોઈ શકે છે. લાર્સનને એપસ્ટીનના વસિયતનામામાં $2 મિલિયન મળ્યા હોવાનું કહેવાય છે, જે એપસ્ટીનના મૃત્યુના બે દિવસ પહેલા સાઇન થયું હતું. આ તરફ ફાઇલો બહાર આવી, ત્યારે લાર્સને નોર્વેમાં રાજીનામું આપ્યું. 

ઈ.મેઈલ્સ પરથી સાબિત થાય છે કે પુરીને એપસ્ટીન સાથે થોડોઘણો ઘરોબો તો હતો કારણ કે તેમણે એપસ્ટીનના કોઈ આસિસ્ટન્ટ જેને ભારતીય લગ્ન અટેન્ડ કરવા હતા તેમને માટે વિઝાની વ્યવસ્થા કરવાની તૈયાર બતાડી હતી. વળી એપસ્ટીનના “એક્ઝોટિક આઇલેન્ડ” વિશે પણ તેમને ખબર હતી. છતાં વિદેશ મંત્રાલય પાસે આ મુલાકાતોનો કોઈ રેકોર્ડ નથી.

ભા.જ.પ.ના જ સુબ્રમણ્યમ સ્વામીએ એપસ્ટીન ફાઇલો જાહેર થઈ તે પહેલાં વિસ્ફોટક દાવા કર્યા હતા. તેમની સામે માનહાનિનો કોઈ દાવો નહોતો કરાયો. સુબ્રમણ્યમ સ્વામીના દાવા અને ફાઈલો વચ્ચે સમાનતા કંઇક કડીઓ જોડાઈ તેમ લાગ્યું ત્યારે પણ કોઈ ચોખવટ ન કરી અને સંસદે પોતાના રેકોર્ડમાંથી પુરી વિશેના પ્રશ્નો કાઢી નાખ્યા.

2021માં મંત્રી તરીકે હરદીપ સિંહની પ્રગતિ એ યુક્રેન યુદ્ધ વચ્ચે રશિયન તેલ પરના ડિસ્કાઉન્ટના સમયે થઈ એ પણ સવાલો ખડા કરે છે. ભારત જ્યારે અમેરિકાના દબાણ વચ્ચે રશિયા સાથે એનર્જી સંબંધોને મામલે સંતુલન સાધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે ત્યારે એવો કોઈ મંત્રી જે અમેરિકન ઇન્ટેલિજન્સ એનન્સીઓની માહિતીને પગલે સંભવિત રીતે દબાણમાં હોઈ શકે તે ભારતના હિતમાં નિષ્પક્ષ વાટાઘાટ કરી શકે? 

જેફરી એપસ્ટીન કોઈ વિકૃત અબજોપતિ નહોતો તે રાજકારણીઓને ઓળખતો હતો. તે એક જિઓ-પૉલિટિકલ ‘ફિક્સર’ હતો જેના જાતીય ગુનાઓ તેના કામની એક પદ્ધતિ (methodology) હતી, વિકૃતિ નહીં. કોમ્પ્રોમેટ એટલે કે કોઈપણ વ્યક્તિ વિશેની એવી માહિતી એકઠી કરવી જેના થકી તેને બ્લેકમેલ કરી શકાય, તેને સમાધાન કરવા મજબૂર કરી શકાય વગેરે. જેફરીની કામગીરી કોમ્પ્રોમેટના માળખાથી જ ચાલતી હતી. તેણે એવા લોકો સાથે ઓળખાણો રાખી જે મહત્ત્વાકાંક્ષી નેતાઓ, ઉદ્યોગપતિઓ હોય અને જેને અમેરિકા, ઇઝરાયલ કે યુરોપના સત્તાના કેન્દ્રો સુધી પહોંચવું હોય. ચાવી રૂપ માણસો સાથે મુલાકાત ગોઠવવી, વધારાની ‘સર્વિસિઝ’ આપવી, અને આ બધાનું ડોક્યુમેન્ટેશન ઈ.મેઈલ્સ, પ્રોપ્રટીમાં ગોઠવાયેલા કોમેરાઝથી કરવું. જરૂર પડે ત્યારે આ બધી માહિતીઓ વાપરીને દબાણ કરીને ધાર્યું પરિણામ મેળવવું. 

હજી તો ઇન્ટેલિજન્સ એજન્સીઝ સાથેના જોડાણની વાતો ચર્ચામાં છે. પત્રકાર વિકી વોર્ડેના રિપોર્ટ અનુસાર ભૂતપૂર્વ યુ.એસ. એટર્ની એલેક્ઝાન્ડર એકોસ્ટાએ 2008ની સોફ્ટ ડિલને મામલે એવું કહ્યુ હતું કે તેમને “કહેવામાં આવ્યું હતું” કે એપસ્ટીન “ઇન્ટેલિજન્સનો માણસ છે.”

ભારતના મામલે જે થયું તેમાં પણ આ પેટર્ન બંધ બેસે છે. આ કોઈ કાવતરું (conspiracy theory) નથી. આ અમેરિકી કાયદા હેઠળ બહાર પાડવામાં આવેલા ઈ.મેઈલ્સ, ફ્લાઈટ લોગ્સ અને નાણાંકીય રેકોર્ડ્સમાં નોંધાયેલી બાબતો છે.

તફાવત એકદમ સ્પષ્ટ છે: જ્યાં નોર્વે, યુ.કે. અને સ્વીડન જેવા દેશોમાં એપસ્ટીન ફાઇલ્સમાં નામ આવતા જ નેતાઓએ રાજીનામાં આપ્યા. દસ્તાવેજી સંકેતો હોવા છતાં તપાસને બદલે પ્રેસ કોન્ફરન્સ યોજવી અને સંસદીય પ્રશ્નોને રેકોર્ડ પરથી ભૂંસી નાખવા યોગ્ય નથી. 

આ એક વ્યવસ્થિત પેટર્ન છે, યુ.એસ. ‘ડીપ સ્ટેટ’ની એ પદ્ધતિ જેમાં ‘સેક્સ્યુઅલ કોમ્પ્રોમેટ’ દ્વારા વ્યક્તિગત નબળાઈઓને નીતિવિષયક દબાણમાં ફેરવવામાં આવે છે. ભારત જ્યારે રશિયા પાસેથી તેલ અને ક્વાડ (Quad) જેવા મહત્ત્વના વ્યૂહાત્મક નિર્ણયો લઈ રહ્યું હોય, ત્યારે પ્રશ્ન એ થાય કે આ નીતિઓ કોના હિતમાં ઘડાઈ રહી છે?

બાય ધી વેઃ 

ભારતે હવે માંગ કરવી જોઇએ કે, વિદેશ મંત્રાલયની તમામ બેઠકોના અસંશોધિત (Unredacted) રેકોર્ડ્સ જાહેર થાય, સ્વતંત્ર તપાસ સમિતિ રચાય અને  એમ.જે. અકબરના ઉદાહરણને અનુસરીને, તપાસ પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી સંબંધિત મંત્રી પદ છોડે. સંસદમાં પૂછાયેલા અને કાઢી નાખેલા તમામ પ્રશ્નોને રેકોર્ડ પર પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવે. એપસ્ટીન ફાઇલ્સ માત્ર ભૂતકાળના ગુનાઓ નહીં, પણ સત્તાના ગલિયારાઓમાં ફેલાયેલી બ્લેકમેઇલની જાળનો પર્દાફાશ કરે છે. અહીં એપસ્ટીન શું હતો, કોણ હતો તે સવાલ જ નથી, આવા ફિક્સર વિના વૈશ્વિક રાજકારણ ચાલી શકે એ સવાલ અગત્યનો છે. એપસ્ટીન જેવા લોકો જોખમી હોય છે. આ ખેલમાં ડીપ સ્ટેટ કોનસ્પીરસી હોવાની શક્યતા પણ છે. અમેરિકામાં ગ્રે એરિયા બહુ છે, રાજકારણમાં તો ખાસ. એક આડ વાત જે અમુક લોકોને રસપ્રદ લાગી શકે છે. હોરરના શોખીનોને ખબર હશે કે શેતાનની પૂજા કરનારાઓ અમુક પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાતા હોય છે. જો કે એપસ્ટીનને મામલે એવા કોઈ પુરાવા નથી જાહેર થયા પણ ધાર્યું કરવા માટે કોઈપણ હદ સુધી જતા લોકો ગુપ્ત સંપ્રદાયો સાથે મળીને મેલી વિદ્યાઓ સાથે સંકળાયેલા હોય તેવું માનવામાં કંઇ ખોટું નથી. 

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 15 ફેબ્રુઆરી 2026

સ્માર્ટ ફોન, આપણને એનું વ્યસન થઈ જાય એ રીતે જ ડિઝાઈન થયો છે. ઈલાજ એ નથી કે સ્માર્ટ ફોનનો ઉપયોગ બંધ કરવો. ઈલાજ એ છે કે સ્માર્ટ ફોન કરતાં વધારે સ્માર્ટ થવું. માઈન્ડફુલનેસ અને સર્જનાત્મકતા મોબાઈલના વ્યસનથી તો મુક્ત કરશે, પણ વ્યક્તિત્વ–વિકાસની દૃષ્ટિએ પણ કામ આવશે. 

મહાભારતના દુર્યોધનની ‘જાનામિ ધર્મમ ન ચ મે પ્રવૃત્તિ, જાનામ્યધર્મમ ન ચ મે નિવૃત્તિ’ ઉક્તિ મહાભારત યુગથી માંડીને મોબાઈલ યુગ સુધીની માનસિકતાને લાગુ પડે. શું યોગ્ય છે તે જાણવા છતાં એ થઈ શકતું નથી અને શું અયોગ્ય છે એ જાણવા છતાં એ છોડી શકાતું નથી – આ સંઘર્ષ ત્યારનો કે આજનો નહીં, કોઈપણ સમયનો છે. 

2022 હર્મન હેસની પ્રખ્યાન નવલકથા ‘સિદ્ધાર્થ’નું શતાબ્દીવર્ષ હતું. હેસે બંને વિશ્વયુદ્ધમાં વિશ્વને ખુવાર થતું નજીકથી જોયું અને ‘ઓ ફ્રેન્ડ્ઝ, નોટ ઈન ધીસ ટોન’માં લખ્યું, ‘આપણે જાણીએ છીએ કે પ્રેમ ધિક્કારથી મોટો છે, સમજદારી દ્વેષ કરતાં ઊંચી છે અને શાંતિ યુદ્ધ કરતાં ઉમદા છે પણ વિશ્વવિગ્રહે આપણાં મૂલ્યોને ઊલટાંસૂલટાં કરી નાખ્યાં છે.’ 

ગઈ સદીમાં મૂલ્યોને ઊલટાંસૂલટાં કરી નાખવાનું જે કામ વિશ્વયુદ્ધોએ કર્યું હતું તે કામ આજે ટૅક્નૉલૉજી કરી રહી છે. 2020ની ડૉક્યુ-ડ્રામા ‘ધ સોશ્યલ ડિલેમા’ જેમણે જોઈ હશે એમણે ખ્યાલ હશે કે તેમાં અમેરિકાના ટૅક્નૉલૉજી-એથિસિસ્ટ ટ્રિસ્ટન હેરિસે કહ્યું, ‘હું તો સ્માર્ટ ફોનની દરેક ચાલ સમજતો હતો, છતાં એને છોડી શકતો નહોતો. મહામુશ્કેલીએ હું એને મારા કાબૂમાં કરી શક્યો. પણ મારી ખરી ચિંતા એ છે કે આપણે નવી પેઢીને એવી ટ્રેઈનિંગ, એવું કન્ડિશનિંગ આપી રહ્યા છીએ કે દરેક ઉદ્વેગ, એકલતા, ભય કે અનિશ્ચિતતાની સ્થિતિનો ઉકેલ આપણા “ડિજિટલ પેસીફાયર” એટલે કે સ્માર્ટ ફોન પાસે છે. એનાથી આપણી કુદરતી ઉકેલક્ષમતા નકામા અવયવની જેમ નાશ પામશે.’ 

કેવું બદલાઈ ગયું છે આપણું ભાવવિશ્વ – આપણું સુખ એટલે બ્રાન્ડ ન્યૂ સેલફોન, આપણું દુ:ખ એટલે સાયલન્ટ મોડ પર મૂકેલો સેલફોન ખોવાઈ જવો, ગુસ્સો એટલે કોઈનો સેલફોન છુપાવી દો પછી તેને થાય તે, આપણો આનંદ એટલે સરસ સેલ્ફી અપલોડ થાય તે અને આપણી પીડા એટલે એડિટ કર્યા પછીની પ્રોફાઈલ તસવીર જેવા ન દેખાઈ શકવું તે. ઊલટાંસૂલટાં થવાનું એટલી હદે પહોંચ્યું છે કે આપણે જ શોધેલી ટૅક્નૉલૉજી હવે આપણને એની આંગળીઓ પર નચાવે છે, ને આપણે નાચીએ પણ છીએ, કેમ કે આપણો સ્માર્ટ ફોન આપણા કરતાં વધારે સ્માર્ટ છે. સ્માર્ટ ફોન બહુ સહેલાઈથી દૂર બેઠેલા લોકો નજીક છે એવો ભ્રમ આપે છે અને એ જ સહેલાઈથી બાજુમાં જ બેઠેલી વ્યક્તિને દૂર કરી દે છે. સ્માર્ટ ફોન આપણી સંવેદનાને કોઈ કાનમાં બૂમો પાડે તો ય ન સંભળાય એવી બધિર બનાવી દે છે અને આપણી એટેન્શન સિકિંગની આદિમ વૃત્તિ પર ટાર્ગેટ કરી પોતાનો આખો કારોબાર ચલાવે છે. 

સ્માર્ટ ફોનને વખોડવાનો આશય નથી, એ ચોક્કસ એક ઉપયોગી ઉપકરણ છે. મુશ્કેલી એ છે કે એ આપણને ક્યારે એનું ઉપકરણ એટલે કે સાધન બનાવી દે છે એની આપણને ખબર રહેતી નથી. સ્માર્ટ ફોન જ્યારે આપણા જીવનનો અગત્યનો હિસ્સો બની ગયો છે ત્યારે આપણે એના વિશે થોડું સમજી તો લેવું જોઈએ. આપણે એના વિશે પૂરું જાણતા નથી જ્યારે એ આપણા વિશે આપણાથી વધારે જાણે છે. સોશ્યલ મીડિયા કંપનીઓના કેટલાક ‘હિડન એજન્ડા’ છે – એ આપણી દરેક ક્લિક રેકૉર્ડ કરે છે, એનું એનાલિસિસ કરે છે, એને ટાર્ગેટ કરે છે અને આ ડેટાનો ફ્યુચર મોડેલ બનાવવામાં ઉપયોગ કરે છે. બે વ્યક્તિ વચ્ચેની ઓનલાઈન ફ્રેન્ડશીપ કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિ નક્કી કરે છે ને કમાય છે. મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે ભ્રમ ત્યારે કામ કરે છે, જ્યારે એ તમારા દિમાગના એવા હિસ્સાને સ્પર્શે છે જેની તમને જાણ નથી. લાઈકથી ખુશ થતી વખતે આપણને ખબર હોતી નથી કે એને લીધે આપણી પોકળતા-હોલોનેસ વધે છે. આ ખાલીપો ફરી ફરી, વધુ ને વધુ લાઈક મેળવીને જ ભરાય છે. આખું સોશ્યલ મીડિયા ફોસલાવવાની રમત છે. ફેસબૂક ફોસલાવવામાં એટલું ઉસ્તાદ છે કે લગભગ આખા દેશની જનતાને કાબૂમાં લઈ શકે છે. 

આપણે બધા, ખાસ તો નવી પેઢી વૉટ્સ અપ, ફેસબૂક ને ટ્વિટર પર જે મુકાય તેને સાચું માની લે છે. એની ઇચ્છાશક્તિ, એની સંશોધકવૃત્તિ એને ખબર ન પડે એમ નિયંત્રિત થવા લાગે છે. એક આભાસી વિશ્વ, ઈનામ મળવાથી થતી લાગણી ઉત્પન્ન કરતા ડોપામાઈન નામના રસાયણનો સ્રાવ વધારે છે. આત્મવિશ્વાસ મળવા ને તૂટવાની ઘટના સેલ્ફીને મળતી કૉમેન્ટ્સ પર આધાર રાખતી થઈ જાય છે. મોબાઈલ-મેનિયા પછી તરુણોની આત્મહત્યા 65 ટકા વધી છે એ આપણે જાણીએ છીએ? આપણી મોબાઈલ-નિર્ભરતાનો કટ્ટરવાદીઓ, અલગતાવાદીઓ અને ફેકન્યૂઝવાળા પુષ્કળ લાભ ઉઠાવે છે. એ લોકોને બરાબર ખબર છે કે જૂઠી ખબર, સાચી ખબર કરતાં અનેકગણી વધારે ઝડપે ફેલાય છે ને ભડકામણી વાતો ફેલાવવી સરળ છે કેમ કે લોકો ઉતાવળમાં હોય છે, સાચું-ખોટું પારખવાની ઝંઝટમાં પડતા નથી ને એમને ઉશ્કેરાવું ગમે છે. 

સ્માર્ટ ફોન, આપણને એનું વ્યસન થઈ જાય એ રીતે જ ડિઝાઈન થયો છે, એ આપણને એવા વહેમમાં રાખે છે કે કર્તાહર્તા આપણે જ છીએ કેમ કે આપણે વહેમમાં રહીએ તો જ વ્યસનની પ્રતીતિ ન થાય. આપણે સ્ક્રીન પર રોકાયેલા રહીએ તેમ એ વધારે નફો કમાય, આપણા અભિપ્રાયો-લાગણીઓ-માનસિકતા બદલવામાં સફળ થાય અને અને ખોટા સમાચાર કે લાભદાયક થિયરી ફેલાવી શકાય. સ્માર્ટ ફોનનો ઉપયોગ બંધ કરવો એ આનો ઈલાજ નથી, અને એ શક્ય પણ નથી. ઈલાજ એ છે કે સ્માર્ટ ફોન કરતાં વધારે સ્માર્ટ થવું. એનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવો, એના ગુલામ ન થવું. 

પણ, એની લતમાંથી છૂટવું કઈ રીતે? 

પહેલા તો પોતાની સ્થિતિ જાણો. જો તમે ત્રણ કલાકથી વધારે મોબાઈલ વાપરો છો તો તમને એની લત લાગી છે એ સમજી લો. એ પણ મોનિટર કરો કે કેટલી વાર, કેટલા સમયાંતરે મેસેજ ચેક કરો છો. જાગૃતિ પહેલું પગલું છે. ‘ચેકી’, ‘ટાઈમર’ જેવી એપ્સ ડાઉનલોડ કરો જે તમારા વપરાશને ટ્રેક કરે. 

પછી પ્લાન બનાવો. એક્દમ વપરાશ છોડશો તો અજંપો-એંક્ઝાયટી આવશે. દિવસમાં સવારે એક કલાક ને રાતે એક કલાક નક્કી કરો, એ સિવાય ફોનને અડવાનું નહીં. અડધી કલાકે એક વાર ચેક કરો. એના કરતાં ઓછો વાપર્યો હોય તો પોતાને રિવૉર્ડ આપો. મોબાઈલ આંખથી દૂર રાખો. કામના કલાકોમાં મોબાઈલ સાયલન્ટ રાખો. કોઈને આપી રાખો અને વાપરવો હોય ત્યારે માગો. અઠવાડિયામાં એક દિવસ ‘હોલિડે’ રાખો. બધાને કહી દો કે આ દિવસે મોબાઈલ ઑફ હશે. ફોન વિશે વિચાર્યા ન કરો. વાંચન, સંગીત, મિત્રો, ફરવું વગેરે બહેતર વિકલ્પ તૈયાર રાખો. માઈન્ડફુલનેસ અને સર્જનાત્મકતા કેળવો. એ તમને મોબાઈલના વ્યસનથી તો મુક્ત કરશે, પણ વ્યક્તિત્વ-વિકાસની દૃષ્ટિએ પણ કામ આવશે. રચનાત્મક રીતે વ્યસ્ત રહો.  

એક ઉપાય સેટિંગ બદલવાનો પણ છે. પેમેન્ટ સિસ્ટમ બદલી કાઢો. પે એઝ યુ ગો એવા પ્લાન હોય છે અને અમુક એમાઉન્ટ ભરો એટલે અમુક મિનિટની જ છૂટ મળે એવી સગવડ પણ હોય છે. ટેવ બદલો.  

આ બધું છતાં જો છોડી ન શકાય તો ટ્રીટમેન્ટ લેતા અચકાતા નહીં. સ્માર્ટ ફોનના સ્માર્ટ યુઝર બનવું એ આજની અનિવાર્યતા છે. નવા વર્ષે એ જ સંકલ્પ લઈએ તો ખોટું નહીં, શું કહો છો? 

e.mail : sonalparikh1000@gmail.com

પ્રગટ : ‘રિફ્લેક્શન’ નામે લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “જન્મભૂમિ પ્રવાસી”, 04 જાન્યુઆરી  2026

વેલેન્ટાઇન ડેના સપરમા દિવસે : હૃદયના શુદ્ધ પ્રેમીને, નિગમનાં જ્ઞાન ઓછાં છે    

૧૯૨૪ના વરસની એક સાંજ. મુંબઈનો ‘પિલા (પ્લે) હાઉસ’ તરીકે ઓળખાતો વિસ્તાર. ત્યાં આવેલું વિક્ટોરિયા થિયેટર. શેર બજારના શેઠિયાઓથી માંડીને ઘોડા ગાડીવાળા સુધીનાની ભીડ સાંજથી વધતી જાય છે. કારણ? કારણ આજે લક્ષ્મીકાન્ત નાટક સમાજનું એક નવું ગુજરાતી નાટક ભજવાવાનું છે : માલવપતિ મુંજ. રાતના સાડા નવે પોટાશનો ધડાકો થાય છે, અને ધીમે ધીમે પડદો ખૂલે છે. મુંજના પાત્રમાં છે ગાયક – નટ માસ્ટર અશરફખાન. રાજા તૈલપ, તેની બહેન મૃણાલવતી, અને રાજા મુંજ – એ ત્રણની આસપાસ ફરતું આ નાટક કનૈયાલાલ મુનશીની પ્રખ્યાત નવલકથા ‘પૃથિવીવલ્લભ’ને આધારે લખ્યું છે પ્રભુલાલ દ્વિવેદીએ. અને માસ્ટર અશરફખાનના પહાડી અવાજમાં એક ગીત વહેતું થાય છે :

હૃદયના શુદ્ધ પ્રેમીને, નિગમનાં જ્ઞાન ઓછાં છે,

ન પરવા માનની તોયે, બધાં સન્માન ઓછાં છે. 

તરી જાવું બહુ સહેલું છે, મુશકીલ ડૂબવું જેમાં,

એ નિર્મળ રસ સરિતાથી, ગંગાસ્નાન ઓછાં છે.

પ્રણય કલહે વહે આંસુ, ચૂમે ચાંપી હૃદય સ્વામિન્,

અરે, એ એક પળ માટે, જીવનનાં દાન ઓછાં છે.

ગીતોને વન્સ મોર પર વન્સ મોર. ઇન્ટરવલમાં શેઠ, શેઠાણી અને ‘બાબા શેઠ’ ફેરિયાનાં ખારાં બદામ-પિસ્તાંનાં ‘ઊડ ઊડ’ પડીકાં ઝીલી તેમાંનાં ખારાં પિસ્તાં ફોલીને ખાય છે. એક અંક પછી બીજો, પછી, ત્રીજો, પછી … સવારે સાડા ચારે નાટક પૂરું થાય છે. 

આજે નથી રહ્યું એ ૧૮૬૯માં બંધાયેલું વિક્ટોરિયા થિયેટર. પછીથી ફિલ્મોનો જમાનો આવ્યો ત્યારે એ બન્યું ‘તાજ ટોકીઝ’. પછી એય ગયું અને તેની જગ્યાએ ઊભું થયું એક શોપિંગ સેન્ટર. પણ આજે ૧૪મી ફેબ્રુઆરીએ ત્યાંથી પસાર થશો, અને તમારા કાન સરવા અને નરવા હશે, ગરવાં ગીતો સાંભળવા ટેવાયેલા હશે, તો તમને સંભળાશે એ શબ્દો, માસ્ટર અશરફખાનના ગળામાંથી નીકળતા : ‘હૃદયના શુદ્ધ પ્રેમીને નિગમનાં જ્ઞાન ઓછાં છે’.

માસ્ટર અશરફખાન 

હા, જી. અમે જાણીએ છીએ કે વાચકમિત્રો વિમાસણમાં પડ્યા હશે કે ક્યાં ગયા પેલા પોલીસ કમિશનર ફોર્જેટ, ક્યાં ગયા ૧૮૫૭ના ‘બળવા’ના એ દિવસો? અને ક્યાંથી આવી ચડ્યા કે પડ્યા આ માસ્ટર અશરફખાન! પણ આજે કઈ તારીખ છે એ યાદ કરશો તો સમજાઈ જશે આ બધું. કારણ આજનો દિવસ એટલે ફોર્જેટની બંદૂકનો દિવસ નહિ, પણ કટારીનો દિવસ. અને એ કટારી પણ પાછી સોનાની : ‘પ્રેમની, પ્રેમની, પ્રેમની, રે, મને લાગી કટારી પ્રેમની.’ 

મુંબઈ શહેરમાં જ નહિ, આખા મુંબઈ ઇલાકામાં (જેમાં આજના ગુજરાત રાજ્યનો પણ સમાવેશ થતો હતો) ગુજરાતી નાટકની શરૂઆત કરી પારસી બિરાદરોએ. મુંબઈમાં. દાદાભાઈ નવરોજીની પ્રેરણાથી સ્થપાયેલી ‘પારસી નાટક મંડળી’એ ૧૮૫૩ના ઓક્ટોબરની ૨૯મી તારીખે, ગ્રાન્ટ રોડ પર જગન્નાથ શંકરશેઠે બંધાવેલા થિયેટરમાં ‘રુસ્તમ અને શોરાબ’ નામનું નાટક ભજવ્યું અને સાથે ભજવ્યું ‘ધનજી ગરકનું ફારસ.’ 

પારસી નાટક મંડળીએ પહેલેથી જ નાટક સાથે સંગીતને પણ જોડ્યું. હા, શરૂઆતમાં નાટક પૂરું થયા પછી ચાર-પાંચ ‘પોરિયાઓ’ (એ વખતે ‘પોરીઓ’ સ્ટેજ પર આવતી જ નહિ) સ્ટેજ પર આવી થોડાં ગીતો ગાઈ જતા. પણ પછી થોડા જ વખતમાં ગીત-સંગીતને નાટકની અંદર સમાવી લીધાં. એ ગીતોમાં એક બાજુ પશ્ચિમી સંગીતના સૂરો હતા, તેમ બીજી બાજુ આપણા શાસ્ત્રીય સંગીતના સૂરો પણ હતા. ૧૮૭૧માં ભજવાયું એદલજી ખોરી(૧૮૪૭-૧૯૧૭)નું નાટક ‘સોનાના મૂલની ખોરશેદ.’ એ નાટકનું એક ગીત :

બિન પિયા ઘટા નહિ ભાવે,

રેહ રેહ દેખકુ ગભરાવે,

બીજલી કી ચમક તરપાવે, ડરાવે,

બિન પિયા ઘટા નહિ ભાવે.

આમાં છે ક્યાં ય પારસી બોલી? શાસ્ત્રીય સંગીતની ‘ચીજ’ ગવાતી હોય એવું જ લાગે, આજે ૧૪મી ફેબ્રુઆરીએ સાંભળીએ તો પણ. તો આ જ એદલજી ખોરી ઉર્દૂ જબાનમાં ગઝલ પણ લખે, પ્રેમની જ તો!

આંખ ક્યૂં તૂને ભલા, હમસે મિલાઈ પ્યારે!

બૂઝ ગયીથી સો ફેર અબ, આગ લગાઈ પ્યારે!

મૈ સિવા તેરે કિસિકું ભી ન દેખું હરગીઝ,

સામને અપને અગર હોવે ખુદાઈ પ્યારે!

ખુરશેદજી બાલીવાલા 

તો વિક્ટોરિયા થિએટરના છેલ્લા માલિક, નટ, નાટ્યલેખક ખુરશેદજી બાલીવાલા, ‘રોશન’ શુદ્ધ ગુજરાતીમાં દોહરા લખે છે :

ચંદા તુજ ચમકાટ પર, ચકોર બની ગઈ હું,

ચાતક સમ તુજ પ્રીતની, હું પ્યાસી બહુ થઈ છું.

હરદમ તુજના નામની, હું જાપ કરું દિલદાર,

તન બદન કુરબાન કરી, પૂજું સનમ સરદાર.

૧૯૦૭માં બાલીવાલાએ પીલાહાઉસ વિસ્તારમાં ‘બાલીવાલા ગ્રાન્ડ થિયેટર’ બંધાવ્યું જે એ વખતના મુંબઈના પોલીસ કમિશનર એચ.જી. ગેલ દ્વારા ખુલ્લું મૂકાયું હતું. આ ગેલસાહેબ મુંબઈના પહેલા પોલીસ કમિશનર હતા જેમને સરકારે મોટર ફાળવી હતી. તે પહેલાંના બધા પોલીસ કમિશનર ઘોડાનો ઉપયોગ કરતા. ૧૯૪૭ પછી આ થિયેટર સિનેમા ઘર બન્યું ત્યારે તેનું નામ પડ્યું ‘દોલત ટોકીઝ.’

આજે આપણે જેને ‘ધંધાદારી રંગભૂમિ’નું લેબલ લગાડી દીધું છે એ જ રંગભૂમિ પર કવીશ્વર દલપતરામ, નર્મદ, મણિલાલ નભુભાઈ જેવા પ્રતિષ્ઠિત લેખકોનાં નાટકો પણ ભજવાતાં. મણિલાલનું ‘નૃસિંહાવતાર’ નાટક ૧૮૯૯માં ગુજરાતી નાટક મંડળી દ્વારા ભજવાયું હતું. તેમાંનું એક ગીત :

રસબસ ભીની હો રાજ, લગન મારી રસિયા સંગે,

તનમનથી લાગી લગન મારી રસિયા સંગે.

પ્રેમે ભીની પોયણી, ચંદા નભમાં દૂર,

જે જેની નજરે વસે તે તો નિશદિન તેની હજૂર. 

વસંતવિજય, ચક્રવાકમિથુન, દેવયાની જેવાં ખંડકાવ્યોને પ્રતાપે ગુજરાતી કવિતામાં અનોખું સ્થાન ધરાવતા કવિ કાન્તે પણ નાટકો લખેલાં, અને એ રંગભૂમિ પર ભજવાયેલાં પણ ખરાં. તેમનું જાલિમ ટુલિયા નાટક દેશી નાટક સમાજે ૧૯૦૯માં ભજવેલું. તેમાંનું એક અલ્લડ પ્રણયગીત :

વાંકડિયા વાળ પર મોહી, 

છબીલા હું તો વાંકડિયા વાળ પર મોહી, 

વાંકડિયા વાળ, તારો વાંકડિયા ફેંટો, 

ભ્રમર કમાન વાંકી જોઈ.   

વાંકી વાંકી ચાલ તારી, ગરદનની ઢાલ વાંકી,

રાખી છેલ બાંકા વાંકુ જોઈ,

વાંકલડી નજરે શું ચોર ચોરી લીધું તે એ,

હું તો બેઠી મારું સર્વ ખોઈ.

રમણલાલ વસંતલાલ દેસાઈ 

ગાંધીયુગના ગુજરાતની આબેહૂબ છબી ઝીલતી નવલકથાઓને કારણે ‘યુગમૂર્તિ વાર્તાકાર’નું બિરુદ જેમને મળ્યું તે રમણલાલ વસંતલાલ દેસાઈની લેખક તરીકેની કારકિર્દીની શરૂઆત નાટકકાર તરીકે થયેલી. તે એટલે સુધી કે ગુજરાતી લેખકો વિશેનો ૧૧ ભાગમાં પ્રગટ થયેલો માહિતીકોશ ‘ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર’નો પહેલો ભાગ ૧૯૩૦માં પ્રગટ થયો ત્યારે તેમાં રમણલાલનો પરિચય એક આગળ પડતા નાટકકાર તરીકે અપાયો છે, અગ્રણી નવલકથાકાર તરીકે નહિ. એ જમાનામાં રમણલાલનાં નાટકો રંગભૂમિ પર સફળતાથી ભજવાતાં. તેમનું શંકિત હૃદય નાટક વડોદરાના ‘રસમંડળ’ દ્વારા ૧૯૨૫માં ભજવાયેલું. તેમાંનું એક પ્રેમગીત :

મારી મદભર આંખ ઘેરાણી, ઝુલાવો ધીમે હજી ધીમે પ્રાણ,

નીંદભર્યા અમ પાસે પ્રિયતમ રાખીએ ચિત્ત ચકોર,

જો જો સલૂણા ફાટે નહિ, મારા નવરંગ સાળુની કોર.

કુળી કુળી ચૂંટી મેંદી મૂકયો મેં પાનીએ કુમકુમ રંગ,

આછો ઉઘાડ ઝૂલાવતા બળથી, ઊડશે લહરી સંગ.

વેગળાં લ્યો જરી નયનો બ્હીતાં, નાસતાં ખંજન લોલ,

કીકી તણો પડછાયો પડી, મારા કાળા થાય કપોલ.

૧૯૯૨માં રમણલાલની જન્મશતાબ્દીની ઉજવણીના એક ભાગ તરીકે ‘શમણાં’ નામની એક કેસેટ બહાર પડી હતી. (જી, હા. એ જમાનો કેસેટનો હતો, સી.ડી .હજી આવી નહોતી.) તેમાં કૌમુદી મુનશીએ આ ગીત અત્યંત માધુર્યસભર કંઠે ગાયું હતું. અને ઓછી જાણીતી વાત એ કે આ ગીતનું સ્વરાંકન કૌમુદીબહેને પોતે જ કર્યું હતું.

ભાંગતી ભાંગવાડી

અને હવે જઈએ ‘જૂની’ ગુજરાતી રંગભૂમિના પિયર જેવી ભાંગવાડી. આજે તો ત્યાં પણ શોપિંગ સેન્ટર ઊભું છે. પણ એક જમાનો હતો જ્યારે વહેલી સવાર સુધી અહીં નાટકના સંવાદોના અને ગાયનોના પડઘા ફેલાયા કરતા. અને એ સેંકડો, બલકે હજારો ગાયનોમાંથી કોઈ એક જ પસંદ કરવાનું હોય તો? સ્વયંવરમાં પતિ પસંદ કરવા કરતાં ય વધુ અઘરું કામ. આ લખનારના જન્મ પહેલાં એક વરસે, ૧૯૩૮માં પહેલી વાર ભજવાયેલું નાટક, વડીલોના વાંકે. લેખક પ્રભુલાલ દ્વિવેદી. પણ એ નાટક કાકા (પિતાને અમે કાકા કહેતા), મા, ભાઈદાદા અને બીજાં કુટુંબીજનો સાથે ભાંગવાડીમાં જોયાનું બરાબર યાદ છે. અને એના કરતાં ય વધુ યાદ છે, ના, ના, યાદ નહિ, અવારનવાર કાનમાં જ નહિ, મનમાં ગુંજ્યા કરે છે તે તો માસ્ટર કાસમભાઈએ બેસાડેલી તરજ પર એ વખતની રંગભૂમિ પર મહારાણીની જેમ છવાઈ ગયેલાં મોતીબાઈ અદ્ભુત અભિનય અને અદ્ભુત કંઠે ગાતાં એ ગીત :

મીઠા લાગ્યા તે મને આજના ઉજાગરા.

જોતી’તી વહાલાની વાટ રે, 

અલબેલા કાજે ઉજાગરા. 

પગલે પગલે એના ભણકારા વાગતા, 

અંતરમાં અમથા ઉચાટ રે। … અલબેલા કાજે 

બાંધી મેં હોડ આજ નિંદરડી સાથ ત્યાં 

વેરણ હિંડોળા ખાટ રે … અલબેલા કાજે 

ઘેરાતી આંખડીને દીધા સોગન મેં 

મટકું માર્યું તો તારી વાત રે … અલબેલા કાજે 

આજના તો જાગરણે આતમા જગાડ્યો 

જાણે ઊભી હું ગંગાને ઘાટ રે … અલબેલા કાજે 

મીઠા લાગ્યા તે મને આજના ઉજાગરા. 

મોતીબાઈ

આ મીઠા ઉજાગરા ગુજરાતી રંગભૂમિને ફળ્યા એવા આજે, વેલેન્ટાઇન ડેના સપરમા દિવસે સૌ પ્રેમીઓને ફળજો.

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

XXX XXX XXX

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”; 14 ફેબ્રુઆરી 2026