“અરે, હાંભળો સો કે …,” કાઠિયાણી સરજુબાએ પતિ વજેસંગને હળવા સાદે ટહુકો કર્યો. 

“બોલોને, સમુડીની બા”, વજેસંગે સામો હોંકારો દીધો.

“તમે ય તે હું, આમ ને આમ સમો હાલ્યો જાય સે, ને તમે હાથ જોડીને બેઠા સો”, સરજુબાએ હૈયાવરાળ ઠાલવી.

“સમુડીની બા, હું હંધુ ય હમજુ સુ, પણ પાસતરા બે વરહ કોરાધાકોર ગયા, તે મને થ્યું કે જો આ વરહ મેઘો મંડાય તો આપણી સમુડીના હાથ પીળાં કરી નાખીયે. પણ આ વરહમાં ય કાંઈ હકરવાર નથી. હાળી માઠી બેઠી સે ને કાંય.”

સરજુબા : “ઈ હાચું, પણ સમાને માન તો આપવું જ રીયું ને. સમુડીને હવે અઢારમું બેહી ગ્યુ. ને મારું માનો તો હવે બવ વાર કરવા જેવી નથ. પસી કે’તા ના કે …,”

“વાત તો તમારી સોળાના, સમુડીની બા, પણ વિવામાં પાસો ઘરજોગ દાયજો તો કરવો પડસે ને. ને આપણી પાહેં હવે હમ ખાવા નકરું એક ખેતર રીયું સે. મુખીને કાવડિયા ધીરવા કીધું તો કે હામે હુ મૂકો સો.”

સરજુબા : “તે પસે હુ વિસાર્યું ….? જોઉં સું બીજો કોય વેત થાય ઈમ સે કે નઈ.”

….

પછી તો એ ય ને ઘડિયા લગ્ન લેવાયા, ગીતો ગવાયાં ને લાખેણો દાયજો કરી વજેસંગે વાજતે-ગાજતે સમુડીને વળાવી. ગામ આખું જોતું રહી ગયું.

બીજા દિવસની વહેલી પરોઢે કામથી પરવારી સરજુબા પતિ વજેસંગ સામે જોઈ બોલ્યા, “લ્યો હાલો તંયે હવે ખેતર નથ જાવું? 

પત્ની સામે જોઈ વજેસંગ મરક મરક મલકાઈ રહ્યાં ….!!

ગાંધીનગર

e.mail : h79.hitesh@gmail.com

પટણા જતી બસની છેલ્લી લાંબી સીટ પર રમા અને રાધિકા બેઠાં હતાં. આમ તો વચ્ચેની ઘણી સીટ ખાલી હતી પણ આ મા-દીકરીમાં ત્યાં બેસવાની હિંમત નહોતી. માના ખોળામાં સૂતેલી રાધિકાની આંખ તો મીંચાઈ ગઈ પણ રમાને ઊંઘ ક્યાંથી આવે? જ્યાં કામ કરતી હતી એ ઘરે વિનંતી કરી ત્યારે માંડ પટણા જવા માટે ત્રણસો રૂપિયા મળ્યા હતા. કોઈ આ પૈસા પડાવી લે તો? ના ભાઈ ના, એના કરતાં જાગતા રહેવું સારું.

રાધિકાના મોં પર આવેલી લટ સરખી કરતાં એને બળવંત યાદ આવ્યો. એ ય તે આવો જ દેખાવડો હતો. એટલે જ તો રમાને ચીડવવા કહેતો,

“ગામની કેટલી ય છોકરીઓ મારી પર મરી ફીટતી, પણ કોણ જાણે કેમ હું તને પરણવાની ભૂલ કરી બેઠો!” રમા ય એને ધબ્બો મારીને ખોટો ખોટો ગુસ્સો કરતી. કેવા મજાના એ દિવસો હતા ને કેવો સુખી સંસાર! બાકી હતું તે રૂડી રૂપાળી દીકરી જન્મી! પણ એ દિવસો ઝાઝું ના ટક્યા. બળવંત એવી ખોટે સોબતે ચઢી ગયો કે, અંદર-બહારથી સાવ ખોખલો થઈ ગયો. લાખ પ્રયત્ને પણ રમા એને બચાવી ન શકી. એ ગયો ને રમા માટે કઠણાઈના દિવસો શરૂ થયા.

પારકાં કામ કરીને રાધીને મોટી તો કરવા માંડી પણ એને ભણાવવાની રમાની તીવ્ર ઇચ્છા હતી એ પૂરી શી રીતે કરવી? એ તો ભલું થાજો શ્યામબાબુનું જેમણે આશ્રમશાળાનું સરનામું આપ્યું જ્યાં ભણીને રાધિકા આજે બારમી પાસ થઈ ગઈ હતી. ઈ સ્કૂલમાં મૂકી તે દી શ્યામબાબુએ બહુ હિંમત આપેલી, “રમા, તારા આખા ય ગામમાંથી તું પહેલી એવી મા છે જે દીકરીને ભણવા લઈ આવી છે. જોજે, રાધી ભણીને તારું નામ ઉજાળશે.”

રાધીએ આર્મીમાં ભરતી થવાનું નક્કી કરેલું. જાતે જ બધી તપાસ કરેલી, ફોરમ ભરેલા અને પહેલી પરીક્ષા પાસ પણ કરેલી. છોકરીએ રાત-દિવસ જોયા વિના મહેનત કરેલી, તાલીમ લીધેલી ત્યારે આ દિવસ જોવા મળેલો. આજે આખા દેશમાંથી આવેલી ૨૦૦ છોકરીઓ વચ્ચે થનારી અત્યંત આકરી કસોટીમાંથી પસાર થવા પટણા જઈ રહી છે.

જવાનો દિવસ નજીક આવતો હતો ત્યારે રમાએ અચકાતાં અચકાતાં શેઠાણીને કહેલું, “ભાભી, મારી રાધી લશ્કરની પરીક્ષા આપવા જવાની છે. એમાં બધું જાત જાતનું કરવાનું આવે. દોડવાનું, વજન ઉપાડવાનું, ઊંચો કૂદકો મારવાનો .. કેટલું બધું ? એક મે’રબાની કરશો? આ છોડીઓને અંદર પે’રવાનાં કપડાં આવે ને, ઈ તમારી કને વધારાનાં હોય તો આલસો ?”

માયાએ એક થેલીમાં જૂનાં કપડાં આપતાં કહ્યું હતું, “આ આપું તો છું પણ મારાં માપનાં છે એટલે રાધી માટે દોરા ભરવા પડશે. સાથે એકતાનો ટ્રેક સૂટ પણ મૂક્યો છે. દોડતી વખતે પહેરશે તો એને સારું પડશે.”

આખી રાતની મુસાફરી કરી મા-દીકરી સ્ટેડિયમમાં પહોંચ્યાં ત્યારે બેઉ ડઘાઈ જ ગયાં. કેટલી બધી છોકરીઓ? એમનાં નવાં નક્કોર દોડવાનાં કપડાં ,બ્રાન્ડેડ બૂટ અને આત્મવિશ્વાસથી છલકાતી છોકરીઓ. સ્ટેડિયમનો રખેવાળ મુરારિ બધાંને પાણી પાતો પાતો રાધી પાસે આવ્યો અને પ્રેમથી પૂછ્યું, “બેટા, તરસ લાગી છે? પાણી આપું ?”

રાધીએ ધીમેથી ડોકું ધુણાવ્યું. એને પાણીનો ગ્લાસ આપતાં મુરારિનું ધ્યાન એના પગ પર ગયું. “બેટા, તારા બૂટ ક્યાં?”

“કાકા, મારી પાસે બૂટ નથી. હું તો ખુલ્લા પગે જ દોડું છું.”

“ઓહ, બહુ અઘરું છે બેટા, પણ હિંમત ન હારીશ. એક વાત યાદ રાખજે, દોડવાનું પગથી જ નહીં પણ મનથી અને મગજથી હોય છે.”

એ તો પાણી આપીને ચાલ્યો ગયો પણ એણે કહેલું વાક્ય રાધિકાને હૈયે કોતરાઈ ગયું. એ ક્ષણે જ એણે એકસાથે બે નિર્ણય કરી લીધા. એક – માએ આજ સુધી એના ઉછેર પાછળ કરેલી મહેનત એળે નથી જવા દેવી અને બે – મન અને મગજથી દોડવું છે.

એક પછી એક કસોટીમાંથી બસોમાંથી જે દસ છોકરીઓ ઉત્તીર્ણ થઈ એમાં રાધિકાનું નામ પણ હતું. છેલ્લી અને સૌથી અઘરી દોડવાની કસોટી શરૂ થઈ. સીટી વાગી. બધાંને પાછળ છોડીને રાધી તીરવેગે દોડી રહી હતી. પગમાંથી લોહી વહી રહ્યું હતું, શ્વાસ ફૂલી રહ્યો હતો પણ એની સામે એક જ લક્ષ હતું – જીત. છેલ્લી વીસેક સેકન્ડ બાકી હશે ને જે ઘટના બની એ સૌ સ્તબ્ધ બનીને જોઈ રહ્યાં. રાધિકાએ પહેરેલા ઢંગધડા વિનાના ટ્રેકસૂટનું પેન્ટ નીચે સરકવા લાગ્યું. મુઠ્ઠી ભીડીને દોડી રહેલી રાધિકાનું એ તરફ ધ્યાન જ નહોતું. એને એક ખૂણામાંથી આવી રહેલો માનો અવાજ સંભળાતો હતો. ‘દોડ રાધી, દોડ. અટકતી નહીં, ગભરાતી નહીં. તારે જીતવાનું છે.’ તો એ સાથે જ બીજા ખૂણામાંથી મુરારિનો અવાજ પણ આવતો હતો, ‘બેટા, દોડ. પગ ભલે થાકે, તારે તો મન અને મગજથી દોડવાનું છે.’

ટાર્ગેટ પાર કરી ગયા પછી રાધીને એકાએક પોતાની હાલતનું ભાન થયું. શરમથી એનો ચહેરો લાલચોળ થઈ ગયો. એ બે હાથમાં મોં છુપાવીને રડી પડી. એની પાસે દોડી આવેલા મુરારિએ પોતાના યુનિફોર્મની પાઘડી ખોલી નાખી અને રાધીની કમરે બાંધતાં એ જોશભેર બોલી ઊઠયો, ‘રાધિકા બેટી, જિંદાબાદ.’ સૌએ એના સૂરમાં સૂર પુરાવ્યો.

સાર્જન્ટ મેજરે રાધિકાને માથે હાથ મૂકીને કહ્યું, ‘પ્રાઉડ ઓફ યુ. મને ઑફિસમાં આવીને મળજે.’

પાછી ફરી રહેલી બસમાં મા-દીકરી બેઠાં ત્યારે રાધિકાના શરીર પર નવો ટ્રેકસૂટ અને પગમાં દોડવા માટેના ખાસ બૂટ હતા. રાધિકાના ખભે માથું મૂકીને જાણે જીવનભરનો થાક ઉતારી રહી હોય એમ રમા નિરાંતે સૂતી હતી પણ રાધીની આંખમાં તો માને રાજરાણી બનાવવાનું સપનું અંજાયેલું હતું. એણે માના ચહેરા પર આવેલા વાળ સરખા કર્યા અને ઝૂકીને માને ચુંબન કર્યું.

એકાએક એનું ધ્યાન ગયું કે અત્યારે એ બંને બસની આગલી સીટ પર બેઠાં હતાં.

(રમેશચંદ્રની હિન્દી વાર્તાને આધારે)

સૌજન્ય : “ભૂમિપુત્ર”, 01 ફેબ્રુઆરી 2023; પૃ. 24

સુંદરવનમાં ઉત્તરાયણનો માહોલ જામવા માંડયો હતો પણ અવ્વલ પતંગબાજ ટપુ હાથીની ગેરહાજરી ચર્ચાનો વિષય બની હતી. કોઈ કહેતું હતું કે તે ફાટે નહીં તેવા ખાસ પતંગો બનાવડાવવા માટે ગયો છે, તો વળી કોઈ કહેતું હતું કે તે બધાંના પતંગો કાપવા માટે કાતિલ દોરીની ગોઠવણ માટે ગયો છે. બધાં પ્રાણીઓને આ વર્ષની ઉત્તરાયણમાં ટપુહાથી શું નવું કરશે તે જાણવાની ઇંતેજારી હતી. ઉત્તરાયણના અઠવાડિયા અગાઉની સાંજે પાર્ટીમાં પણ આ જ વાત ચર્ચાઈ રહી હતી એવામાં બિટ્ટુ બાજ ભેંકડો તાણતો સમાચાર લઈને આવ્યો.

બિટ્ટુ બાજને રડતો જોઈ પાર્ટીનું વાતાવરણ ગમગીન બની ગયું. સેન્ડી શિયાળે નાચવાનું બંધ કરી બધાંને શાંત પાડયાં અને બિટ્ટુ અને સુંદરવનના પ્રમુખ લવલી લાયનને લઈને મીટિંગ માટે ગયો. બિટ્ટુએ બાતમી આપી કે ટપુ હાથી હવાઈનગરમાંથી કાચની લુગદીમાં બનેલી એકદમ ધારદાર દોરી લઈને આવી રહ્યો છે. હવાઈનગરમાં તેણે કાતિલ દોરીનું પરીક્ષણ કર્યું, એમાં ચાર કાગડાઓ ઘાયલ થયા હતા એની માહિતી પણ તેણે આપી.

બિટ્ટુની ચિંતા વાજબી હતી. પંખીરક્ષક સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે સુંદરવનના તમામ પંખીઓનું રક્ષણ કરવાની તેની જવાબદારી હતી. હવે જો ટપુ હાથીની દોરી ચાલે તો પંખીઓ માટે ઘણું જોખમ હતું. ત્રણે જણાએ હવે શું થઈ શકે તે અંગે ઘણી મસલત કરી અને છેવટે પાર્ટીમાં પાછાં ફર્યાં. પ્રેસિડેન્ટ લવલી લાયને બધાં પ્રાણીઓને ભેગાં કરી પ્લાન સમજાવ્યો. લવલી લાયન અને સેન્ડી શિયાળનો પ્લાન સાંભળીને બધાં પ્રાણીઓ ગેલમાં આવી ગયાં અને ફરી નાચવા લાગ્યાં. બિટ્ટુ બાજ તો એટલો બધો ખુશ થયો કે છેક સ્ટેજની ઉપર જઈને નાચવા લાગ્યો.

બીજા દિવસથી સુંદરવનનું વાતાવરણ રાબેતા મુજબ થઈ ગયું. બધાં પ્રાણીઓ ઉત્તરાયણની રાહ જોતાં હતા. ટપુ તો બધાનો પંતગ કાપવા માટે એટલો હરખઘેલો થયો હતો કે રોજેરોજ બધાનાં ઘરે જઈને કોની કેવી તૈયારી છે એ તપાસતો હતો. હવાઈનગરની કાચવાળી દોરીની વાત તેણે બધાથી છુપાવી રાખી હતી અને સામે બધાં પ્રાણીઓ પણ પોતાને કંઈ ખબર જ ન હોય એમ ટપુ હાથી સાથે રાબેતા મુજબનો વ્યવહાર કરતાં હતાં.

બધાની પતંગો કાપવા માટે તૈયાર થયેલો ટપુ ઉત્તરાયણની આગલી રાત્રે જ સુંદરવનના સૌથી ઊંચા ટેકરા પર પહોંચી ગયો હતો. ઉત્સાહને લીધે તેને આખી રાત સરખી ઊંઘ પણ ન આવી. પરોઢમાં કલ્લુ કુકડાના અવાજે ફટાક દઈને જાગ્યો અને તરત જ તેણે પતંગ ચગાવ્યો. આકાશ સાવ ખાલી હતું. સુંદરવનમાં એના સિવાય એક પણ પતંગ ચગ્યો નહોતો. પોતે પહેલો જ છે એ વાતે એ બહુ ખુશ થયો. જેવો બીજો પતંગ ચગે કે તરત જ તેને કાપવા માટે તે તત્પર હતો. ઘણી વાર થઈ ગઈ. સુંદરવનના આકાશમાં ટપુ સિવાય કોઈનો પતંગ ન દેખાયો. ઉફફ .. ઊંઘણશી છે બધાં, તહેવારને દિવસે પણ ઘોરે કરે છે એવું ટપુ મનોમન બબડયો.

આમ ને આમ સૂરજ માથે ચડવા આવ્યો પણ બીજો કોઈ પતંગ ન દેખાયો. ટપુ હવે ખરેખર થાક્યો હતો અને અકળાયો પણ હતો. જંગલમાં ચીકી અને તલપાપડીની સુગંધ પ્રસરી રહી હતી અને ટપુને ભૂખ પણ લાગી હતી. બહુ વાર થઈ એટલે એને ખ્યાલ આવ્યો કે નક્કી જંગલમાં એવું કંઈક ખાસ બન્યું છે જેની તેને ખબર નથી. તે ઘરે જવા નીકળ્યો. રસ્તામાં તમામ ઘર બંધ દેખાયા. કોઈ ન મળ્યું. એના પોતાના ઘરે પણ એણે તાળું લટકતું જોયું. ભૂખ, થાક અને અકળામણનો માર્યો ટપુ સાવ રડમસ થઈ ગયો. છેવટે લવલી લાયનના ઘરે પહોંચ્યો. ત્યાં જઈને જોયું તો આખા જંગલનાં બધાં પ્રાણીઓ ત્યાં જ હતાં. જેવો ટપુ આવ્યો કે બધાંએ જોર જોરથી તાળીઓ પાડી એનું સ્વાગત કર્યું. પંખીઓએ ‘ટપુ આવ્યો, ટપુ આવ્યો’ની બૂમો પાડી. ટપુ તો સાવ અવાચક બનીને ઊભો જ રહી ગયો.

પ્રેસિડેન્ટ લવલી લાયને પૂછયું ‘કેમ ટપુ, હવાઈનગરની ધારદાર દોરીવાળી ઉત્તરાયણ કેવી રહી?’ હવે ટપુને આખી વાતનો ખ્યાલ આવ્યો. તે નીચે બેસી ગયો અને બોલ્યો, ‘એકલા એકલા તો કંઈ ઉત્તરાયણ થતી હશે!’

હવે બિટ્ટુ બાજ આગળ આવ્યો. તેણે ગુસ્સો કાબૂમાં રાખીને કહ્યું, ‘એ ટપુડા, આ તારી કાચવાળી દોરીને લીધે આખા જંગલનાં પ્રાણીઓએ ઉત્તરાયણ ઊજવવાનું કેન્સલ કરી નાખ્યું’તું. કોઈ પંખીની પાંખો ન કપાય તેને માટે જ અમે બધાંએ તને એકલાને જ પતંગ ચગાવવા દેવાનું નક્કી કર્યું હતું. તને કંઈ ભાન પડે છે કે નહીં?’ ટપુએ તરત જ પોતાની કાતિલ દોરીની ફીરકી લવલી લાયનને જમા કરાવી અને ઉત્તરાયણ કેન્સલ નહીં કરવાની વિનંતી પણ કરી. 

ટપુએ ફીરકી જમા કરાવતાં જ બધાં પ્રાણીઓએ જોરદાર તાળીઓથી એનું ફરી સ્વાગત કર્યું. લવલી લાયને ટપુને નવી ફીરકી અને પતંગ ગિફ્ટ કર્યાં. પછી જોશભેર શરૂ થઈ સુંદરવનની રંગબેરંગી ઉત્તરાયણ!

ચિત્ર : ‘યોમ’

કવર પેજ : ધિરેન પંચાલ

(સુંદરવનની વાર્તાઓમાંથી. સૌને પતંગ મુબારક)

સૌજન્ય : મેહુલ મંગુબહેનની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર