(લૉકડાઉન વખતે અસંખ્ય શ્રમિકોએ પોતાને વતન પગપાળા જવું પડ્યું. તે પ્રસંગ પરથી લખાયેલાં કાવ્યગુચ્છમાંનાં કેટલાંક.)
થાલી-પીઠ
ઘોડબંદરરોડના પ્રકાશતા પહાડો વચ્ચેથી પસાર થતું ટોળું ચોંકી ઊઠે છે ધણધણાટીથી.
સૌની આંખો મંડાય છે સાત્ત્વિક બાલ્કનીઓ ભણી, જ્યાંથી સંભળાય છે વેલણોનું સ્ટીલના વાસણો પર પિટાવું, ચમચાઓનું થાળીઓ પર અફળાવું.
ગામમાં આ જ તો છે પદ્ધતિ, તીડ અને લંગૂરને લચ્યા મોલ પરથી હાંકી કાઢવાની. ચેતવણી સમજાતાંવેંત ટોળું ગતિ વધારે છે.
પાર્લે-જી
આ વળી શું?
છોકરી લે છે એક પડીકું. માસ્ક-મેગાફોનવાળી મહિલા તેનાં ભાઈ-બેનને પણ અકેકું આપે છે, પછી માસ્ક પાછળથી સૂચનાઓ ભસે છે. આજીવન ઉઝરડાયેલી સ્ત્રીને જમણેથી ડાબે ધકેલાય છે, જેથી તેની બાંધણી ભરબપોરે ચમક-ચમક થાય. મરદને આજ્ઞા કરાય છે, માથે પૈડાંવાળી બૅગ મૂક, તેની ઉપર છોકરી મૂક. બાળકો ગલોટિયાં ખાય છે ધૂળમાં. માસ્ક સંતોષપૂર્વક જાય છે સલામત અંતરે, ’રેકર્ડ’ની ચાંપ દાબે છે અને પૂછે છે :
કેવું લાગે છે?
ઘર કબ આઓગે?
તમારા છેલ્લા વૉટ્સએપને ચૌદ દિવસ થયા. આપણાં લગ્ન થયાં ત્યારે હું ચૌદની હતી. હવે તમે પહેરેલે કપડે છો. તો શું થયું? કપડાં છે ય શું, સિવાય કે ઓતપ્રોત થવામાં વિઘ્ન?
હું ઉંબરે ઊભી છું, મલમ લઈને, તમારા ઉઝરડાયેલાં તળિયાં સારુ. સાબદા રહેજો, ઘર ભણી આવતા રસ્તા પર લોકો લાઠી લઈને ઊભા છે. છાપરાં ઠેકતાં આવજો. વહાલા, જેમ તમે આવતા હતા, હું તેરની હતી ત્યારે.
મુંબઈની ભીખેસ લાવલા
(સ્મરણ : અરુણ કોલટકર)
મુંબઈએ મને ભિખારી કર્યો.
મેં સર્વસ્વ વેચી માર્યું, બિસ્લેરીની બોટલ માટે.
નામ વગરના નગરમાં બિનસરકારી સંસ્થાઓએ
મને ભાખરી-ગોળ આપ્યાં.
મેં ટ્રકડ્રાઇવરને આપવીતી સુણાવી,
તો વેદ-પુરાણનો હવાલો આપી એણે ચાલતી પકડી.
રોડ પર મળ્યું બીડીનું ઠૂંઠું, નાખ્યું ખિચ્ચે.
આગ્રારોડ આવતાં ચપ્પલના બે ટુકડા.
વિચારતાં મને લાગ્યું, હવે
કદીયે પાછા નથી આવવું.
વૉટસએપ, બીજી મે
હાઈવે છોડ, શહેરમાં જા.
જયમાતાદી ગૅરેજ જોયું? જોયું ન જોયું કર.
(રાતે ૧૦.૧૩)
બજાર સોંસરો જા. ખાલી હશે. સૂંઘીને
જયશ્રીરામ ટીહાઉસ શોધી કાઢ.
(રાતે ૧૦.૧૩)
અહીં અબુલ મતીનનું ચાલે છે. સરખી વાત કરશે
તો આપશે નાનખટાઈ,
એકબે, આદુવાળી ચામાં બોળવા માટે.
(રાતે ૧૦.૧૩)
મન ફાવે તેટલું રહેજે.
મધરાત પહેલાં નીકળી જવું સારું. અને હા,
સાઇરન સંભળાય તો સંતાઈ જજે.
પોલીસવાળો દેખાય તો ભાગજે.
(સવારે ૧૨.૦૧)
અંગ્રેજી પરથી અનુવાદ : ઉદયન ઠક્કર
સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 મે 2021; પૃ. 04
બીજી મેની ધોમધખતી બપોરે દોઢ વાગ્યાની આસપાસ કોલકાતાથી અંતરા-દેવસેનનો મૅસેજ આવે છે કે, ‘ભાલો ખેલા હોલો’. દેશદુનિયાની જેના પર નજર હતી એ બંગાળ વિધાનસભાનાં પરિણામો આવવા માંડ્યાં હતાં. મમતા બેનરજી સતત ત્રીજી વાર અને પહેલાં કરતાં વધારે બહુમતીથી બંગાળમાં સરકાર બનાવવા જઈ રહ્યાં હતાં. બંગાળમાં ‘ખેલા હોબે’નો નારો લોકજીભે હતો અને હરકોઈ ખેલા જોવા આતુર હતું. આ પરિણામો દેશની દશા-દિશા પર ઘેરી અસર કરવાનાં હતાં એ સૌ કોઈ જાણતું હતું.
અંતે વાત આ સમગ્ર ખેલામાં સૌથી અનોખા ઉમેદવાર મનોરંજન બ્યાપારી વિશે. એમની જીવનયાત્રા એક ચમત્કારથી ઓછી નથી. મનોરંજન બ્યાપારીનું બાળપણ અત્યંત ગરીબીમાં ફૂટપાથ અને ચાની લારી પર વાસણ ધોતાં પસાર થયું છે. શાળામાં જવાનું તો સ્વપ્નમાં પણ શક્ય નહોતું. યુવાનીમાં આંદોલનકારી તરીકે જેલવટો ભોગવવાનો આવ્યો. કાળા અક્ષરો જોડે પહેલી વાર પનારો પડ્યો. જેલમાં જ જાતે શિક્ષિત થયા. વાંચવાનું-લખવાનું શરૂ કર્યું. જેલમાંથી છૂટ્યા બાદ દાયકાઓ સુધી કોલકાતાની સડકો પર પેદલ રીક્ષા ખેંચવાનું કામ કર્યું. એક દિવસે એમની પેદલ રીક્ષામાં જે સવારી આવી એણે મનોરંજન બ્યાપારીનું જીવન જડમૂડળથી બદલી નાંખ્યું. તે સવારી એટલે જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કૃત જગવિખ્યાત લેખિકા મહાશ્વેતાદેવી. તેઓ હાંસિયામાં ધકેલાયેલા લોકો માટે ફરિસ્તા સમાન હતાં. એમણે મનોરંજનની વાતો સાંભળીને લખવા માટે પ્રેરિત કર્યા. મહાશ્વેતાદેવીએ એમની વાર્તાઓ અને લેખો છાપવા માંડ્યાં. જોતજોતાંમાં બંગાળભરમાં સાહિત્યકાર તરીકે એમની ખ્યાતિ વધવા માંડી. એમનાં ઘણાં પુસ્તકો અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત થયાં, ચર્ચિત બન્યાં અને મનોરંજન બ્યાપારીની ખ્યાતિ બંગાળના સીમાડાઓ ઓળંગી ગઈ. એમની આત્મકથાના અંગ્રેજી અનુવાદ ‘ઈન્ટરોગેટિંગ માય ચાંડાલ લાઇફ’ને ૨૦૧૯નું બહુ પ્રતિષ્ઠિત ‘ધ હિન્દુ લિટરરી’ સન્માન મળ્યું. મમતા બેનરજીએ સૌ પ્રથમ વાર બંગાળ દલિતસાહિત્ય અકાદમીનું ગઠન કર્યું ત્યારે મનોરંજન બ્યાપારીને એના પ્રથમ અધ્યક્ષ બનાવ્યા. આ ચૂંટણીમાં એમનો રાજકારણમાં પ્રવેશ થયો. તૃણમૂલના ઉમેદવાર તરીકે બાલાગઢ વિધાનસભા ક્ષેત્રથી ભારે બહુમતીથી ચૂંટાઈ આવ્યા. મનોરંજન બ્યાપારી જેવા ‘માટીર માનુષ’ ઉમેદવારનું ચૂંટાવું ભારતીય લોકશાહીમાં આપણી આસ્થાને મજબૂત કરે છે.