એવું તે કંઈ હોય?
તારા રાતના વરઘોડામાં 
પેટ્રોમેક્ષ તો અમારે જ પકડીને ચાલવાનું હોય ને!
જો કે તારું મુખારવિંદ
એટલું તો તેજસ્વી છે કે
એના તેજથી જ વરઘોડો ઝળાંહળાં ‌થઈ જાય એમ છે!
અને તારાં વરઘોડિયાં ય પાછાં ચાંદના ટુકડા !
તારા ફેંટામાં ‌ગુલોપડી ના લગાવી હોત તો ચાલત !
અમે જાણીએ છીએ કે તારા શૂટબૂટ, ટાઈબાઈ તું
ભાડે લાવ્યો નહીં હોય,
અને કદાચ તું લેવા ગયો હોત તોયે તને તો
મફતમાં મળી ગયાં હોત, બજારમાં તારી શાખ જ
બહુ મોટી છે !
પણ, મારા સાહેબ,
અમારું ‌મહેનતાણું ચૂકવવામાં કંજૂસાઈ ના કરતો !
પેટ્રોમેક્ષની ઝાળે
અમારી ઝૂંપડીમાં ચૂલા નથી સળગતા અને
ભેંકડા તાણતાં અમારાં છોકરાઉં
પતરાવળની એંઠ ચાટવાનું ભૂલી ગયાં છે!
બક્ષિસ તો અમારે ના જોઈએ,
દસની નોટથી
હથેળીમાં ‌પડેલા છાલા મટે એવો મલમ પણ
નથી મળતો !
અમારે તો પેટ્રોમેક્ષ ઊંચકી ઊંચકીને
ચાલતાં ચાલતાં તારો વૈભવ જોવો છે.
તારા મોઢા પર બાજેલાં ચાંદીની ઘુઘરીઓ જેવાં
પરસેવાનાં બુંદોને પ્લેટિનમના લચીલા રૂમાલથી
લૂછતી તારી વહાલકૂડી બહેનને ઘણી ખમ્મા !
તારા વરઘોડામાં અમે ગધેડામજૂરી કરીએ એ જ ઠીક  !
વૈભવી ‌પાર્ટીપ્લોટમાં તારા ભોજન સમારંભમાં
વહેંચાનારી વાનગીઓની યાદી વાળી
નાની ચોપડીમાં છાપેલી રંગીન વાનગીઓની
છબિઓ જોઈને જ અમારાં પેટ ભરાઈ ગયાં છે,
અમે ધરાઈ ગયા છીએ.

૮૩, સુવિધા નગર, ભુરાવાવ, ગોધરા,પંચમહાલ ૩૮૯ ૦૦૧

આપણે એ સમજવાની જરૂર છે કે કોઇપણ ભારતીય મૂળવાળી વ્યક્તિ વિદેશમાં ટોચ પર પહોંચે ત્યારે તેની આખી સફર જાણીને ખુશ થવું અને ‘એ તો આપણાવાળા છે’ એમ કહી હરખપદુડા થઇને ફુલાઇ જવું એમાં બહુ ફેર છે.

કમલા હેરીસ. આ નામ તમે છેલ્લા થોડા દિવસોમાં ઘણી વાર સાંભળ્યું હશે અને યુ.એસ.એ.માં થનારી ચૂંટણીમાં આ નામ આવવાથી ભારતીયો જે પણ ખૂણે છે બહુ જ ઉત્સાહમાં આવી ગયા છે. યુ.એસ.એ.ના રાજકારણમાં કમલા હેરીસ હોવું એટલે શું એ સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો રહ્યો. આમ તો કમલા હેરીસ માટે ભૂતકાળમાં ય અનેક વાર એ જ રીતે સંબોધનો થયા છે જેમાં તેમને ‘ફર્સ્ટ વુમન ઑફ કલર’નું ટૅગ મળ્યું હોય. જે વ્હાઇટ નથી, અમેરિકન નથી પણ છતાં ય આ પોસ્ટ પર પહોંચ્યા છે વગેરે. જ્યારે 1963માં માર્ટીન લ્યુથર કિંગ જે અમેરિકન સિવિલ રાઇટ્સ ચળવળના સૂકાની હતા તેમણે પોતાના એ જાહેર વક્તવ્યમાં એમ કહ્યું કે, “મારું સપનું છે કે મારા ચાર નાના સંતાનો એક એવા રાષ્ટ્રમાં જીવશે જ્યાં તેમની લાયકાત ત્વચાના રંગથી નહીં પણ તેમના ચારિત્ર્યમાં શું છે તેને આધારે નક્કી થશે.” જો બાઇડને કમલા હેરીસની પસંદગી પોતાના રનિંગ મેટ તરીકે કરી, એટલે જો બાઇડન પ્રેસિડન્ટ બનશે તો કમલા હેરીસ વાઇસ પ્રેસિડન્ટ નિમાશે.

આજે અમેરિકામાં જે સંજોગો છે તેમાં તમારી ઓળખ, તમારું મૂળ પહેલાં કરતાં વધારે અગત્યનાં બન્યાં છે. જે પણ વ્હાઇટ નથી, તથા પુરુષ નથી તે આપમેળે જ વિક્ટિમનાં લિસ્ટમાં આવી જાય છે. આ જોતાં તો સ્ત્રીઓ, બ્લેક્સ, લાટિનો, નેટિવ અમેરિકન અને એલ.જી.બી.ટી.ક્યુ. પ્લસ કોમ્યુનિટીનું દાયાકાઓથી વ્હાઇટ મેન – શ્વેત વર્ણી પુરુષો સતત દમન કર્યું છે, અને એ પણ ખાસ કરીને સત્તા પર હોય તેવા પુરુષોએ પછી તે પદ સરકારી હોય કે ખાનગી.

કમલા હેરીસનાં માતા ભારતીય છે અને પિતા જમૈકન છે, તે એક મહિલા છે તથા ‘પર્સન ઑફ કલર’, તેમની નસલ શુદ્ધ – અમેરિકન ધોળી પ્રજાની નથી. કમલા હેરીસને અગત્યની પદવીઓ પર કામ કર્યું છે અને કેલિફોર્નિયના એટર્ની જનરલ, ચિફ લૉ એન્ફોર્સમેન્ટ ઑફિસરની પદવી બે વાર સંભાળ્યા બાદ તે ત્રીજી વાર રાજ્યની ચૂંટણીમાં જીતીને કેલિફોર્નિયાનાં સેનેટર તરીકે કૅપિટલ હિલ પહોંચ્યાં. કમલા હેરીસે ઓબામાને રસ્તે રાજકીય સફળતાની કડીઓ શોધી અને તેમાં તે સફળ પણ રહ્યાં. બાઇડનની કામગીરીની ટીકા પણ તેણે બિંધાસ્ત કરી છે. કમલા હેરીસનાં માતા-પિતા બર્કલી અને સ્ટેનફર્ડનાં એકડેમિશ્યન્સ છે અને તે એક સાધન સંપન્ન પરિવારનું સંતાન છે, તેમને માટે વ્હાઇટ પ્રિવિલેજ્ડની સ્કૂલ્સમાં ભણવા જવાનું ય જરૂરી નહોતું. હેરીસનાં વિરોધીઓ તેને તકવાદી ગણાવી ચૂક્યા છે અને બીજી નોન વ્હાઇટ મહિલા તુલસી ગબ્બાર્ડે હેરીસની કામગીરી પર સવાલો પણ ઉઠાવ્યા કે તેણે નાના ગુનાઓમાં બ્લેક અને બ્રાઉન લોકોને છોડ્યા નહીં. હેરીસને લોકોએ પોલ્સમાં નીચે ધકેલ્યાં. આ તરફ બાઇડને એક કેલ્ક્યુલેટેડ રિસ્ક લીધું, જેમાં તેણે પોતે વાઇસ પ્રેસિડન્ટ તરીકે મહિલાની પસંદગી કરશે તેવું કહ્યું અને બાઇડન માટે આઇડેન્ટિટી પૉલિટીક્સ અગત્યનું ટૂલ બન્યું. કમલા હેરીસ પહેલાં પણ ઇમિગ્રન્ટ્સના બચાવમાં બોલી ચૂક્યાં છે અને ભારત માટે હેરીસનું નોમિનેશન પણ અગત્યનું છે. કમલા હેરીસ એ યુ.એસ.એ.ના પ્રબળ બનેલા આઇડેન્ટિટી પૉલિટીક્સમાં ત્યાં રહેતા ભારતીયો, બ્લેક વિમન અને મહિલા અધિકારો માટે સામાન્યતઃ અવાજ ઉઠાવનારા દરેક પાસા માટે ચાવી રૂપ છે.

હવે રહી વાત કમલા હેરીસનાં મૂળિયાં ભારતીય હોવાથી આપણે ત્યાં ઓચ્છવનો માહોલ ખડો થઇ જવાની વાત. વાંધો નહીં, આ મામલે ખુશ થઇ જ શકાય કે તેમનાં માતા મૂળ ચેન્નઇનાં છે. 19મે વર્ષે અમેરિકા ભણવા ગયાં હતાં અને ત્યાં જે તે પોતાના ભાવિ પતિને મળ્યા. કમલા હેરીસની વાતોમાં તેમની માતા, તેમનાં ભારતીય રૂટ્સ અને તેમની મમ્મીએ જમૈકન પુરુષ સાથે લગ્ન કરવાનું લીધેલું ડિસિઝન સાંભળવા મળ્યું જ છે. હેરીસે 2019માં જે મેમોઇર લખ્યું છે તેમાં તેણે ભીંડાના શાકની ય વાત કરી છે અને પ્રેસિડન્ટ કેમ્પેઇન પૂરું થયું ત્યારે તેણે મિંડિ કેલિંગ નામની મિક્સ રેસ ધરાવતી જાણીતી અભિનેત્રી સાથે મસાલા ઢોસા બનાવ્યાં. પણ આપણે અહીં રહેતા લોકોએ આટલા બધા ઉત્સાહિત થવાની જરૂર છે ખરી? હા ભારતીયો જે ત્યાં વસે છે, ભારતીય જે ત્યાં જવા માગે છે, ભારતીય મહિલાઓ જે તેમના પતિનું ત્યાં પોસ્ટિંગ થવાથી ત્યાં છે પણ કામ નથી કરી શકતી કારણ કે પરમિશન નથી તેમને કમલા હેરીસને લઇને હરખ કરવાનો અધિકાર છે જ. પણ આપણે બધા અહીંયા માસ્ક પહેરવામાં કચકચ કરનારાઓ, પાનને ગલ્લે ઊભા રહીને દુનિયા બદલવાની વાતો કરનારાઓ જ્યારે કમલા હેરીસ તો ‘આપણા ઇન્ડિયન જે છે, યાર’ એમ કહીને હરખપદુડા થઇ જઇએ છે ત્યારે એ બહુ જ મૂર્ખતાભર્યું લાગે છે. કમલા હેરીસનો ઉછેર મોટે ભાગે અમેરિકન અશ્વેતો, અશ્વેત નેતાઓ અને અશ્વેતોનાં કલ્ચરની આસપાસ જ થયો છે. તેમનું ભણતર પણ એવા જ માહોલમાં થયું છે. હા તે ભારતીય છે, તેમને ખ્યાલ છે કે રાજકીય સ્તરે આ ભારતીય આઇડેન્ટિટી તેમને માટે ક્યાં કેટલી મેટર કરે છે પણ સાચું કહું તો એમની સફળતાની ખોટી ક્રેડિટ આપણે અહીં ઘર આંગણે ગૌરવવંતા થઇને લેવાની જરૂર નથી. એ ત્યાં જ જન્મ્યાં છે, ત્યાં જ ઉછર્યા છે અને એ એટલા જ ત્યાંનાં છે જેટલા તમે અને હું અને આપણે બધા અહીંના છીએ.

બાય ધી વેઃ

એશિયન અમેરિક્ન્સ ઇલેક્ટોરેટના 5 ટકા છે અને બ્લેક વોટર્સનો હિસ્સો તેમાં 13 ટકા છે. અમેરિકામાં રંગભેદ કે રેસનો મુદ્દો હંમેશાંથી શ્વેત અને અશ્વેત વચ્ચે જ રહ્યો છે, એશિયન-અમેરિકન્સ તો હમણાં હમણાંથી વર્તાવા માંડ્યા છે. બાઇડનનું કમલા હેરીસની પસંદગી એક સલામત નિર્ણય છે કારણ કે તે એક બ્લેક, ભારતીય અમેરિકન મહિલા છે અને હેરીસ  ડેમોક્રેટિક પાર્ટીના મુખ્યપ્રવાહમાં મજબૂત પકડ ધરાવે છે. તેમને ન તો ડાબેરી અંતિવાદી તરીકે જોવાય છે કે ન તો સેન્ટ્રિસ્ટ તરીકે જોવાય છે. કમલા હેરીસ અને બાઇડેન રાજકારણીઓ છે, તેમને તેમના આઇડેન્ટિટી રાજકારણના દાવ-પેચ બહુ સારી રીતે ખબર છે. બસ આપણે એ સમજવાની જરૂર છે કે કોઇ પણ ભારતીય મૂળવાળી વ્યક્તિ વિદેશમાં ટોચ પર પહોંચે ત્યારે તેની આખી સફર જાણીને ખુશ થવું અને ‘એ તો આપણાવાળા છે ’ એમ કહી હરખપદુડા થઇને ફુલાઇ જવું એમાં બહુ ફેર છે.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 15 ઑગસ્ટ 2020

त्वं नो अस्या इन्द्र दुर्हणांया पाहि वज्रिवो दुरितादभीके
प्र नो वाजान् रथ्योर अश्वबुध्या निषे यन्धि श्रवसे सुनृताये

ઋગ્વેદના પહેલા મંડળના ૧૨૧માં અધ્યાયનો આ ૨૧મો મંત્ર, પ્રારંભના કાળમાં, હિંદુમાનસ શેનાથી ઘડાયું તેનું ઠીકઠીક પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ મંત્રનો અર્થ પ્રાચીન હિંદુ ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદના શોધકર્તા અને વેદમૂર્તિ તરીકે ઓળખાતા પંડિત સાતવળેકર આ મુજબ કરે છે : હે વજ્રધારી ઇન્દ્ર, તુ અમારી કઠણાઈ અને દુર્ગતિથી અમારી રક્ષા કર. પાપથી અમને બચાવ. સંગ્રામમાં અમારી રક્ષા કર. તું અમને બળ, યશ અને ઉત્તમ સત્યપૂર્ણ વ્યવહાર માટે રથ અને ઘોડાથી યુક્ત ધન પ્રદાન કર.

આ મંત્ર ફરી એકવાર વાંચી જાવ અને તે શું કહે છે એ સમજવાની કોશિશ કરો. પ્રાચીન વૈદિકયુગથી આગળ જતાં હિંદુ-વિચારવૃક્ષ કેવી રીતે વિકસ્યું હશે એની કલ્પના કરી જુઓ જેનાથી હિંદુમાનસ ઘડાયું છે. આમાં ઋષિ કોઈને મારવાની માગણી નથી કરતા, રક્ષણ કરવાની માગણી કરે છે. પાપથી રક્ષા કરવાની માગણી કરે છે. બીજા અનેક મંત્રો એવા છે જેમાં અહિંસાના રક્ષક દેવો પાસે હિંસાનો માર્ગ અપનાવનારાઓથી રક્ષણની માગણી કરવામાં આવી છે. કઠણાઈ અને દુર્ગતિથી રક્ષા કરવાની માગણી કરે છે.

એક રીતે જુઓ તો એમાં યાચના છે. યાચના છે શત્રુઓથી બચાવવાની, પણ શત્રુને ગાળો આપવામાં આવી હોય અને તેનો નાશ કરવા જેટલી શક્તિ માગવામાં આવી હોય એવા મંત્ર વેદોમાં તમને ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. યાચના છે; કઠણાઈઓથી અને પાપથી બચાવવાની. એમાં બળ અને યશની યાચના જરૂર કરવામાં આવી છે, પણ શા હેતુ માટે? ઉત્તમ સત્યપૂર્ણ વ્યવહાર માટે. આ અર્થઘટન પંડિત સાતવળેકરનું છે; જેમણે આખી જિંદગી વેદોમાં અને પ્રાચીન હિંદુ ગ્રંથોમાં રાષ્ટ્ર અને રાષ્ટ્રવાદ શોધવામાં વિતાવી છે, રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનું નથી જે રાષ્ટ્રવાદને અભિશાપ માનતા હતા.

હવે કલ્પના કરી જુઓ, કે હિંદુ-વિચારવૃક્ષ કેવું હશે અને હિંદુ-માનસ શેનાથી ઘડાયું હશે! એમાં યાચના છે એટલે પુરુષાર્થ નથી. સરેરાશ હિંદુ અભ્યર્થનાઓ કરવામાં અને ઈશ્વરી વરદાન મેળવવામાં રચ્યોપચ્યો રહે છે. એમાં કોઈને મારવાની, આક્રમણ કરીને પરાજિત કરવાની કામના નથી, પણ રક્ષા કરવાની માગણી કરવામાં આવે છે. આને પરિણામે હિંદુમાનસ દૈવવાદી, પ્રારબ્ધવાદી અને કર્મકાંડી બન્યું છે. આને પરિણામે હિંદુમાનસ અંતર્મુખી વધુ છે બહિર્મુખી ઓછું છે. એમાં શક્તિ અને યશ માગવામાં આવ્યાં છે તો એ ઉત્તમ સત્યપૂર્ણ વ્યવહાર માટે.

વેદોમાં જેટલી કામનાઓ કરવામાં આવી છે એમાં અડધી પોતાના રક્ષણ માટેની અને પોતાના અંગત કલ્યાણ માટેની છે અને બાકીની અડધી સાર્વત્રિક શુભ માટેની અથવા માંગલ્ય માટેની છે. સુજ્ઞ વાચકના ધ્યાનમાં અહીં એક વાત આવી હશે કે જે સ્થૂળ લાભની કામના છે એ પોતાના માટેની અંગત છે અને જે ઉદાત્ત કામનાઓ છે એ બધા માટેની સાર્વત્રિક છે. આ બહુ મોટી વાત છે. બધાનું કલ્યાણ ઇચ્છવું અને વારંવાર ઇચ્છવું એ સાચા માણસનાં લક્ષણ છે. મારી વાત ગળે ઊતરતી ન હોય તો તમારી સગી આંખે અથવા પંડિત સાતવળેકરજી જેવા રાષ્ટ્રવાદીની આંખે પ્રાચીન હિંદુ સાહિત્ય તપાસી જુઓ. એમાં મહદ્ અંશે માંગલ્ય નજરે પડે છે અને એક હિંદુ તરીકે હું ગર્વ અનુભવું છું.

જ્યારે હિંદુવલણ વધુને વધુ યાચનાપરક પ્રારબ્ધવાદી બનવા માંડ્યું, જ્યારે તેના પરિણામે તેમાં કર્મકાંડોનો અતિરેક થવા લાગ્યો અને મૂળ વૈદિક અંતર્મુખતા લાલચમાં પરિણમીને બહિર્મુખ થવા લાગી ત્યારે બુદ્ધ અને મહાવીરે તેમાં સુધારો કર્યો હતો. એ સુધારો એટલે શ્રમણદર્શન. શ્રમણદર્શનના કેન્દ્રમાં છે, યાચના અને પ્રારબ્ધની જગ્યાએ પુરુષાર્થ. પણ પુરુષાર્થ શેને માટે? આપણી અંદર જે રિપુઓ છે તેને પરાજિત કરવા માટે. માટે તો જૈનોના ૨૪માં તીર્થંકર વર્ધમાન ભગવાન ‘મહાવીર’ તરીકે ઓળખાય છે. ‘મહાવીર’ એ છે જે આપણી અંદર રહેલા રિપુઓ ઉપર વિજય મેળવે. મહામૂલ્યવાન એક જિંદગી મળી છે તો તેનો ઉપયોગ અંદરના રિપુઓ ઉપર વિજય મેળવીને તેને સાર્થક કરવા માટે ખર્ચવી છે. 

ઇતિહાસમાં હિંદુઓ પરાજિત થતા આવ્યા એનું કારણ અંતર્મુખ હિંદુમાનસ છે. હિંદુઓ તો મુસલમાનો આવ્યા એ પહેલાં પણ પરાજિત થતા આવ્યા છે. શક, હૂણ, યવન એમ બધા સામે હિંદુઓનો પરાજય થયો છે. હિંદુએ તેની ક્યારે ય ગ્લાનિ પણ નહોતી અનુભવી કારણ કે હિંદુ નામની કોઈ ઓળખ જ નહોતી. એ તો ‘પોતાના’ રક્ષણની અને ‘બધાના’ મંગળની કામના કરતો આવ્યો છે. ઠીક છે, ઈશ્વરે રક્ષણ નહીં કર્યું, પણ એનો અર્થ એવો નથી કે બધાના મંગળની કામના કરવામાં ન આવે. હિંદુઓમાં આગળ જતાં જે પોતાપણું વિસ્તર્યું એ વર્ણ અથવા જ્ઞાતિના સ્વરૂપે, હિંદુ તરીકેનું નહીં. બ્રાહ્મણ વ્યક્તિ મટીને બ્રાહ્મણ બન્યો, પણ તે ક્યારે ય હિંદુ તો બન્યો જ નહોતો. તું હિંદુ છો એ તો વિદેશીઓએ આપણા પૂર્વજોને કહ્યું ત્યારે ખબર પડી કે આપણે હવે હિંદુ છીએ.

બહુ લાંબી લેખણે વિવેચન કરવાનો અહીં અવકાશ નથી એટલે સંક્ષેપમાં જણાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે કે હિંદુવિચાર અને હિંદુમાનસ કઈ રીતે વિકસ્યાં હતાં. આપણને કેવો વારસો ગળથૂથીમાં મળે છે. પહેલીવાર મુસલમાનોએ હિંદુઓને કહ્યું કે તમે હિંદુ છો અને પહેલીવાર અંગ્રેજોએ હિંદુઓને કહ્યું કે તમે પરાજિત પ્રજા છો. હિંદુઓને પરાજયબોધ અને ગ્લાનિ અંગ્રેજોએ પેદા કરીને આપી હતી કે જેથી હિંદુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે દુશ્મની વધે અને પોતે લાંબો સમય રાજ કરી શકે. એ પહેલા નહોતો પરાજયનો બોધ કે નહોતી ગ્લાનિ. અંગ્રેજોએ હિંદુઓને કરાવેલા પરાજયબોધનો ઉપયોગ મુસલમાનોએ હિંદુઓને ટોણા મારવા માટે અને નીચા દેખાડવા માટે કરવા માંડ્યો જેમાંથી હિંદુઓની અંદર એક પ્રકારની લઘુતાગ્રંથિ પેદા થવા લાગી.

આ લઘુતાગ્રંથિ હિંદુઓને સતાવે છે અને લઘુતાગ્રંથિ સ્વયં એક પરાજિત મનોદશા છે. હું એક હિંદુ તરીકે આવી કોઈ પરાજિત મનોદશા ધરાવતો નથી, લઘુતાગ્રંથિ ધરાવતો નથી, પ્રતિશોધ(વેર વાળવાની)ની અગ્નિથી બળતો નથી એટલે મારે હિંદુ લઘુતાગ્રંથિના પ્રતિકસમા અયોધ્યાના રામમંદિરમાં પગ મુકવાની જરૂર નથી. બીજું, હિંદુઓને પરાજયનો બોધ બીજાઓએ એટલે કે અંગ્રેજોએ કરાવ્યો છે, પણ હું કોઈ પ્રકારનો પરાજયબોધ અનુભવતો નથી. બહારના રિપુઓ કરતાં અંદરના રિપુઓ સામે યુદ્ધ કરવામાં અને તેને પરાજિત કરવામાં આયુષ્યસિદ્ધિ છે એવા હિંદુઅભિગમ માટે હું શરમ નથી અનુભવતો, બલકે ગર્વ અનુભવું છું. કોઈની જમીન કબજે કરવા કરતાં માણસાઈ કબજે કરવામાં જીવનની સાર્થકતા એમ જો કોઈ મને કહે તો હું એ સૂરમાં સૂર પુરાવું. પરાજિત મનોદશા અને લઘુતાગ્રંથિ ધરાવનારાઓએ જ્યાં બાબરી મસ્જીદ ઊભી હતી એ મુસલમાનોની જમીન બળજબરીથી કબજે કરી લીધી અને ત્યાં લઘુતાગ્રંથિજન્ય પ્રતિશોધના પ્રતિકરૂપે મંદિર બાંધ્યું છે એમાં ભગવાન રામ હોય ખરા? હું મર્યાદાપુરુષોત્તમ રામને તેમના સ્થાનેથી નીચે ઉતારવા નથી માગતો.

પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 15 ઑગસ્ટ 2020