અમસ્તા કોઈને અજમાવતો નથી,
ખોટી ભ્રમણામાં ભરમાવતો નથી.

મદદ ન કરી શકું ત્યાં મૌન રહું છું,
દશા યાદ કરાવી શરમાવતો નથી.

સંપૂર્ણ ખીલવવાના પ્રયાસ કરું છું,
પાનખરના ડરથી કરમાવતો નથી.

સમય સામે ઝઝૂમવા હિંમત આપું,
નકારાત્મક વલણથી ડરાવતો નથી.

જોહુકમી પ્રત્યે છે મને ય અણગમો,
વિનંતીના નામે હુકમ ફરમાવતો નથી.

‘હિંમતે મર્દા’ સૂત્ર સદા લલકારતો રહું,
ભયસ્થાનો દર્શાવીને ગભરાવતો નથી.

સેવા-પૂજા કરે સંપૂર્ણ નિષ્ઠાથી ‘મૂકેશ’,
મેળવવાની આશે ભોગ ધરાવતો નથી.

e.mail : mparikh@usa.com

એક શહેરમાં એક મોટા અમીરને ચાર દીકરા હતા. ચારેયને પિતાએ સરખે હિસ્સે સંપત્તિ વહેંચી આપેલી. પાંચમો હિસ્સો વડીલે પોતાને માટે રાખેલો. મોટા દીકરાએ ઈમાનદારી ને મહેનતથી ધંધો જમાવ્યો ને સારો એવો નફો કર્યો. બીજા દીકરાએ પૈસા વ્યાજે ફેરવ્યા, પણ પૈસા પાછા આવ્યા નહીં ને આવે એ માટે બહુ પ્રયત્નો પણ કર્યા નહીં. ત્રીજાએ લોન આપી ને એ પણ પાછી આવી નહીં. ચોથાએ પી પાઈને દેવાળું કાઢ્યું. બાપે મોટાને કહ્યું કે તું સારું કમાય છે તો બીજા, ત્રીજા દીકરાને પાંખમાં લે ને એમને તારી જેમ જ નફો કરતા કર. મોટો બાપનું મન ને માન રાખવા તૈયાર થયો ને બીજા, ત્રીજા ભાઈને સારી એવી આર્થિક મદદ કરવા લાગ્યો, પણ એ બંને ભાઈઓએ પોતાની નીતિરીતિઓ બદલી નહીં ને થોડા વખતમાં હાલત એવી થઈ કે બંને ભાઈઓ મોટાને જ ખાઈ ગયા ને એ સડક પર આવી ગયો. ચોથો તો સડક પર જ હતો, તેને, બાપે, પોતાનો ભાગ, કોઈ વેપારીને આપીને ધંધે લગાડવા કહ્યું, પણ એની દાનત સારી ન હતી એટલે બાપનો ભાગ દીકરા માટે ન ખરચતાં તેને રંજાડયો, રખડાવ્યો ને કંટાળીને તેણે આપઘાત કરી લીધો.

આ બંધ બેસતું ઉદાહરણ નથી, પણ બેંકોની સ્થિતિનો ખ્યાલ આવે એટલે અહીં મૂક્યું છે. આમ જુઓ તો બાપ રિઝર્વ બેન્ક છે ને મોટો દીકરો રાષ્ટ્રીયકૃત બેન્ક છે. બીજો, ત્રીજો દીકરો માંદી બેન્કનું વિલીનીકરણ છે ને ચોથો દીકરો બેન્કનાં ખાનગીકરણનું ઉદાહરણ છે. માંદી બેંકને રાષ્ટ્રીયકૃત બેન્ક સાથે ભેળવતા સારી બેંકને વેઠવાનું થયું ને ખાનગી બેંક(ચોથા દીકરા)ને પોતાનો ભાગ આપવા છતાં બાપ રસ્તે આવી ગયો.

આ ઉદાહરણ એટલે મૂક્યું છે કારણ, તાજેતરમાં ચાર બેંકોનાં ખાનગીકરણની વાત આવી છે, એમાં બેન્ક ઓફ મહારાષ્ટ્ર, બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયા, સેન્ટ્રલ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયા અને ઇંડિયન ઓવરસીઝ બેન્કનો સમાવેશ થાય છે. એમાં બે બેંકોનું ખાનગીકરણ આગામી એપ્રિલથી શરૂ થતાં નવાં નાણાકીય વર્ષનાં છએક મહિનામાં થાય એમ બને. આ કામ સરકાર માટે સહેલું નથી. તેણે લેવાલ મેળવવાથી માંડીને ચારે બેંકોના લગભગ 1.22 લાખ કર્મચારીઓને જોગવવાના રહે. સૌથી મોટી મુશ્કેલી સ્ટાફને સમાવવાની થાય. જે આ બેન્કને ખરીદે તે શરૂઆતમાં સ્ટાફને સમાવે, પણ પછી એ કર્મચારીઓને છૂટા કરે કે બીજી રીતે તેનું શોષણ કરે તો ત્યારે શું એ પ્રશ્ન રહે. આ બધાં માટે સંબંધિત યુનિયનો રાજી થાય એ શક્ય નથી. યુનિયનો વિલીનીકરણ અને ખાનગીકરણને મામલે હડતાળ દ્વારા અગાઉ પણ વિરોધ દર્શાવી ચૂક્યા છે ને આવનારા દિવસોમાં આ જ મુદ્દે હડતાળ પર પણ જવાના છે.

1969માં બેંકોનાં ખાનગીકરણથી રાષ્ટ્રીયકરણ તરફ આવવાનું થયું ને હવે 2021માં રાષ્ટ્રીયકરણથી ગતિ ખાનગીકરણ તરફની થઈ છે તે સૂચક છે. એ પણ નથી સમજાતું કે એક તરફ ગ્લોબલાઈઝેશનને અનેક આયામોથી વિકાસવાઈ રહ્યું છે, વિદેશી કંપનીઓને અહીં આમંત્રિત કરાય છે ને અહીંથી વિદેશમાં ઉદ્યોગોને સ્થાપવા-વિકસાવવાની વાતોને પ્રોત્સાહન અપાય છે ને બીજી તરફ બેંકોને વિલીન કરવાનો કે ખાનગી કરવાનો ઉદ્યમ ચાલે છે. ગ્લોબલાઈઝેશન કે પ્રાઈવેટાઇઝેશન બંને એક સાથે ને સમાંતરે યોગ્ય લાગે છે?

બેંકો, પહેલાં ખાનગી જ હતી. 1961થી 1968 સુધીમાં અઢીસોથી વધુ બેંકો ડૂબતાં 1969માં બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરવું પડ્યું. એ પછી પણ બીજી બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું ને એમ નેશનલાઇઝેશનનો દોર ચાલ્યો. હવે હાલત એ છે કે બેંકો બીજી બેંકોમાં વિલીન થઈ છે અથવા તો ખાનગી થવા જઈ રહી છે. આમ થવાથી બેંકોની હાલતમાં સુધાર થાય એવી શક્યતાઓ ઓછી છે, તે એટલે કે ખાનગી થયા પછી પણ બેંકો ડૂબે તો 1969નો પવન ફરી ફૂંકાય ને સરકારે ફરી બેંકોને બચાવવા રાષ્ટ્રીયકરણ કરવું પડે. આમ કરવું યોગ્ય ઠરશે ખરું? લાગે છે એવું કે રોગ બીજો છે ને ઈલાજ બીજો થઈ રહ્યો છે.

સરકાર અને રિઝર્વ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયા વચ્ચે 2018થી, એટલે કે તે વખતના નાણાં મંત્રીની ટકોરથી વાંકું પડેલું છે ને રિઝર્વ બેન્કના ગવર્નર બદલાયા છતાં સુમેળ ઓછો જ જણાય છે. જાહેર ક્ષેત્રોમાં સરકાર દખલ ન કરે એવું ભાગ્યે જ બને છે, છતાં રિઝર્વ બેન્ક તેની જવાબદારી પાર પાડવામાં ઊણી ઊતરી હોય એમ જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોનું વર્તન જોતાં લાગી રહ્યું છે. જો રાષ્ટ્રીયકૃત બેંક પર રિઝર્વ બેન્કનું નિયંત્રણ હોત તો જે આડેધડ ધિરાણ થયું તેના પર બ્રેક લાગી હોત ને એન.પી.એ.(નોન પરફોર્મિંગ એસેટ્સ -બેડ લોન)નું પ્રમાણ ઘટ્યું હોત. આજની સૌથી મોટી સમસ્યા લોન પાછી નથી આવી એ છે, તેનો ઉપાય મર્જર કે ખાનગીકરણમાં શોધાય તે બરાબર લાગે છે?

કેટલી ય મોટી લોન ઘણી બેન્કોએ જરૂરી સાવચેતી વગર આપી, એનું પરિણામ એ આવ્યું કે ઘણી બેન્કોની લોન પાછી આવવાને બદલે પાછી થઈ. એમાં એન.પી.એ.(બેડ લોન, જે પાછી નથી આવી)નો આંકડો એટલી હદે વધતો ગયો કે બેન્કના ટકવાના પ્રશ્નો ઊભા થયા. આ બેન્ક અધિકારી અને  લોનધારક વચ્ચેની મિલીભગતથી થયું કે રાજકીય દખલને કારણે થયું કે રિઝર્વ બેન્કે આંખ આડા કાન કર્યા તેથી થયું તે જે તે બેંકો જાણે, પણ એટલું નક્કી કે એન.પી.એ.નો આંકડો ગંજાવર થતો રોકી શકાયો નહીં. રિઝર્વ બેન્કે ઘોડા ભાગી ગયા પછી તબેલાને તાળું મારવાની કોશિશ 2018માં કરી તો ખરી ને 70 મોટી કંપનીઓને 180 દિવસમાં 3,80,000 કરોડની લોન ભરપાઈ કરવાનો આદેશ આપ્યો, બેન્કોએ છ મહિના સુધી ઉઘરાણીઓ કરી, પણ લોન પાછી ન આવી અને અત્યારે મામલો કોર્ટમાં છે. આ લોન પાછી નહીં આવે તો એન.પી.એ. ઑર વધશે. અત્યારે આપેલી લોનના 12.2 ટકા રેશિયો ભારતનો છે જે દુનિયામાં બીજા નંબરે છે. ઈટલી એમાં 14.4 ટકા સાથે દુનિયામાં મોખરે છે.

રિઝર્વ બેન્ક તેના વ્યાજ દરોમાં વખતો વખત એવા ફેરફારો કરતી રહી છે કે જાહેર ક્ષેત્રોની બેન્કોને નાણાં ફાજલ પડે ને બેન્કો વધુને વધુ ધિરાણ કરી શકે. બેન્કોએ લોન આપવી જ જોઈએ એની ના નથી, પણ એન.પી.એ.નો આંકડો આંખ ફાડનારો હોય ત્યાં વ્યાજ દરોમાં ફેરફારો કરીને બેન્કોને વધુ ને વધુ ધિરાણ માટે પ્રોત્સાહિત કરવાથી કયો હેતુ સરે છે તે સમજાતું નથી. લોન પાછી ન આવતી હોય ત્યારે રિકવરીના કડક પગલાં ભરવાને બદલે લોન આપ્યા કરવાનું વલણ જોખમી જ પુરવાર થાય એવું નહીં?

સરકારે પણ બેંકોનું એન.પી.એ. વધે એવી દખલો કરી જ છે. ખેડૂતોની ને એવી બીજી કેટલીક લોન માંડી વાળવાનું ઘણી વખત થયું. એથી ખેડૂતોનું તો હિત સધાયું, પણ આની સીધી કે આડી અસરો બેન્કો પર પણ પડી. બીજી તરફ કેટલી ય મોટી લોન એવા ઉદ્યોગપતિઓને કશી ખાતરી વગર આપવામાં આવી જેનો ઈરાદો લોન ડુબાડવાનો જ હતો. એવા થોડા લાલિયા માલિયાઓએ પણ બેન્કના પૈસા ડૂબાડી વિદેશ ભાગી જવાનું કર્યું. આની અસર પણ બેન્કોને નબળી પાડતી ગઈ. આ શુધ્ધ ભ્રષ્ટાચાર જ હતો ને બેંકોની ને ધિરાણ ડુબાડનારાઓની જવાબદારી હજી સુધી નક્કી ન થઈ હોય તો બેન્કો માંદી ન પડે તો શું થાય તે કોઈ કહેશે?

આના ઉપાય તરીકે લોન રિકવરીની અવેજીમાં છાશવારે જુદા જુદા ચાર્જિસ લઈને ખોટ સરભર કરવાનાં બેન્કોએ ફાંફા માર્યાં છે, પણ એમ આંગળાં ચાટીને પેટ ભરવામાં તો બેન્કો ધંધો ને ગ્રાહકો ગુમાવે એવું થયું છે. બેન્કોએ લોન સસ્તી કરી, પણ એમ કરવા જતાં ડિપોઝિટનાં રેટ ઘટાડવા પડ્યા ને એમાં ને એમાં ડિપોઝિટર્સની ઉપેક્ષા કરવા જેવું થયું. ડિપોઝિટર્સે નવા વિકલ્પો શોધ્યા ને તેની અસર ડિપોઝિટ્સ ઘટતાં સરવાળે તો બેન્કો પર જ પડી. એમ લાગે છે કે ડિપોઝિટ્સ અને લોન વચ્ચેનું સંતુલન ખોરવાતાં બેંકોની સ્થિતિ કથળી છે.

બેંકોનું ખાનગીકરણ થાય તો કાચી બેન્ક લેવા કોણ તૈયાર થાય તે પણ પ્રશ્ન છે. બીજું કે કાચી બેન્કોને બીજી રાષ્ટ્રીયકૃત બેન્ક સાથે ભેળવવાથી જે તે બેન્ક અને તેના ગ્રાહકોને તો ઓક્સિજન મળી જાય, પણ મજબૂત બેન્ક પર જે તે બેન્કના એન.પી.એ.નો બોજ વધે ને રાષ્ટ્રીયકૃત બેન્કો નબળી પડે તો એની જવાબદારી કોની ને એના ગ્રાહકોનું હિત જોખમાય તો એનું રક્ષણ કોણ કરશે એની કશી સ્પષ્ટતા નથી. દેખીતું છે કે સબળી બેન્કોને ને એના યુનિયનોને એ સ્વીકાર્ય નહીં જ હોય.

એમ લાગે છે કે બેંકોનું ખાનગીકરણ કે વિલીનીકરણ કાયમી ઉપાય નથી. એનાથી સંઘર્ષ વધે ને ખાનગીકરણ થતાં શોષણ અને બીજી સમસ્યાઓ પણ વધે એમ બને. ખાનગીકરણ પછી બેન્કો નહીં જ ડૂબે એની કશી ખાતરી નથી. ખાનગી બેંકોનું એન.પી.એ. વધુ છે કે રાષ્ટ્રીયકૃત બેંકોનું વધુ છે એ પણ જોવાનું રહે. અત્યારની પાયાની જરૂર તો એન.પી.એ. વધે નહીં એ દિશામાં ગંભીર થવાની છે ને એ ત્યારે જ શક્ય છે જો લોન થોડી મોંઘી થાય, ડિપોઝિટ્સના રેટ્સ વધે અને આડેધડ લોન આપવા પર નિયંત્રણ આવે. ખાસ કરીને રિઝર્વ બેન્ક તેની ભૂમિકા વધારે સાવધાનીથી ભજવે ને સરકાર એ માટેની અનુકૂળતા કરી આપે તો બેન્કો ફરી ધમધમતી થાય એમ બને. એવું થશે ખરું?

0 0 0

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 19 ફેબ્રુઆરી 2021

આઝાદી પછી ભારતના વિકાસનો એક ચતુષ્કોણ રચવામાં આવ્યો હતો. એક ખૂણો ઉદ્યોગપતિઓનો હતો જેણે ભારતનું ઔદ્યોગિકરણ કરવાનું હતું અને એ રીતે રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનમાં વૃદ્ધિ કરવાની હતી તેમ જ લોકો માટે રોજગારીની તક પેદા કરવાની હતી. બીજો ખૂણો ખેડૂતોનો હતો જેણે તાત્કાલિક ધોરણે ભૂખનો મોરચો સંભાળવાનો હતો અને લાંબે ગાળે ભારતને અન્નની બાબતમાં આત્મનિર્ભર કરવાનું હતું. ત્રીજો ખૂણો કેન્દ્ર સરકારનો હતો જેણે ભારતના ઔદ્યોગિકરણનું પોષણ થાય અને વેગ મળે એ રીતના મોટાં રોકાણવાળા ઉદ્યોગો (હેવી ઇન્ડસ્ટ્રીઝ) સ્થાપવાના હતા. એમ કહી શકાય કે ઉદ્યોગોના ઉદ્યોગો. એમાં વીજળી, પોલાદ, રેલવે, માર્ગો, ખાણ, રિફાઇનરી, ટેલિકમ્યુનિકેશન્સ વગેરેનો સમાવેશ થતો હતો. આ સિવાય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં સંશોધનનો મોરચો પણ સંભાળવાનો હતો. ચોથો ખૂણો કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકારનો સંયુક્ત હતો જેમાં તેમણે ખેડૂતોને મદદ, માર્ગદર્શન, સબસિડી, ટેકાના ભાવ, ગોદામ, અન્ન વિતરણ વ્યવસ્થા, માર્કેટ અને કૃષિસંશોધન કરવાનાં હતાં.

પહેલાં દોઢ-બે દાયકા સુધી તો ચતુષ્કોણ સારો ચાલ્યો પણ જેવું ભારત અન્નની બાબતમાં સ્વાવલંબી થઈ ગયું એ પછી ભારતનો વિકાસનો જે ચતુષ્કોણ હતો એ ત્રિકોણમાં ફેરવાવા લાગ્યો. આનું મુખ્ય કારણ ભારતમાં બદલાયેલી રાજકીય વ્યવસ્થા હતું. ચૂંટણીઓ ખર્ચાળ થવા લાગી, રાજકારણ સત્તાલક્ષી બની ગયું અને વહીવટીતંત્રમાં આળસ, અમલદારશાહી અને ભ્રષ્ટાચારે પ્રવેશ કર્યો જેનો લાભ ઉદ્યોગપતિઓ લેવા લાગ્યા. એ યુગને લાયસન્સ-પરમીટ રાજ તરીકે ઓળખાતો હતો. હવે ભારતના ઉદ્યોગપતિઓ આર્થિક રીતે એટલા પુખ્ત બની ગયા હતા કે તેઓ પોતાના હિતમાં લોબિંગ કરી શકે અને ખાસ તેમના હિતનું ધ્યાન રાખે એવા નેતા કે નેતાઓને પાળી શકે.

એ યુગમાં મોડી રાતે નોટિફિકેશન નીકળતાં હતાં જેમાં ચોક્કસ ઉદ્યોગપતિને ફાયદો થાય એ રીતે કોઈ ચીજની આયાત ઉપર પ્રતિબંધ મૂકી દેવામાં આવતો હતો અથવા કસ્ટમ ડ્યુટી વધારી દેવામાં આવતી હતી. ક્યારેક પ્રતિબંધ ઉઠાવવામાં આવતો હતો અથવા કસ્ટમ ડ્યુટી ઘટાડવામાં આવતી હતી. ચોક્કસ ઉદ્યોગપતિને ફાયદો થાય એમ આબકારી જકાત ઘટાડવામાં આવતી હતી અને તેના હરીફ ઉદ્યોગપતિને નુકસાન થાય એમ આબકારી જકાત વધારવામાં આવતી હતી. આ ઉપરાંત એ જમાનામાં યાદીનો મોટો મહિમા હતો. કેટલીક ચીજો કુટીર ઉદ્યોગની યાદીમાં, કેટલીક લઘુ ઉદ્યોગની યાદીમાં, કેટલીક મધ્યમ સ્તરના ઉદ્યોગની યાદીમાં અને બાકીની મોટા ઉદ્યોગની યાદીમાં. જેમ જેમ ઉદ્યોગપતિ ધરાતો ગયો તેમ તેની નવી ભૂખ ઉઘડતી ગઈ અને યાદી ઉપર નજર કરવા લાગ્યો. મધ્યમ સ્તરના અને નાના ઉદ્યોગપતિઓ માટેની યાદીમાં અનામત રાખવામાં આવેલી ચીજોને ખુલ્લી કરાવવા લાગ્યો. અલબત્ત મોડી રાતનાં નોટિફિકેશનો દ્વારા, પાળેલા પ્રધાનો અને અમલદારો દ્વારા. બધું જ અનૈતિક હતું પણ કાયદેસર હતું, ગેરકાયદે કાંઈ નહોતું થતું.

ઉદ્યોગપતિઓની હજુ વધુ ભૂખ ઉઘડી એટલે તેમણે સંસદસભ્યોને તેમ જ શાસકોને પટાવવા  લોબિંગ પાછળ ખર્ચ કરવાની જગ્યાએ પોતાના દલાલોને જ સંસદસભ્ય બનાવવાનું શરૂ કર્યું. જે તે રાજકીય પક્ષો રાજ્યસભાની ટિકિટ વેચવા લાગ્યા જે ઉદ્યોગપતિઓ તેમના દલાલો માટે ખરીદતા હતા. આમાં ફાયદો એ હતો કે સંસદસભ્યોને કેટલીક માહિતી પ્રજા કરતાં પહેલી મળતી હતી. સંસદસભ્ય બનેલો દલાલ ઝીરો અવરમાં પોતાના માલિકને ફાયદો થાય અથવા હરીફને નુકસાન થાય એવા પ્રશ્ન પૂછી શકે. સંસદસભ્ય બનેલો દલાલ પોતાનો માલિક જે ઉદ્યોગ કરતો હોય એ ક્ષેત્રની સંસદીય સમિતિઓમાં સભ્ય તરીકે ગોઠવાઈ જાય. ઉદ્યોગપતિ જો ખનીજ તેલની રિફાઇનરીનો માલિક હોય તો તેનો દલાલ સંસદસભ્ય પેટ્રોલિયમ મિનિસ્ટ્રીની સંસદીય સમિતિમાં અચૂક સ્થાન મેળવશે.

મોંઘીદાટ ચૂંટણીઓ લડવાની હતી, સત્તામાં પહોંચવું હતું, સત્તામાં ટકવું હતું, પોતાનાં વંઠેલાં સંતાનોને રાજકારણમાં ગોઠવવાના હતા, હરીફોને માત કરવાના હતા, ગુંડાઓને પાળવાના હતા, પોલીસથી લઈને સી.બી.આઈ. સુધીના અમલદારોને તેમનો હિસ્સો આપવાનો હતો, આખી અમલદારશાહીને મેનેજ કરવાની હતી અને આ ઉપરાંત હાઈ કમાંડને પૈસા કમાવીને આપવાના હતા. આ બધું ઉદ્યોગપતિની મહેરબાની વિના શક્ય નહોતું. ઉદ્યોગપતિઓ હોંશે હોંશે મદદ કરવા તૈયાર હતા. આખરે તેઓ એકબીજાને તો લૂંટતા નહોતા, જે લૂંટ હતી એ દેશની હતી.

હવે આમાં બાપડો ખેડૂત શું કરે? એણે તો આખેઆખો ખૂણો જ ગુમાવી દીધો અને તેની નજર સામે ચતુષ્કોણ ત્રિકોણ બની ગયો. રમત જુઓ; ઉદ્યોગપતિ બેંકમાંથી કાચી સિક્યુરિટીઝ સામે હજાર રૂપિયાનું ધિરાણ લે, એમાંથી પચાસ રૂપિયા અમલદારને આપે અને ધિરાણ પાછું નહીં વાળીને બેંકને ડુબાડે. બીજી બાજુ ગામડામાં ખેડૂત બેંકમાંથી સો રૂપિયાનું ધિરાણ લે એમાંથી ૮૦ રૂપિયા વચેટિયા ખાઈ જાય, ખેડૂતની જમીન ગીરવે રાખીને દેવાદાર બનાવે અને તે જો ધિરાણ ચૂકવી ન શકે તો જમીન હાથમાંથી જાય. ઉદ્યોગપતિ તેને મળતી કરોડો રૂપિયાની સબસિડીનો ટકો-બે ટકો સબસિડી મંજૂર કરનારા અમલદારને ઘૂસ આપવા પાછળ ખર્ચે અને ખેડૂત દસ હજારની સબસિડીનો કમસેકમ પચાસથી સાઈઠ ટકા હિસ્સો સબસિડી મંજૂર કરનારા અમલદારને આપે.

રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં ૧૯૮૦ પછીથી ખેડૂત અને કૃષિઉદ્યોગ કેન્દ્રમાંથી હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયા  અને હવે રાજ્યોમાં પણ તે હાંસિયામાં ધકેલાઈ રહ્યા છે. 

પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 21 ફેબ્રુઆરી 2021