સમી રે, સાંજના ઘોડા હણહણ્યા, જવું, અઘોર ઘનઘોર,
ઘડીએક સંઘડો રોકજો, વીરા ! આરોગવા મોહનથાળ.
રોગીને શું? આરોગવું, મારાં ખૂટ્યાં અન્નજળ!
હલેકે અંધારા ઉલેચિયા, પલમાં જોડ્યા રથ દ્વાર,
અંધારું ઓઢીને વીરા ! ઉડિયા, ઉડ્યા ગગનને પાર,
સીમ-શેઢા, વીરા ! ભૂલિયા ભૂલ્યા, ખેતર પાદર,
ભેંસો ભાંભરે, તમને ના સાંભરે? રસહીન થયા રસધાર,
મનરેગાનાં કામ રઝળ્યાં, રઝળ્યાં, વિલાપતાં ઘરબાર
જનની જોડ તૂટી રે વીરા ! તમે નહીં કસૂરવાર !
કિસાન સભાને ઝાઝેરા જુહાર, સલામ લાલ મોજાર,
ગબીમાનો જાયો ! રત્નો ભઈ, પોઢ્યા પાયાવાર

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 જૂન 2021; પૃ. 10

કોરોનાનો વાઇરસ જ્યારથી વિશ્વના દેશોની પ્રજાઓને વળગ્યો છે, ત્યારથી જેમનું ધ્યાન ન હતું, તેવા લોકોનું ધ્યાન પણ જાહેર વહીવટની ગેરવ્યવસ્થા તરફ જવા લાગ્યું છે. બધાંને ખબર પડી છે કે આપણે વહીવટમાં નબળા છીએ. આપણે કામચોર અને અનિર્ણયાત્મક છીએ. નિયમોનું પાલન કરવાનું કે શિસ્તમાં રહેવાનું કદાચ આપણાં લોહીમાં નથી. ધીરજ અને સહિષ્ણુતા બન્ને આપણે બહુ ઝડપથી ખોઈ બેસીએ છીએ. આ અને બીજાં અનેક કારણોસર આપણે ત્યાં કાયદાનું શાસન એટલે કે ધોરણસરની વ્યવસ્થા સ્થાપવામાં આપણે કાચા પડીએ છીએ.

આપણી લોકશાહીની વ્યવસ્થા કંઈક એવી છે જેમાં સૌથી ટોચ પર ચુંટાયેલી સરકાર છે. તેનામાં કોઠાસૂઝ અને પ્રસ્થાપિત નિયમો અને પરંપરા પ્રત્યે જે પ્રકારનાં આદર અને સન્માન હોવાં જોઈએ, તે વરતાતાં નથી. ઘણી બધી વખત તો પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટરની અદાથી આખું વહીવટી તંત્ર ચલાવાય છે. રાજકીય દખલગીરી ઘટવી જોઈએ. તેના બદલે અતિશય પ્રમાણમાં તે વધતી ચાલી છે. વાત તો સારા વહીવટની અને ઓછા વહીવટની થતી હતી, પણ એ તો પોથીમાંનાં રીંગણાં સમાન બની રહેલ છે. આપણે ત્યાં રાજકીય દખલ ઘટે એ અપેક્ષિત છે, પરંતુ આખો માહોલ વિપરીત દિશાનો છે.

ગુજરાત વાવાઝોડાંમાંથી પ્રમાણમાં ઓછા નુકસાનથી બહાર આવી ગયું, પરંતુ ‘યસ’ નામના વાવાઝોડાએ ઓરિસ્સા અને પશ્ચિમ બંગાળમાં ઘણું નુકસાન વેર્યું છે. આપણા વડા પ્રધાન કોઈ પણ ચૂંટણી વખતે બેફામ વાણી-વિલાસમાં વિહરતા હોય છે. પછી બધું સમથળ થવા દેવાને બદલે રાજકીય કિન્નાખોરી, દ્વેષ અને વેરભાવના પ્રગટાવતાં રહે છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં મુખ્ય સચિવ સાથેની જે કંઈ ઘટના બની તે અત્યારનું અતિ મહત્ત્વનું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. આ બધા ઘોંઘાટમાં ઓરિસ્સાના મુખ્ય મંત્રી નવીન પટનાયકે કેન્દ્ર સરકાર કોવિડમાં વ્યસ્ત હોવાને કારણે તેની પાસે કોઈ મોટા રાહત પૅકેજની માંગણી ન કરી એ ‘પૉઝિટિવ’ સમાચાર ભાગ્યે જ અખબારોમાં હેડલાઈન બનીને ચમક્યા ! સંજોગો અને પરિસ્થિતિ મુજબનું આદર્શ વર્તન કેવું હોઈ શકે તેનું ઉદાહરણ આ મુખ્ય મંત્રીએ પૂરું પાડ્યું.

આપણું રાજ્ય સમવાયતંત્રી છે. એટલે કે સત્તા વિકેન્દ્રિત રીતે રાજ્યોમાં વહેંચાયેલી છે, રાજ્યો કેન્દ્ર સાથે જોડાયેલાં છે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય બન્ને પરસ્પર અનેક રીતે જોડાયેલાં છે. બંધારણે અનેક રીતે આ સંબંધની શક્તિ અને મર્યાદા કેટલીક જોગવાઈઓ દ્વારા સ્પષ્ટ કરી આપી છે. કેન્દ્રનો હાથ ઉપર રહે એ સ્વાભાવિક છે પરંતુ રાજ્યો એવા તાબેદાર નથી એ રીતે કેન્દ્રે વર્તવાનું છે. રાજ્યપાલની નિમણૂક વખતે કે મુખ્ય સચિવની નિમણૂક વખતે તેણે આદર્શ પરામર્શકની ભૂમિકા અદા કરવાની છે. આદર્શો વ્યવહારમાં ક્યાં ય જણાતા નથી એ જ મોટી મુશ્કેલી છે.

ટોચનો વહીવટી સંવર્ગ પણ પોતાની ભૂમિકા બરાબર સમજતો નથી અને અદા કરતો નથી. રાજકીય સરકારો વફાદારીની અપેક્ષા રાખે છે અને આ સર્વોચ્ચ અધિકારીઓ સ્થૂળ લાભો મેળવવા માટે સ્પર્ધામાં ઉતરે છે. છાણના દેવને કપાસિયાની આંખો જેવો ઘાટ ચાલ્યા કરે છે. તેઓ અંતે વહીવટી પ્યાદાં બનીને અટકી જાય છે.

અદાલતોએ આ સમયમાં ઘણું જોર બતાવવા માંડ્યું છે. તેથી પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે રાજવહીવટ સરકાર ચલાવશે કે અદાલતો ? પારદર્શકતા અને આંકડાઓની પારદર્શકતા એનો તો ઘડોલાડવો થઈ ગયો છે. કોઈ પણ બાબતના અધિકૃત આંકડા, વિશ્વસનીય આંકડા આપણી પાસે ઉપલબ્ધ ન હોય, તો કરવામાં આવતું આયોજન ધૂળ પરનું લીંપણ બની રહે તે સાવ સ્વાભાવિક છે. સરકારોએ પોતાના સ્વાર્થી રાજકારણથી વહીવટની કમર તોડી નાખી છે. સંનિષ્ઠ, પ્રામાણિક, હિંમતવાળા, કાયદાની શિસ્ત પ્રમાણે ચાલનારા અધિકારીઓ આજના સમયમાં ખૂણો પાળવો પડે એવી દશામાં મુકાઈ ગયા છે. મુખ્ય સચિવને વહીવટી રીતે નાથવામાં નિષ્ફળ જતું તંત્ર હવે વેરભાવનાથી ડિઝાસ્ટર મૅનેજમેન્ટ ઍક્ટ હેઠળ તેને સજા કરવા પર આવી ગયું છે!

પ્રત્યેક વરિષ્ઠ સનદી અધિકારીનું સ્વપ્ન કારકિર્દી દરમિયાન મુખ્ય સચિવપદે પહોંચવાનું હોય છે. પછી મુખ્ય સચિવપદની ગરિમા તંત્રના એક ઑમ્બુડ્ઝમેનની રીતે અદા કરવાની હોય છે. આવી વ્યાપક ફરજ અને નિષ્ઠા તેમનામાં રોપાયેલી છે, એવી સમજ તેમનામાં પણ ઊતરતી નથી. પૂર્વસરકારોને દોષ દેવાથી પોતે ઊજળા દેખાઈ શકતા નથી ત્યારે ઘાંઘા થયા સિવાય કે અંધારામાં આથડવા સિવાય બીજી કોઈ નિયતિ તેમની પાસે બચતી નથી. જે જોઈ શકે છે, તેને આ બધું અતિ સ્પષ્ટ રીતે દેખાય છે, પરંતુ કેટલાક આંખ આડા કાન કરવામાં અને કોઈકના ખોળે બેસી જવામાં વફાદારીની સલામતી શોધે છે.

પત્રકાર રમેશ ઓઝા ગાઈ-વગાડીને વારંવાર કહે છે તે મુજબ જમણેરી વિચારધારાનાં તંત્રો ધોરણસરનું શાસન કરવામાં માનતાં નથી હોતાં અને ધોરણસરનો વહીવટ આપી નથી શકતા. પોતાના અસ્તિત્વને અને પોતાની પ્રભાવી સત્તાને ટકાવી રાખવા માટે આવી અવ્યવસ્થા સર્જવી અને ચાલવા દેવી એ એમની કદાચ વ્યૂહરચના હોય છે. આવા નિરાશાજનક માહોલમાં સર્વોચ્ચ અદાલતના મુખ્ય ન્યાયાધીશની હાલની ભૂમિકા કંઈક આશા જગવે છે, જેના અણસાર સી.બી.આઈ.ના વડાની પસંદગીના પ્રક્રિયામાં અને રાજદ્રોહનો કેસો અને તેની કાયદાકીય જોગવાઈ બાબતે જે પુનઃવિચારણા તેઓ હાથ ધરી રહ્યા છે, તેમાં વર્તાય છે. એમાંથી પ્રેરણા લઈને પ્રત્યેક જાગ્રત અને સંવેદનશીલ નાગરિકે પોતે જ્યાં હોય ત્યાંથી પોતાને ફાળે આવતી જવાબદારી વ્યાપક દેશહિતમાં અદા કરવાની રહે છે.

સરહદ ઉપર સલામતી જોખમાય તેવાં છમકલાં થાય છે ત્યારે આપણી જે રીતે ઊંઘ ઊડી જાય છે તેવું દેશના આંતરિક માહોલમાં સર્જાય છે ત્યારે મોટે ભાગે આપણને ખબર સુધ્ધાં પડતી નથી. આપણે સબસલામતની આલબેલ પોકારીને લાંબી સોડ તાણતા રહીએ છીએ. લોકશાહી આપણી પાસે સતત જાગૃતિ અને સતત સાવધાનીની અપેક્ષા રાખે છે.

e.mail : dankesh.oza20@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 જૂન 2021; પૃ. 10

આજે હું માણસના એ વર્તનની વાત કરીશ જેને આનાકાની કહેવાય છે. અવઢવ કહેવાય છે. અંગ્રેજીમાં, હૅઝિટેશન કહેવાય છે. જોઈએ કે હ્યુમન કનેક્શન સાથે એનો શો સમ્બન્ધ છે.

દુનિયામાં કેટલીયે વ્યક્તિઓ નૉન-કમિટલ હોય છે – અપ્રતિબધ્ધ. કશી વાતે બંધાય જ નહીં. કોઈ કોઈ પત્નીઓ પતિઓને ગાંઠતી નથી. કેટલાક પતિઓ તો ન ગાંઠવાને પોતાનો અધિકાર સમજે છે. શેઠને નોકરને વિશેની કે આસિસ્ટન્ટને હેડને વિશેની પ્રતિબદ્ધતા ન સમજાય તો પ્રશ્નો થાય છે. પ્રિય પ્રિયાને કમિટેડ છે અને પ્રિયા પ્રિયને, કમિટમૅન્ટ ન જળવાય તો પ્રશ્નો થતા હોય છે, થઈ શકે છે.

અપ્રતિબદ્ધ લોકો સુસ્ત હોય છે. એમને પ્રાપ્ત તો કરવું જ હોય છે પણ એને વિશેનો જરૂરી પુરુષાર્થ નથી કરતા. એવાને એમ કે બગાસું ખાતાં પતાસું ગળે ઊતરી જતું હોય તો સારી વાત છે. પોતે પેલા આળસુની જેમ બોરના ઝાડની છાયા હેઠળ સૂતો રહે છે, પણ સામી વ્યક્તિને અદ્ધર રાખે છે, ઉચાટમાં રાખે છે. સદ્દનસીબે બોર છાતીએ પડ્યું હોય છે છતાં આશા રાખે છે કે કો’ક આવશે ને મૉંમાં મૂકી આપશે. તો ય એને થાય છે, સાલું ચાવવું તો પડશે …

કદાચ બીજા વ્યવહારોમાં નભી જાય પણ આવી ઉદાસીનતા અમુક સમ્બન્ધોમાં નથી ચાલતી. બે બેનપણીઓને, બે ભાઇબંધોને, પ્રિય-પ્રિયાને કે બૉયફ્રૅન્ડ-ગર્લફ્રૅન્ડને આ વાત ખાસ લાગુ પડે છે, કેમ કે એ સમ્બન્ધો નાજુક છે છતાં જો વિકસે તો જીવનભર ટકે છે. નહિતર, હોય તે નાનોમોટો સમ્બન્ધ પણ ખાટો થઈ જાય છે, સૂકાઈને ખરી પડે છે. પ્રતિબદ્ધ રહેવાથી જ માણસ માનવીય લાગે – પોતાને તેમ સામાને. અને તો જ જીવનની મીઠાસ અનુભવાય.

આમ થવાનું ખરું કારણ એમનું વર્તન છે. તેઓ નિર્ણાયક વર્તન નથી કરી શકતા, હા કે ના પર નથી આવતા, આનાકાની કરે છે. નાનીમોટી હરેક વાતમાં હૅઝિટેશન દાખવે છે, અવઢવમાં રહે છે.

સામી વ્યક્તિને કશું પણ કહેતાં પહેલાં, કે કોઇ પણ બાબત માટે કાર્ય કરતાં પહેલાં, અટકી પડવું અચકાવું થોભવું ઢીલા પડી જવું એટલે કે ન-નિર્ણયની સ્થિતિમાં રહેવું અને રાચવું એ અવઢવ છે. લેખમાં ઘણુંખરું હું અવઢવ શબ્દ વાપરીશ.

બે રંગ જાણીતા છે – કાળો અને સફેદ. એ બેની વચ્ચેનો પણ છે, ભૂખરો. સમજો, બ્લૅક, વ્હાઇટ અને ગ્રે.

જેઓ કોઈ પણ બાબત માટે અને ખાસ તો સમ્બન્ધ માટે ઝુકાવે છે ને ‘હા’ ભણી દે છે એ લોકો વ્હાઇટમાં જીવે છે. આગળના સમયોમાં, પ્રેમીઓ હમેશાં ઝુકાવતા. છોકરીઓ ‘ના’ પાડવાની ઘડીએ પણ ‘ના’ ન્હૉતી પાડતી. છોકરાઓ ‘હા’-થી જુદું સમજતા જ ન્હૉતા. જીવનરૂપી સરોવરમાં એ પ્રેમીઓ ધબાકા સાથે ઝંપલાવતાં. વાગે, ડૂબી જવાય કે ગૂંગળાઈને મરી જવાય એવાં પરિણામ આવતાં પણ એ જુદી વાત છે … બાકી, તેઓ હમેશાં હસતાં હોય છે, મોટે ભાગે ખડખડાટ.

જેઓ કોઈ પણ બાબત માટે અને ખાસ તો સમ્બન્ધ માટે સીધી ‘ના’ ભણે છે એ લોકો બ્લૅકમાં જીવે છે. એમની ભાષા આવી હોય છે : મને નહીં ફાવે : એ નક્કામી છે : મને રસ નથી : મને ભૈબંધી નથી ગમતી : એ આમ છે, એ તેમ છે : આ લોકોને જીવનની ઊજળી બાજુ દેખાતી જ નથી. ખરેખર તો તેઓ માણસાઇને ઓળખતા નથી, ઓળખવા માગતા નથી. કહેવાય છે કે આ લોકો કદી પણ હસતા નથી. વરસને વચલે દા’ડે, બને કે, જરાક હોઠ ફેલાવે …

પરન્તુ અવઢવમાં જીવતા જનો ગ્રેમાં જીવે છે. તેઓ હા નથી ક્હૅતા કે ના નથી ક્હૅતા, મને નથી ગમતા. એ લોકો ધીરા હોય છે. તેઓ જાણ્યે-અજાણ્યે વાર લગાડતા હોય છે. એમની ધીરજનાં ફળ મોટે  ભાગે તો માઠાં જ આવે છે. નિર્ણયની રાહ જોનારું સામું માણસ નિરાશ થઈ જાય છે. કનેક્શન તૂટી જાય છે. હા, ક્યારેક ફળ મીઠાં નથી આવતાં એમ નથી, પણ ક્યારેક જ. એમનાં મૉંઢાં હમેશાં કટાણાં જ જોવા મળે છે.

એ એવી અવઢવ છે જેમાં નાપાસ થવાની પૂરી ગૅરન્ટી હોય છે. આ અવઢવને વર્તનનો માઇનસ પૉઇન્ટ ગણવો જોઈશે.

કૃષ્ણ તો અવઢવને સાવ નકારે છે. એમણે ‘ગીતા’-માં કહ્યું છે કે અવઢવ મોટામાં મોટો ગુનો છે. ત્યારે માણસ જીવનનો જ દ્રોહ કરતો હોય છે. કૃષ્ણ એ અવઢવને ગુનો કહી શકે કેમ કે એમનો આશય યુદ્ધ જીતવું તે હતો. કેમ કે એ મહાભારત યુદ્ધ હતું, સામાન્ય ન્હૉતું.

અર્જુન

પણ અર્જુનની અવઢવ વૈયક્તિક હતી – સ્વજનો ને ગુરુજનોને કેમ મારી શકાય? એની સામે એવો સાર આવે છે કે આતતાયીઓનો નાશ કરવો એ ધર્મ્ય છે. પણ એની વિમાસણ એ હતી કે સામે છે એમાં આતતાયી કોણ છે તે શી રીતે નક્કી કરવું. છેલ્લે એ ભલે માની ગયો, પણ એની અવઢવને પ્લસ પૉઇન્ટ આપવો જોઈશે.

હૅમ્લેટ

આવું જ દૃષ્ટાન્ત હૅમ્લેટનું છે. એ ઘોસ્ટે – ભૂતે – હૅમ્લેટને કહ્યું કે તારા પિતાના મૃત્યુ માટે ક્લૌડિયસ, તારો અન્કલ, જવાબદાર છે. હૅમ્લેટને થયું, ખરેખર એમ થયું હશે, સત્ય શોધી કાઢું. અને એને વિચાર આવે છે કે હત્યા કરીને ન્યાય હાંસલ કરું ને સાતા મેળવું. પણ એને પ્રશ્ન થાય છે કે ભૂત પિતાનું જ હશે કે કેમ. એને એ પ્રશ્ન પણ થાય છે કે કાવતરામાં મા જોડાઈ હશે કે કેમ. એને થાય છે, કામ ખોટું જ કરવાનું છે, કેમ કરાય? હૅમ્લેટ પાછો પડી જાય છે, વિલમ્બ કરે છે, અવઢવ અનુભવે છે. સમીક્ષકોએ બરાબર કહ્યું છે કે એની અવઢવનું મુખ્ય કારણ એ પોતે છે. એનામાં વિવેક છે, જાગૃતિ છે. ભાવનાનો માર્યો સારું કે હત્યા જેવું નરસું કૃત્ય કરે એવો નથી. એ બુદ્ધિમાન છે, નીતિશીલ છે. હૅમ્લેટની અવઢવને પણ પ્લસ પૉઇન્ટ આપવો જોઈશે.

બે સવાલ છે : ક્યારે અવઢવમાં રહેવું? ક્યારે ન રહેવું?

યુદ્ધ, નિર્દોષોની હત્યા, નરસંહાર, ખૂનખરાબા, એટલે કે જીવનમરણના પ્રસંગોમાં અર્જુન અને હૅમ્લેટની જેમ હૅઝિટન્ટ રહેવું, ખૂબ વિચારવું, ખાસ્સા અવઢવમાં રહેવું.

પણ માણસ માણસ તરીકેના સમ્બન્ધો બાંધવાને વિશે ને બંધાયા પછી એને ટકાવવા વિશે અવઢવમાં રહેવું જરૂરી નથી. એ ગ્રે એરિયામાંથી બહાર નીકળી જવું જરૂરી હોય છે. નહિતર મારે કહેવું જોઈશે કે એ અવઢવ મોટામાં મોટો ગુનો છે – કૃષ્ણને મારા માટે સારું લાગશે, તેઓશ્રી એમનું મનમોહન સ્મિત મોકલશે …

= = =

(June 14, 2021: USA)

Picture Courtesy : PInterest, Pinterest.