કહે છે કે કોરોના
ગંધ અને સ્વાદ વગરનાં કરી મેલે છે!

કહે છે કે કોરોના
નિશાળ કૉલેજ કારખાનાંને ખંડેર કરી મેલે છે!

કહે છે કે કોરોના
લેવા નથી દેતો શ્વાસ, કરાવે છે મોતનો ભાસ!

કહે છે કે કોરોના
ને પરવડતું નથી કોઈ કોઈને ભેટી ભેટીને કરે વ્હાલ!

કહે છે કે કોરાના
નામશેષ કરવા ફાંફાં મારી રહ્યાં છે સહુ કોઈ!

છતાં મારો રાષ્ટ્રવેપારી તાનાશાહ
ઝૂમી રહ્યો છે દીદી ઓ દીદી ગાતો ચૂંટણીઓની સભાઓમાં!
લાશો ભરી, સાયરન વગાડતી, ભાગતી, ઍમ્બ્યુલન્સને જોઈ
એ કરી દે છે કુંભમેળામાં શ્રાદ્ધનું સ્નાન!
તાળી થાળી ને ઘંટ વગાડતો મચી પડ્યો છે રામમંદિરમાં!

તાબડતોબ એક દંતકથા વહેતી થઈ છે
કહે છે કે કોરોના
ને તાનાશાહ માજણ્યાં ભાઈ બુન છે!

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 મે 2021; પૃ. 15

(લૉકડાઉન વખતે અસંખ્ય શ્રમિકોએ પોતાને વતન પગપાળા જવું પડ્યું. તે પ્રસંગ પરથી લખાયેલાં કાવ્યગુચ્છમાંનાં કેટલાંક.)

થાલી-પીઠ

ઘોડબંદરરોડના પ્રકાશતા પહાડો વચ્ચેથી પસાર થતું ટોળું ચોંકી ઊઠે છે ધણધણાટીથી.
સૌની આંખો મંડાય છે સાત્ત્વિક બાલ્કનીઓ ભણી, જ્યાંથી સંભળાય છે વેલણોનું સ્ટીલના વાસણો પર પિટાવું, ચમચાઓનું થાળીઓ પર અફળાવું.
ગામમાં આ જ તો છે પદ્ધતિ, તીડ અને લંગૂરને લચ્યા મોલ પરથી હાંકી કાઢવાની. ચેતવણી સમજાતાંવેંત ટોળું ગતિ વધારે છે.

પાર્લે-જી

આ વળી શું?

છોકરી લે છે એક પડીકું. માસ્ક-મેગાફોનવાળી મહિલા તેનાં ભાઈ-બેનને પણ અકેકું આપે છે, પછી માસ્ક પાછળથી સૂચનાઓ ભસે છે. આજીવન ઉઝરડાયેલી સ્ત્રીને જમણેથી ડાબે ધકેલાય છે, જેથી તેની બાંધણી ભરબપોરે ચમક-ચમક થાય. મરદને આજ્ઞા કરાય છે, માથે પૈડાંવાળી બૅગ મૂક, તેની ઉપર છોકરી મૂક. બાળકો ગલોટિયાં ખાય છે ધૂળમાં. માસ્ક સંતોષપૂર્વક જાય છે સલામત અંતરે, ’રેકર્ડ’ની ચાંપ દાબે છે અને પૂછે છે :
કેવું લાગે છે?

ઘર કબ આઓગે?

તમારા છેલ્લા વૉટ્‌સએપને ચૌદ દિવસ થયા. આપણાં લગ્ન થયાં ત્યારે હું ચૌદની હતી. હવે તમે પહેરેલે કપડે છો. તો શું થયું? કપડાં છે ય શું, સિવાય કે ઓતપ્રોત થવામાં વિઘ્ન?

હું ઉંબરે ઊભી છું, મલમ લઈને, તમારા ઉઝરડાયેલાં તળિયાં સારુ. સાબદા રહેજો, ઘર ભણી આવતા રસ્તા પર લોકો લાઠી લઈને ઊભા છે. છાપરાં ઠેકતાં આવજો. વહાલા, જેમ તમે આવતા હતા, હું તેરની હતી ત્યારે.

મુંબઈની ભીખેસ લાવલા

(સ્મરણ : અરુણ કોલટકર)

મુંબઈએ મને ભિખારી કર્યો.
મેં સર્વસ્વ વેચી માર્યું, બિસ્લેરીની બોટલ માટે.
નામ વગરના નગરમાં બિનસરકારી સંસ્થાઓએ
મને ભાખરી-ગોળ આપ્યાં.

મેં ટ્રકડ્રાઇવરને આપવીતી સુણાવી,
તો વેદ-પુરાણનો હવાલો આપી એણે ચાલતી પકડી.

રોડ પર મળ્યું બીડીનું ઠૂંઠું, નાખ્યું ખિચ્ચે.
આગ્રારોડ આવતાં ચપ્પલના બે ટુકડા.

વિચારતાં મને લાગ્યું, હવે
કદીયે પાછા નથી આવવું.

વૉટસએપ, બીજી મે

હાઈવે છોડ, શહેરમાં જા.
જયમાતાદી ગૅરેજ જોયું? જોયું ન જોયું કર.

(રાતે ૧૦.૧૩)

બજાર સોંસરો જા. ખાલી હશે. સૂંઘીને
જયશ્રીરામ ટીહાઉસ શોધી કાઢ.

(રાતે ૧૦.૧૩)

અહીં અબુલ મતીનનું ચાલે છે. સરખી વાત કરશે
તો આપશે નાનખટાઈ,
એકબે, આદુવાળી ચામાં બોળવા માટે.

(રાતે ૧૦.૧૩)

મન ફાવે તેટલું રહેજે.
મધરાત પહેલાં નીકળી જવું સારું. અને હા,
સાઇરન સંભળાય તો સંતાઈ જજે.
પોલીસવાળો દેખાય તો ભાગજે.

(સવારે ૧૨.૦૧)

અંગ્રેજી પરથી અનુવાદ : ઉદયન ઠક્કર

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 મે 2021; પૃ. 04

(હવામાં બુલંદ અવાજો, એકમેકને વળોટતા, આભ બેદતા, જનસમૂહને મૂર્છિત કરતા.)

(એક અતિશય નિર્બળ અવાજ) 

ઃ પણ હે જગવિધાતા, અમને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ છે, અમને કહેવામાં આવ્યું છે, કે તમે પોતે તમારો પ્રાણવાયુ લઈ આવો. એ માટે અમારે વૃક્ષો પાસે જવાનું હતું પરંતુ એ વૃક્ષો ફોર લેઈન માટે કપાઈ ગયાં છે, અને થોડાં બુલેટ ટ્રેનના આવાગમન અર્થે. હવે ક્યાં જઈએ? માર્ગદર્શન, પ્રભુ!

(ગેબી આકાશવાણી)

ઃ વૃક્ષો વાવો. તમને વારંવાર કહ્યું છે, કે વૃક્ષો વાવો. જુઓ, જેમ અત્યારે અમે તમારે માટે ઑક્સિજન પ્લાન્ટ ખડા કરવામાં રોકાયા છીએ કે નહીં? કશું ક્યારે ય મોડું હતું નથી. આ ઑક્સિજન પ્લાન્ટ ચાલુ થશે ત્યાં સુધીમાં કદાચ આ મહામારીનું પાંચમું મોજું આવી શકે તો એમને માટે આ પ્લાન્ટ ઉપયોગી થશે. જેમ કેરીનો ગોટલો વાવો છો ત્યારે …

(બીજો મૃતઃપ્રાય કંઠ) 

ઃ અમને જાણ છે એ બાબતની આપણે જે કેરી ખાઈએ છીએ તે આપણા વડવાઓએ વાવેલા ગોટલાની છે, પણ અત્યારે આટલું લોક સ્મશાનઘાટ પહોંચે છે તે વિશે …

(બુલંદ પડઘા)

ઃ જીવન અને મૃત્યુ આપણા હાથની વાત નથી. ક્યારે ય નહોતી, એ શું નથી જાણતાં સહુ? જે બચવાનાં નથી એ લાખ ઉપાયે પણ નહીં બચે.

(ત્રીજો ડૂબતો અવાજ) 

ઃ પણ અમે તો આપને ઉધ્ધારક લેખે જ નીરખ્યા છે, અમારી જવાબદારીઓ હજી માથે છે, અત્યારે મરવાનું અમને પોસાય એમ નથી, મારા પરિવારનો હું એકમાત્ર કમાતો સભ્ય છું, મહાનાયક!

(ગગનમંડળમાંથી પડઘા) 

ઃ નચિંત બનો સહુ ! પાંચ કિલો અનાજ તમામ જરૂરતમંદોને મળવાનું છે, બે મહિના લગી. તમારાં સગાંવ્હાલાં ભૂખે નહીં મરે. જાન ન હોય તો કંઈ નહીં, જહાન તો છે ને ! અને એ તો તમારી પાછળ રહેવાનું જ છે. જરા પાછળ જુઓ, ચાલી આવે છે એક લાંબી કતાર અડગ નિર્ધાર સાથે, કર્મશીલ અને ગતિશીલ એમની પાસે લોખંડની ખાટ જેવુંયે છે કશુંક. ચાલો, પૂછીએ એમને કે એ કયા સત્કાર્ય અર્થે નીકળ્યાં છે!

(મહાનાદની આસપાસ ઝીણા ઝીણા અવાજો) 

ઃ ના, ના, સર! એમને કંઈ પૂછતા નહીં. અત્યારે મૌન જ યોગ્ય છે, સર ! તમે કશું બોલતા નહીં, પ્લીઝ …

(મહાનાદ)

ઃ અમે શું ડરપોક છીએ? સામી છાતીએ ઘા ઝીલનારા અમે ચૂપ રહીએ? આ દેશબાંધવોને જરૂર પૂછીશું કે કયા મહાકાર્ય અર્થે તેઓ આ સરંજામ સાથે નીકળ્યાં છે ! એમનું સાહસ સરાહનીય છે.

(કતારમાંનો પહેલો જીવ)

ઃ હે વંદનીય ! આ ખાટ તો ભઠ્ઠી છે સ્મશાન માટેની. ત્યાં મસાણમાં ટોકન લઈને બેસવું પડે છે એમ સમાચાર છે. તો આ શું કે પોતાનો સામાન પોતે જ લઈને નીકળે તો પીડા નહીં. અંતિમક્રિયાનું એ ટુ ઝેડ બધું આ ઝોળામાં છે. ત્યાં ગયા કે ફટ ગોઠવી ભઠ્ઠી, પાછળ મારો છોકરો લાકડાં લઈને એ ચાલ્યો આવે … હવે નો પ્રોબ્લેમ, નો ટોકન, નો લાઈન. જ્યાં જ્યાં દેખાય ત્યાં ફટ ભઠ્ઠી ગોઠવીને ઝટ કાંડી ચાંપી એટલે પત્યું. અમારે તો, કૃપાળુ, આપનું કહ્યું માથે, શું જીવતાં કે શું મૂએલાં, આધાર જાતનો, ખુદનો, પેલો કયો બોલ આપેલો આપે? જેમાં આતમ-બાતમ આવતું’તું તે? આતમનો ભાર?


સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 મે 2021; પૃ. 01