મગન કુંભારની ચાલી,
કેશા બલુની ચાલી,
સળિયાવાળી ચાલી,
રતિલાલની ચાલી,
તારવાળી ચાલી,
પી. કસ્ટિયાની ચાલી,
ટેકરાવાળી ચાલી,
અબુ કસાઈની ચાલી,
કુંડાવાળી ચાલી,
હીરાલાલની ચાલી,
રાયચંદ મેઘરાજની ચાલી ……..
આ બધી ચાલીઓનાં નામ તો તેં સાંભળ્યા છે.
આ જ છે તારું કાશ્મીર.
આ જ છે તારું ગુલમર્ગ અને સોનમર્ગ.
કાશ્મીર જોડે તારે શું લેવાદેવા?
તેં કાશ્મીર જોયું છે?

ઉનાળાના ધોમધખતા તાપમાં તપતા પતરાની નીચે એક ઓરડીમાં ટીવી પર ‘કાશ્મીરની કલી’ પિક્ચરમાં તે કાશ્મીર જોયું છે. એની વાદીઓ, ઘટાઓ, એનું કુદરતી સોંદર્ય જોયું છે. કાશ્મીર તો તું ક્યારે ય ગયો નથી. કાશ્મીર તો છે તારા માટે એક કલ્પના. તારી પાસે તો અમદાવાદથી કાણ મોકાણે ક્યારેક તારા ગામે જવાનું ભાડું પણ નથી હોતું. તો કાશ્મીરની શું વાત કરવી?

અને ૩૭૦ની કલમ.

ઓહોહોહોહોહોહોહોહો.

એક વાર ખાડિયાની પોળમાં જઈને ઘર તો ખરીદ.

“નામ?”

“નયન જાદુગર.”

“જાદુગર? પણ કેવા?”

“પરમાર.

“સોરી. એસ.સી.ને ઘર નથી આપતા.”

અહીં હજારો ગામડાઓમાં (અને શહેરોમાં પણ) એક અઘોષિત, અદ્રશ્ય ૩૭૦ની કલમ તારી સામે પ્રવર્તે છે એ તો પહેલાં દૂર કર.
કાશ્મીરની ક્યાં પંચાત કરે છે?

આમ પણ, તું અહીં ફેસબુક પર કાશ્મીરની પંચાત કરીને ટાઇમ પાસ જ કરે છે.

કાશ્મીરની ૧.૨૫ કરોડની આબાદીને ચૂપ રાખવા છ લાખ જવાનો હાથમાં ઓટોમેટિક ગન લઇને ઊભા છે. એટલે કે દર ૨૦-૨૧ વ્યક્તિઓ માટે એક જવાન છે.

તું તારા બાળકોનાં શિક્ષણની ચિંતા કર, મૂરખ. કાલે ભારત માતાનો જય જય કાર કરતી પત્રિકાઓના રસ્તે ઊડતા કાગળો વીણી વીણીને થેલામાં ભરીને પેટ ભરવાનો વારો આવશે.

[લેખકની ફેસબુક પોસ્ટમાંથી સંપાદિત]

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 ઑગસ્ટ 2019; પૃ. 07

TMCની તેજતર્રાર MP મહુઆ મોઇત્રા સાથે અલપ-ઝલપ …

સવાલ : એમએલએ અને હવે લોકસભા. કેવી તૈયારી છે?

મહુઆ : આવી તૈયારી તો જીવનમાં ક્યારે ય ન હતી. ૧૦ વર્ષ સંગઠનમાં જનરલ સેક્રેટરી તરીકે કામ કર્યું છે. પક્ષની રાષ્ટ્રીય પ્રવક્તા છું. ૪૦ વર્ષમાં એમ.એલ.એ. બનેલી પહેલી બિન-ડાબેરી ઉમેદવાર છું.

સવાલ : સોશ્યલ મીડિયા પર જાસૂસીના મુદ્દે તમે એકલા હાથે સરકાર સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ત્રણ પિટિશન કરી છે.

મહુઆ : મારા આત્માને અનુસરીને, એક નાગરિક તરીકે આ પિટિશન કરી છે. સરકાર વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાને કિનારે કરીને ભારતને ઓરવેલિયન રાજ્યમાં ફેરવવા માંગે છે. તેની પાછળ મોટો દુષ્ટ માસ્ટરપ્લાન છે.

સવાલ : તમને વખતોવખત અંગત રીતે નિશાન બનાવવામાં આવે છે. કેવી રીતે સામનો કરો?

મહુઆ : હું નથી કરતી. મને એની પડી જ નથી. બાઇબલને ટાંકું તો, “ઈશ્વર તેમને માફ કરે, કારણ કે તેમને ખબર નથી કે તે શું કરી રહ્યા છે.”

સવાલ : આવા અંગત હુમલા પછી, એક સ્ત્રી તરીકે લડવું વધુ અઘરું લાગે?

મહુઆ : હું મારી જાતને રાજકારણી તરીકે જોઉં છું. મારી લડાઈની ક્ષમતા મારા જિગર પર નિર્ભર છે, મારા સ્ત્રી હોવા પર નહીં. (‘ધ ઇન્ડિયન એક્પ્રેસ’)

૪૪ વર્ષનાં મહુઆ મોઇત્રા, રાજકારણમાં જોડાતાં પહેલાં, અમેરિકન મલ્ટિનૅશનલ ઇન્વેસ્ટમૅન્ટ બૅંક, જે.પી. મૉર્ગનમાં, વાઇસ-પ્રેસિડેન્ટ હતાં. ૧૫ વર્ષની વયે પરિવાર સાથે અમેરિકા ગયાં હતાં અને ત્યાં માસાચ્યુસેટ્ટસમાં માઉન્ટ હોલિઓક કૉલેજમાં અર્થશાસ્ત્ર અને ગણિત ભણ્યાં હતાં. તે પછી તે ન્યુયૉર્ક અને લંડનમાં જે.પી. મૉર્ગનમાં જોડાયાં હતાં. ૨૦૦૯માં કૉંગ્રેસમાં જોડાવા માટે કૉર્પોરેટ કારકિર્દી છોડી હતી. થોડો વખત તેમણે યુથ કૉંગ્રેસમાં કામ કર્યું હતું. પણ લોકો વચ્ચે સંગઠનની હાજરી ન હોવાથી, મમતા બેનરજીની કૉંગ્રેસમાં જોડાયાં હતાં.

*  *  *

જેમને અંગ્રેજી પત્રકારત્વમાં રસ હોય, તેમને આ ગમશે.

લંડનમાં ‘ધ ઑબ્ઝર્વર’ નામનું રવિવારીય પેપર ૧૭૯૧થી પ્રગટ થાય છે. દુનિયાનું એ સૌથી જૂનું રવિવારીય પેપર છે. બીજું, ‘ધ સન્ડે ટાઇમ્સ’, બ્રિટનનું સૌથી વધુ વેચાતું રાષ્ટ્રીય પેપર છે, જે ૧૮૮૧માં શરૂ થયું હતું. એક સમયે, આ બંને પેપરની ઍડિટર-ઈન-ચીફ તરીકે મુંબઈ(ત્યારે બૉમ્બે)ની એક યહૂદી મહિલા હતાં. રેયલ બિયર નામની મહિલા, ૧૮૯૧માં ‘ધ ઑબ્ઝર્વર’ની (પહેલી મહિલા) એડિટર બની હતી. બે વર્ષ પછી તેણે ‘ટાઈમ્સ’ ખરીદ્યું હતું. આ એ વિક્ટોરિયન સમયની વાત છે, જેમાં મહિલાઓને મતદાન કરવાના, કોર્ટમાં જવાના અને સંપત્તિ રાખવાના અધિકાર ન હતા.

મુંબઈને તમે જાણતા હો, તો દક્ષિણ મુંબઈના કાલાઘોડા વિસ્તારમાં, જહાંગીર આર્ટ ગૅલેરીની સામે, ખૂબસૂરત જાજરમાન ડેવિડ સસ્સુન લાઇબ્રેરી છે. વેનિસની ગોથિક શૈલીથી બનેલી આ ઇમારત હેરિટેજ કાનૂનથી રક્ષિત છે. ડેવિડ સસ્સુન ઍન્ડ સન્સ નામની જહાજી કંપનીના માલિક, આલ્બર્ટ સસ્સુને, આ લાઇબ્રેરી બનાવી હતી. આલ્બર્ટ સસ્સુન એટલે બગદાદના યહૂદી વેપારી ડેવિડ સસ્સુનનો દીકરો, ઇરાકનો આ સસ્સુન પરિવાર ૧૯મી સદીમાં એશિયાનો સૌથી સમૃદ્ધ પરિવાર હતો. ડેવિડ સસ્સુને લાઇબ્રેરી માટે ૬૦,૦૦૦ રૂપિયા આપ્યા હતા.

આ ડેવિડ સસ્સુનની એક દીકરી પણ હતી – રેચલ સસ્સુન. ૧૮૫૮માં તેનો જન્મ, ૧૮૮૭માં. લંડનના જર્મન વેપારી અને ‘ધ ઑબ્ઝર્વર’ના માલિક જુલિયસ બિયરના દીકરા ફ્રેડરિક બિયર સાથે રેચલનાં લગ્ન થયાં. લગ્ન પછી તે પેપરમાં લખતી હતી. તેનો પતિ રોગમાં પટકાયો, પછી તે પેપરની એડિટર બની. બે વર્ષ પછી ‘ધ ટાઇમ્સ’ ખરીદ્યું અને એની એડિટર બની. ૧૯૨૭માં (પતિ તરફથી મળેલા) સિપિલિસના રોગમાં તેનું અવસાન થયું.

(લેખકની ફેસબુક વૉલ પરથી સંપાદિત)

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 ઑગસ્ટ 2019, પૃ. 11

પ્રાચીન યુગમાં જગત આખામાં નગરો નદીઓને કાંઠે વસ્યાં છે. એમ જુઓ તો જગતની સભ્યતાઓ નદીઓને કાંઠે વિકસી છે. કારણ કે નદીઓ ધાત્રી છે, પોષક છે અને એટલે તો કાકાસાહેબ કાલેલકરે નદીઓને લોકમાતા તરીકે ઓળખાવી છે. ક્યારેક ક્યારેક કુદરત વિફરતી અને નદીઓમાં પૂર આવતાં. પણ એ ક્યારેક જ. ક્યારેક કુદરત વિફરતી અને ભીના કે સૂકા દુકાળ પડતા. એ બધી ઘટનાઓ તવારીખમાં એક સીમાચિહ્ન ઘટના તરીકે નોંધાઈ જતી. ૧૯૭૦ની સુરતની રેલને લોકો આજે પણ યાદ કરે છે. એને કારણે પેદા થતી તારાજી વિષે સાહિત્યકૃતિ પણ લખાતી.

જો કોઈ પ્રદેશમાં કુદરતી કારણે ખૂબ વરસાદ પડતો હોય અથવા વરસોવરસ પૂર આવતાં હોય કે પછી વરસાદ નહીંવત્ પડતો હોય ત્યાં લોકો બને ત્યાં સુધી વસવાટ કરતા નહીં અને જો કરતા તો કુદરતી પ્રતિકૂળતાઓ વચ્ચે કેમ જીવવું એ તેમને આવડતું હતું. પૂર્વ ભારતના માણસને પાણી વચ્ચે જીવતા આવડતું હતું અને રાજસ્થાનની મરુભૂમિના માણસને પાણીના અભાવમાં જીવતા આવડતું હતું. માનવી કુદરતની સામે થઈને નહીં પણ તેની સાથે દોસ્તી કરીને જીવતો હતો. તેને કુદરતની શક્તિનું પણ ભાન હતું, તેના કોપનો પણ પરિચય હતો અને તેના ઉપકારનું પણ ભાન હતું.

આજે કુદરત વિફરી છે અને તેણે વારંવાર કોપ બતાવીને જાહેરાત કરી દીધી છે કે આજનો માનવી આ સૃષ્ટિમાં વસવાની લાયકાત ધરાવતો નથી. તેને કેમ જીવવું એનો ધડો શીખવવો જરૂરી છે એટલે એક કે બીજી જગ્યાએ, એક સ્વરૂપમાં કે બીજા સ્વરૂપમાં કુદરત તેની નારાજગીનો પરિચય કરાવી રહી છે. કેરળ, કર્ણાટક અને મહારાષ્ટ્રમાં પૂરનાં કારણે છેલ્લા એક સપ્તાહમાં ૧૬૯ લોકો માર્યા ગયા છે અને બીજા એટલા લોકોનો પત્તો મળતો નથી. તેઓ જીવતા હાથ લાગે એવી શક્યતા ઓછી છે, માત્ર મૃતદેહ હાથ લાગ્યા નથી એટલું જ. ગયા વરસે પણ આ જ મહિનામાં કેરળ અને કર્ણાટકમાં પૂર આવ્યાં હતા. પશ્ચિમ ઘાટનું જે રીતે શોષણ થઈ રહ્યું છે તેની સામેની આ બગાવત છે.

નદીઓમાં પૂર આવે છે એનું એક માત્ર કારણ ઉપરવાસમાં પડતો પ્રચંડ વરસાદ નથી. આ જૂની સમજ છે. હવે તો મુંબઈ જેવાં શહેરોમાં પણ પૂર આવે છે જ્યાં કોઈ મોટી નદી નથી. આનું કારણ એ છે કે માનવીની નજર જમીન ઉપર છે અને જમીન હડપવામાં તે કુદરતના હકની જમીન પણ હડપવા મથે છે. જેમ કે નદીના પાત્રની જમીન પર નદીનો હક છે. ચોમાસામાં કાંઠાવિસ્તારની જમીન પર પણ નદીનો જ હક છે. સમુદ્રમાંની જમીન પર સમુદ્રનો હક છે અને કાંઠાવિસ્તારની જમીન પર પણ સમુદ્રનો જ હક છે. જંગલજમીન પર જંગલનો હક છે. મરુભૂમિ પર રણ અને રણસૃષ્ટિનો હક છે. આ જગતમાં જળ, જમીન, જંગલ છે તો આપણા સારુ છે અને તેના ભાગની સુરક્ષિત જમીન માનવીના હિતમાં છે. કુદરતના હકની જમીન આપણે આપણા હિતમાં છોડવી જોઈએ.

પણ આજે જમીન માત્ર જણસ બની ગઈ છે પછી ભલે એ આપણી ન હોય; કુદરતની હોય અને આપણા હિતમાં તેને ફાજલ રાખવામાં આવી હોય. મુંબઈમાં ચોમાસામાં પાણી એટલા માટે ભરાય છે કે પાણીના વહેવા માટેની જગ્યા બચવા દીધી નથી. બિલ્ડરોની તેના પર નજર હતી અને એ જમીન બિલ્ડરોને આપી દેવામાં આવી છે. સમુદ્રના કિનારે આવેલા મેન્ગ્રોવને હટાવીને મકાનો બાંધ્યાં છે એટલે પાણી અવરોધાતાં નથી. જ્યાં કુદરત પાણીને રસ્તો કરી આપે છે ત્યાં માણસ પાણીનો માર્ગ અવરોધે છે અને જ્યાં કુદરત પાણીને આપણા હિતમાં અવરોધે છે ત્યાં માણસ અવરોધોને હટાવે છે. આ જોતાં તો એમ જ કહેવું જોઈએ કે આ જગતમાં જેટલાં જીવ છે તેમાં મહામૂર્ખ જીવ માનવીનો છે. લાલચ એટલી તીવ્ર છે કે લાંબા ગાળાનું હિત પણ તેના ધ્યાનમાં રહેતું નથી.

મહારાષ્ટ્રમાં પંચગંગા નદીમાં પૂર આવ્યાં અને એટલી તારાજી સર્જી કે પાણી મુંબઈ બેંગ્લોર રોડ પર ફરી વળ્યાં જે રીતે ગીરના સાવજ ગીરના જંગલમાંથી બહાર નીકળી ગયાં છે. ક્યાં નદીનું પાત્ર, ક્યાં નદીનો કાંઠાવિસ્તાર અને ક્યાં મુંબઈ-બેંગ્લોર હાઈવે. વળી પંચગંગા નદી કૃષ્ણા, ગોદાવરી કે કોયના જેવી મોટી નદી પણ નથી. માત્ર ૮૦ કિલોમીટર લાંબી એ નદી છે જે પશ્ચિમ ઘાટમાંથી નીકળે છે અને કૃષ્ણામાં મળી જાય છે. જળસંગ્રહ અને વિસ્તારની દૃષ્ટિએ ત્રીજા ક્રમની નદી હોવા છતાં પ્રચંડ પૂર આવ્યાં એનું કારણ તેના વિસ્તારમાં પેદા કરવામાં આવેલા અવરોધ છે. કોલ્હાપુર અને ઈચલકરંજી એમ બે શહેર પંચગંગાને કાંઠે વસેલ છે. આ બન્ને શહેરોમાં બિલ્ડરોએ નદીના પાત્ર સાથે ચેડાં કર્યાં છે અને તેને સંકોર્યું છે.

આજકાલ રીવર ફ્રન્ટનો યુગ છે. રીવર ફ્રન્ટ બનાવો અને બાકીની જમીન નદી પાસેથી આંચકી લો. તમે એમ નહીં સમજતા એ આ બધું સુશોભિકરણ માટે કરવામાં આવે છે. એ તો એક બહાનું છે, વાસ્તવમાં નદીને બેઉ કાંઠે બાંધીને તેના હકની જમીન આંચકી લેવા માટે કરવામાં આવે છે. આપણે ઉપરથી વાહ વાહ કરીએ છીએ. આમ કોલ્હાપુરમાં નદીના પાણીને વહેવા માટે જગ્યા રહેવા દીધી નહીં એટલે નદીનાં પાણી બહાર નીકળીને દૂર સુધી ફેલાઈ ગયાં. ત્રણ દિવસ પાણીને ઓસરતાં થયાં કારણ કે પાણીને જવા માટે કોઈ જગ્યા જ નહોતી.

ગીરના સાવજની અને નદીઓનાં પાણીની સ્થિતિ એકસરખી થશે એવું નહોતું વિચાર્યું. વડોદરામાં મગર બહાર નીકળીને શહેરમાં આવી ગઈ હતી. આમાં ઘણાં સંકેત છે જો સમજાય તો.

13 ઑગસ્ટ 2019

સૌજન્ય : ‘વાત પાછળની વાત’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતમિત્ર”, 15 ઑગસ્ટ 2019