પુરાવા નાશ કરવા લાકડાં લાવો.
પૂરો આદેશ કરવા લાકડાં લાવો.

તમસમાં આગિયાઓ બાળવા માટે,
પિશાચી ડાન્સ કરવા લાકડાં લાવો.

મૂકી બંદૂક નીચે, લાકડાં લેજો,
ફરજની લાશ કરવા લાકડાં લાવો.

નથી જોતું અહીં અંધારમાં કોઈ,
મશાલી હાશ કરવા લાકડાં લાવો.

અભાગી કોઇની બેટી બહેન હશે,
ગુનો જ ખલાશ કરવા લાકડાં લાવો.

કરી દો બંધ ઘરમાં સૌ સગાંવ્હાલાં,
પહેરો ખાસ કરવા લાકડાં લાવો.

વિરોધો થાય, જોખમ નોકરીમાં છે,
સલામી પાશ કરવા લાકડાં લાવો.

ઉપરથી એ જ ઓર્ડર, લાશને બાળો,
બરફનાં ચાસ કરવા લાકડાં લાવો.

ધટે ધટના તમારાયે  કુટુંબ કુળે,
રિવાજો 'કાશ 'કરવા લાકડાં લાવો.

વળગશે ચેહ બળતી ભૂત થઇ તમને,
ખૂની આકાશ કરવા લાકડાં લાવો.

બચાવો છો લફંગાને, નરાઘમને,
તો સત્યાનાશ કરવા લાકડાં લાવો.

૨/૧૦/૨૦૨૦

e.mail : naranmakwana20@gmail.com

મુંબઈના ગિરગામ વિસ્તારના અવંતિકાબાઈ ગોખલે રોડને એક નાકે, વિલા બેલ-વ્યુ મકાન હેઠળ, વરસોથી, સેન્ડવીચ બનાવતા ને વેંચતા રાજુભાઈનો બાંકડો મંડાતો રહેતો. અમારા નિવાસસ્થાનેથી ઊતરતાં રાજુભાઈ જોડે વાતચીત થયા કરે. ચાળીસેક વરસથી આમ રાજુભાઈ જોડે પરિચય. અને પછી તો તેમણે બનાવેલી સેન્ડવીચ લઈને અમે ઘેર આવતાં અને માણતાં. સ્વચ્છ અને ઉચ્ચ કક્ષાનો સરંજામ અને એવા જ તે ખુદ પણ ચોખ્ખા. અમારી ગલીના દરેક દુકાનદાર સાથે તેમનો સદ્દગુણી વ્યવહાર. ક્યારે ય ન કોઈ જોડે ઊંચે સાદે વાત કરે, કે ન કોઈનું તેમણે લગીરેક મનદુ:ખ પણ કર્યું હોય.

અમારાં પરિવારમાંથી કુંજબહેન, કુન્તલ, કીર્તિ, ભક્તિ-મિલિન્દ, ભૂષણ તેમ જ રાજુલબહેનના તે ખાસ માનીતા સેન્ડવીચવાળા. ઘરમાં આવે અને પોતા સંગાથે રાજુભાઈની સેન્ડવીચ લઈને જ આ દરેક ઘરમાં પગ માંડે અને પછી પડીકે બાંધી સેનડવીચ આરામે માણે. તેમાં ય રાજુલબહેન તો સૌથી ચડે : પોતાનાં જ ચચ્ચાર પડીકાં જોગવેલાં જ હોય ! … અને એ સ્વાદ વરસોથી એક જ રહ્યો.

અમારો લતો મોટર બજાર તરીકે જાણીતો. અને તેથી રાજુભાઈને તેમની સારી ઘરાકી રહેતી, સંતોષકારક વકરો રહેતો. આમ તેમણે સારી એવી બચત કરી, કેમ કે તેમની જિંદગી સાદી અને સરળ.

તેમને બે બાળક : એક દીકરો અને એક દીકરી. દીકરો સોફ્ટવેરનો ઈજનેર. દીકરી એક તબીબને પરણી છે.

થયું એવું કે વખત જતા, દીકરાને ધંધામાં 70-80 લાખ રૂપિયાની ખોટ આવી. રાજુભાઈ તો ઊંચેરો જીવ. દાદરમાંના પોતાનું મકાન તેમણે વેંચી કાઢ્યું. આવેલી એક કરોડ 50 લાખની રકમમાંથી દીકરાને 80 લાખ સુપરત કર્યા. અને દાયકાઓ જૂનો પોતાનો ધંધો વીંટીસાટી બાકીની રકમ લઈને મુંબઈ છોડી પોતાને વતન જવા નીકળવાનો તેમણે મનસૂબો કર્યો. કુદરતની ગત ન્યારી છે ને … નીકળવાના હતા તે દિવસના આગલા જ દિવસે રાજુભાઈને હૃદયરોગનો મોટો હુમલો આવ્યો અને તેમણે મોટે ગામતરે જવાની વાટ લીધી. અમે સૌ આધાતમાં વલોવાયાં રહ્યાં. અમારી ગલીના દરેક દુકાનદારે, દરેક રહેવાસીએ પોતાનો એક સ્વજન ગુમાવ્યો હોય તેવી પીડાલાગણી દરેકને થઈ.

આવા સાચુકલા અને ઘસાઈને ઊજળા થનારા મનેખને કુદરત નિરામય શાંતિ જ બક્ષે. પણ અમારે સૌને તેમનો ખાલીપો સહેવાનો રહ્યો. રાજુભાઈનું સ્મરણ સતત રહ્યા કરવાનું.

જી. કે ચેસ્ટરટનનું નામ કદાચ તમે સાંભળ્યું હશે. અંગ્રેજી સાહિત્યકાર હતા, ફિલસૂફ હતા, ધર્મશાસ્ત્રી હતા, ઈસાઈ પક્ષપાતી હતા અને પત્રકાર હતા. તેઓ પોતાની વાત એવી રીતે કરતા કે વાંચનાર કે સાંભળનાર ચોંકી જાય અને વિચારતો થઈ જાય. તેઓ શૈલીની આ લાક્ષણીકતા માટે જાણીતા હતા. તેઓ લંડનથી પ્રકાશિત થતા ‘ઈલસ્ટ્રેટેડ લંડન ન્યુઝ’ નામના અખબારમાં સાપ્તાહિક કોલમ લખતા હતા અને એમાં ૧૮મી સપ્ટેમ્બર ૧૯૦૯ના અંકમાં તેમણે લખ્યું કે ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ નથી ખાસ ભારતીય કે નથી ખાસ રાષ્ટ્રીય. પરાજીત પ્રજા વિજેતાઓ પાસેથી શાસન-સંસ્થાઓની માગણી કરે છે, પરંતુ એ શાસન-સંસ્થાઓ વિજેતાઓની છે તેમની પોતાની નથી. માટે એ ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ નથી ભારતીય કે નથી રાષ્ટ્રીય.

વાત તેમણે મુદ્દાની કહી હતી. એ સમયે ઉદયપુરમાં દીવાન રહી ચુકેલા અને વિચારોથી આર્યસમાજી શ્યામજી કૃષ્ણવર્માએ લંડનમાં ‘ઇન્ડિયા હાઉસ’ની સ્થાપના કરેલી અને ‘ઇન્ડિયન સોશિયોલોજીસ્ટ’ નામનું સામયિક કાઢતા હતા. એ સામયિક જી. કે ચેસ્ટરટન નિયમિત વાંચતા હતા. ઇન્ડિયા હાઉસની સભાઓમાં અને ‘ઇન્ડિયન સોશિયોલોજીસ્ટ’માં ભારતીયો ભારતીય રાષ્ટ્રવાદની જે ચર્ચા કરતા હતા તેના તરફ ચેસ્ટરટનની નજર રહેતી હતી. તેમણે જોયું કે સ્વતંત્રતા ઈચ્છતા પરાજીત ભારતીય લોકોને સ્વતંત્રતા તો જોઈએ છે, પણ પૂરી નથી જોઈતી. તેમને તો માત્ર ડ્રાઈવર બનવું છે, બાકી આખેઆખી ગાડી ભલે તેમને પરાજીત કરનારાઓની બનાવેલી હોય!

એ લેખમાં ચેસ્ટરટને લખ્યું હતું કે ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ તો જ ભારતીય અને રાષ્ટ્રીય બને જો તે તેના દરેક અર્થમાં ભારતીય અને રાષ્ટ્રીય હોય. કાં તો તેઓ પરાજીત થયા એ પહેલાનું તેમનું શાસન-સંસ્થાઓનું જે કાંઈ રાષ્ટ્રીય કલેવર હતું એને સમયોચિત ફેરફાર સાથે અપનાવવું જોઈએ અને કાં રાષ્ટ્રવાદની વાત કરવાનું બંધ કરવું જોઈએ. ભારતીય વિનાનો ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ કઈ રીતે આકાર પામે? સીમાબદ્ધ રાજ્ય, લશ્કર, સંરક્ષણની કે સંહારક ક્ષમતા, બંધારણ, બંધારણ નિર્દિષ્ટ કેન્દ્રિત સત્તા, સમવાય સંઘ (ફેડરલ સ્ટેટ), શાસન-સંસ્થાઓ વચ્ચે સત્તાનું વિભાજન અથવા વિકેન્દ્રીકરણ, ધર્મસંસ્થાઓ સાથેના સંબંધોનું સ્વરૂપ, સમાનતા, નાગરિકત્વ, લોકતંત્ર, સમયાંતરે ચૂંટણી, ન્યાયતંત્ર વગેરે દરેક ચીજ પશ્ચિમે વિકસાવેલી છે. એ બધું જ જો સ્વીકાર્ય હોય તો એનો અર્થ એટલો જ થાય કે ભારતીય લોકોને સત્તા જોઈએ છે. તેમની આઝાદી માટેની લડત સત્તા માટેની છે, ભારતીય રાષ્ટ્ર માટેની નથી.

આગળ કહ્યું એમ વાત મુદ્દાની હતી. આખેઆખું કલેવર જ જો પારકું હોય અને એ આખેઆખું સ્વીકાર્ય હોય તો એમાં આપણું શું? માત્ર સુકાન? તમે કહેશો અને ત્યારે કહેવામાં પણ આવતું હતું કે કલેવર ભલે પશ્ચિમનું હોય એમાં આત્મા આપણો હશે. ભારતીય આત્મા હશે અને ભારતીય આત્માને કલેવરમાં આરોપીને ભારતીય રાષ્ટ્રની રચના કરવામાં આવશે. આવી દલીલ ત્યારે વ્યાપક પ્રમાણમાં કરવામાં આવતી હતી અને એવા અભિનિવેશ સાથે કરવામાં આવતી હતી કે ત્યારે લોકોને એ ગળે ઉતરી જતી હતી.

આશ્ચર્ય એ વાતનું છે કે જે લોકો કલેવરમાં ભારતીય આત્મા ઉમેરવાની વાત કરતા હતા એ લોકો રાષ્ટ્રીય કે રાષ્ટ્રવાદની વિભાવના પણ પશ્ચિમની અપનાવતા હતા. માત્ર રાજકીય કલેવર નહીં, રાષ્ટ્રની વિભાવના પણ તેમને પરાઈ હોવા છતાં કબૂલ હતી. શા માટે? આત્મા ઉમેરશું એ તો કહેવાની એક રીત થઈ, કમસેકમ વિભાવના તો સ્પષ્ટ કરો! ટૂંકમાં ભારતીય રાષ્ટ્રવાદીઓને રાષ્ટ્રીય માળખું અને રાષ્ટ્રની વિભાવના એમ બન્ને પશ્ચિમમાં જેવાં હતાં એવાં ખાસ કોઈ ફરક વિના કબૂલ હતાં. ઊલટું, જો કોઈ અંગ્રેજો આવ્યા એ પહેલાંના ભારતને પાછું સજીવન કરવાની વાત કરતા હતા, રાજાશાહીના ગુણગાન ગાતા હતા તેમને ખરા ભારતીય રાષ્ટ્રવાદી તરીકે નવાજવાની જગ્યાએ હસી કાઢવામાં આવતા હતા. પ્રતિષ્ઠા એમની હતી જે સો ટકા પશ્ચિમની બસમાં બેસીને ભારતીય રાષ્ટ્રવાદની વાતો કરતા હતા અને ડ્રાઈવરની સીટ ઉપર નજર રાખતા હતા.

અહીં સ્વાભાવિકપણે એક પ્રશ્ન થવો જોઈએ કે શા માટે ભણીગણીને જાગૃત બનેલા ભારતીયો આઝાદીની વાત કરતા હતા, ભારતીય રાષ્ટ્રીયતા કે રાષ્ટ્રવાદની વાત કરતા હતા, પરંતુ શાસન વ્યવસ્થાનું કલેવર બદલવાની અથવા ભારતીય રાષ્ટ્રની પોતીકી વિભાવના વિકસાવવાની કોઈ વાત નહોતા કરતા? કોઈ ખાસ કારણ હોવું જોઈએ. જી.કે. ચેસ્ટરટને કહ્યું હતું એમ ભારતીય રાષ્ટ્રવાદીઓએ કહેવું જોઈતું હતું કે તમે તમારું કલેવર લઈને ચાલતા થાવ, અમારે તેની જરૂર નથી. અમારી પાસે અમારું પોતાનું પરંપરાગત કલેવર હતું જેને અમે અમારી અત્યારની જરૂરિયાત મુજબ ફેરફાર કરીને વિકસાવીશું. અમને તમારી જરૂર તો નથી, તમે વિકસાવેલા કલેવરની જરૂર નથી અને તમારી રાષ્ટ્રની વિભાવનાની પણ જરૂર નથી. આવું એક પણ પ્રતિષ્ઠિત ભારતીયે કહ્યું હોય એવું યાદ નથી.

પણ એક માણસ હતો જેણે પશ્ચિમના શાસનનાં માળખાં સામે, રાષ્ટ્રની વિભાવના સામે, રાષ્ટ્રવાદની સામે, સુખની વ્યાખ્યા સામે, વિકાસની અવધારણા સામે મૂળભૂત પ્રશ્નો ઉપસ્થિત કર્યા હતા. તેમની આગળ પશ્ચિમમાં થોરો-રસ્કિન-ટોલ્સટોય જેવા પૂર્વસૂરિઓ પણ હતા જેમણે આ બાબતે મૂળભૂત પ્રશ્નો ઉપસ્થિત કર્યા હતા અને એ માણસ તેમની પાસેથી ઘણું શીખ્યો હતો. એ માણસ એટલે મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી. જી.કે. ચેસ્ટરટને ઉપરનો લેખ લખ્યો ત્યારે ગાંધીજી દક્ષિણ આફ્રિકાના કામે લંડનમાં હતા. ઇન્ડિયા હાઉસમાં જતા હતા અને ત્યાં રહેલા ભારતીય યુવાનો સાથે ભારતીય રાષ્ટ્રવાદની ચર્ચાની રમઝટ ચાલતી હતી. ચેસ્ટરટનના લેખે ચર્ચામાં ઉત્તેજના પેદા કરી હતી. આ ઉપરાંત ૧૯૦૯માં જુલાઈ મહિનાની પહેલી તારીખે મદનલાલ ઢીંગરાએ કર્ઝન વાઈલીનું ખૂન કર્યું હતું એટલે એ કારણે પણ ભારતીય રાષ્ટ્રવાદને ભારતીય રાષ્ટ્રીય ક્રાંતિની ધાર ઉમેરાઈ હતી.

આ માણસ કાંઈક જુદું બોલતો હતો અને જુદું સમજાવવાની કોશિશ કરતો હતો. ભારતનો ઉદ્ધાર બસ બદલવાથી થશે કે ડ્રાઈવર બદલવાથી? જો સમૂળગી બસ જ અપનાવી લઈશું અને ડ્રાઈવર બદલવાથી સંતોષ માનીશું તો ભારત જગતને નવું શું આપી શકશે?

e.mail : ozaramesh@gmail.com

પ્રગટ :  ‘દૂધનું દૂધ, પાણીનું પાણી’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ‘સંસ્કાર’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 04 ઑક્ટોબર 2020