મારે તો વનેવન વિહરવું છે,
દિલ ખોલીને વિસ્તરવું છે!

બાગ બગીચામાં ફરવું છે,
કુદરતને ખોળે નીખરવું છે.

સમય સાથે ભલે મુરઝાતો,
પણ ખરતા પહેલાં મહેંકવું છે.

બેસી રહેવુ નથી સમેટાઈને,
દશેય દિશાએ વીખરવું છે.

રાજી નથી રાખવા હવે સહુને,
મારે તો મારી રીતે સમરવું છે.

દુન્યવી દ્રષ્ટિએ જોતો રહ્યો છું,
હવે મારી જ નજરે નીરખવું છે.

યાદોનું ભાથું બાંધવું નથી ‘મૂકેશ’
શક્ય તેટલું બધુ ય વીસરવું છે.

e.mail : mparikh@usa.com

હવે અફઘાનિસ્તાને તાલીબાનની તલવાર, પાકિસ્તાનનો સ્વાર્થ, સરકાર ટકાવવાની આવડત જેવી સમસ્યાઓનો સામનો પોતાની સમજ અને ક્ષમતા પ્રમાણે કરવો પડશે

અફઘાનિસ્તાન – આ નામને આપણે ઘણી બધી બાબતો સાથે જોડીએ છીએ. ફિલ્મો, વાર્તાઓ, હિંદુ કુશની પર્વતમાળાનાં દ્રશ્યો, દિલદાર પઠાણો અને બીજું ઘણું ય, પણ તેની સાથે આપણે તેની યુદ્ધ, આતંકવાદ, સતત તણાવમાં રહેતો એક પ્રદેશ એવી તમામ બાબતો સાથે પણ જોડીએ છીએ. હૉલિવુડમાં અફધાનિસ્તાનમાં તૈનાત યુ.એસ. આર્મીના પૃષ્ઠભૂમિ પર અનેક ફિલ્મો બની છે. અમેરિકન સૈન્યની અફઘાનિસ્તાનમાં હાજરી એક એવું દ્રશ્ય છે જે કોઇને ય આટલાં વર્ષો પછી અજુગતું નથી લાગતું. ત્યાં રહેતા લોકો માટે પણ એ સ્વાભાવિક જ હોય, પણ તાજેતરમાં, આ મહિનાની શરૂઆતમાં અચાનક જ અફઘાનિસ્તાનાં દ્રશ્યમાં પરિવર્તન આવી ગયું. અમેકિન સૈન્યએ અફઘાનિસ્તાનમાં તેમના મુખ્ય મથકમાંથી વિદાય લઇ લીધી. વળી આ વિદાયમાં રાતની ચુપકીદી હતી. અફઘાનિસ્તાનના બગરામ એર બેઝમાંથી અમેરિકન સૈન્યએ રાતોરાત ખસી જવાનું નક્કી કર્યું અને યુ.એસ.એ.ના ઇતિહાસના સૌથી લાંબા યુદ્ધનો જાણે અચાનક જ એક પ્રભાવી અંત આવી ગયો. જો કે પેન્ટાગોને સ્ટેટમેન્ટ આપ્યું છે કે અફઘાન ફોર્સિઝની રક્ષા કરવાની સત્તા હજી પણ યુ.એસ. મિલિટરી પાસે છે. તે અધિકાર હજી પણ અસ્તિત્વમાં છે. અમેરિકન પ્રમુખ જો બાઇડેને પણ કહ્યુ કે સૈન્યનું ત્યાંથી નિકળવું યોગ્ય રસ્તે થઇ રહ્યું છે પણ કેટલાંક અમેરિકન સૈન્ય હજી પણ ત્યાં સપ્ટેમ્બર સુધી રહેશે.

અફઘાનિસ્તાનમાંથી યુ.એસ. સૈન્યની એક્ઝિટ અંગે જો બાઇડેને એપ્રિલમાં ડેડલાઇનની જાહેરાત કરી હતી. ૧૧ સપ્ટેમ્બર જે ટ્વિન ટાવર પર ૨૦૧૧માં થયેલા અલ-કાયદાના હુમલાની એનિવર્સરી છે, તે દિવસને ધ્યાનમાં રાખી આ જાહેરાત કરાઇ હતી. આ હુલમાને પગલે જ યુ.એસ.એ અફઘાનિસ્તાન પર ચડાઇ કરી હતી. આ સમયે યુ.એસ.એ.ના પ્રમુખ જ્યોર્જ બુશે અફઘાનિસ્તાન સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યું હતું. બુશના મતે તાલીબાની નેતાઓએ અલ કાયદાના મુખ્ય ચહેરાઓ જેમાં બિન-લાદેનનું પણ નામ હતું, તેમને અમેરિકાને સોંપાવાની ના પાડતાં આ પગલું લેવાયું હતું. અમેરિકન સૈન્યને કારણે તાલીબાની શાસનની પકડ હટાવીને અફઘાનિસ્તાનમાં ટ્રાન્ઝિશનલ સરકાર સ્થાપી. અલ કાયદાના ઑપરેટિવ્ઝે પાકિસ્તાનની દિશા પકડી. ૨૦૦૩માં યુ.એસ.એ. ડિફેન્સ સેક્રેટરીએ અફઘાનિસ્તાનમાં યુ.એસ.એ.ના મોટા ભાગનાં મિલિટરી ઑપરેશન્સ પૂરાં થઇ ગયા હોવાની વાત કરી. જલદી જ યુ.એસ.નું ધ્યાન ઇરાક તરફ ગયું અને અફઘાનિસ્તાનમાં યુ.એસ. સત્તાએ કેન્દ્રિય લોકશાહી સ્થપાવામાં અને સરકારી માળખાને સંસ્થાકીય સ્થિરતા આપવાનું કામ હાથે લીધું. જો કે તેનાથી યુદ્ધનો અંત પણ ન આવ્યો અને દેશને કોઇ સ્થિરતા પણ ન મળી. યુ.એસ.એ.ને પહેલાં જ એ વાતનો ખ્યાલ આવી ગયો હતો કે આ યુદ્ધનો કોઇ અંત નથી કે નથી તેને કોઇ રીતે જીતી શકાવાનું. બરાક ઓબામાના સમયથી યુ.એસ. સૈન્ય ત્યાંથી પાછું ખેંચાશેની વાતો ચાલતી હતી, પરંતુ ત્યારે થયેલી વાટાઘાટો પહેલી બેઠક પછી ખોરંભે ચઢી ગઇ. ડોનાલ્ટ ટ્રમ્પ યુ,એસ,એ,ના પ્રેસિડન્ટ હતા ત્યારે તેમણે યુ,એસ, સૈન્ય પાછું ખેંચી લેવાની વાત તાલીબાની લીડર્સ સાથે જ કરી. આ ચર્ચામાં કાબુલની સરકારને ગણતરીમાં ન લેવાની તાલીબાનીઓને શરત યુ.એસ.એ.એ માન્ય રાખી. ટ્રમ્પે મે ૨૦૨૧માં આ પગલું લેવાની વાત કરી હતી. યુ.એસ.એ.માં તખ્તો પલટાયો અને જો બાઇડેને આ તારીખ સપ્ટેમ્બર સુધી લંબાવી.

અફઘાનિસ્તાનનું હવે શું? આ એક પેચીદો પ્રશ્ન છે અને ભારત તથા પાકિસ્તાન આ પરિવર્તનોમાંથી શું ઇચ્છે છે, તે પણ અગત્યનું છે. જો કે પહેલાં અફઘાનિસ્તાનની જ વાત કરીએ તો વૉલ સ્ટ્રીટ જરનલના એક રિપોર્ટ અનુસાર કાબુલ તો છ મહિનામાં જ પડી ભાંગે તેવી શક્યતા છે. યુ.એસ.એ.ના એકેય વડાને એવી ખાતરી નથી કે અફઘાનિસ્તાનની સરકાર ટકશે.  બાઇડેનને જ્યારે આ અંગે પુછાયું ત્યારે તેમણે કંઇક આમ કહ્યું, – ‘તેમનામાં સરકાર ટકાવી રાખવાની ક્ષમતા છે,’ એટલે કે સરકાર પોતે ટકી શકે એવી કોઇ એંધાણી નથી એમ અર્થ થયો એવું કહી શકાય. અમેરિકન સૈન્યની વિદાય એક રીતે સત્તાના યુદ્ધમાં તાલીબાનનું પલડું ભારે કરનારી સાબિત થઇ છે. તાલીબાન ગમે ત્યારે શહેરો પર ટાર્ગેટ કરવાનું શરૂ કરી દઇ શકે છે.

આ સંજોગોમાં ત્રણ શક્યતાઓ છે, – તાલીબાન અને અફઘાની સરકાર સત્તાની વહેંચણી કરીને સાથે મળી અફઘાનિસ્તાનનું ભવિષ્ય ઘડે. આ શક્યતા સાવ પાંખી છે. બીજું તો સિવિલ વૉર છેડાઇ જાય જેમાં આર્થિક અને લશ્કરી દ્રષ્ટિએ પશ્ચમિનો ટેકો ધરાવતી સરકાર મુખ્ય શહેરોમાં પોતાનો કાબૂ જાળવી રાખે અને તાલીબાન બીજા હિસ્સાઓમાં પહોંચી જાય, જ્યાં ત્યાંના સ્થાનિક લોકો તેની સામે પોતાની લડાઇ લડે. ત્રીજી શક્યતા છે કે તાલીબાન આખા દેશને ફરી પોતાના તાબામાં લઇ લે. જે પણ દેશ અફઘાનિસ્તાન સાથે વાટાઘાટ કરવાનું વિચારતો હોય તેણે આ બધી શક્યતાઓને પણ ગણતરીમાં રાખવી રહી.

પાકિસ્તાનની વાત કરીએ તો તે એવો પહેલો દેશ છે જેણે તાલીબાન શાસનને નેવુંના દાયકામાં માન્યતા આપી, તેને ગણતરીમાં લીધું. પાકિસ્તાનના આઇ.એસ.આઇ.ની મદદથી તાલીબાને મોટા ભાગના અફઘાનિસ્તાનને કાબૂમાં લઇ લીધો. ૯/૧૧ના હુમલા પછી બુશના દબાણમાં મુશર્રફે તાલીબાન સાથે છેડા છોડ્યા અને આતંકવાદ સામે અમેરિકાની લડાઇમાં પાકિસ્તાન પણ જોડાયો. જો કે તેણે તાલીબાનીઓને શરણ આપી ડબલ ગેમ કરી. તાલીબાનીઓ પણ પાકિસ્તાનના શરણમાં મજબૂત બન્યા. હવે અમેરિકાની આ એક્ઝિટ પછી તાલીબાન જોરમાં છે તો પાકિસ્તાન પણ કેન્દ્ર સ્થાને છે. તાલીબાન જો અફઘાનિસ્તાન પર બળજબરી કરે તો પાકિસ્તાનને લાભ નહીં થાય. પાકિસ્તાનને ભારતનો અફઘાનિસ્તાન પર શું પ્રભાવ છે તે જાણવામાં વધારે રસ હોય તે સ્વાભાવિક છે. વળી કાબુલમાં પણ તાલીબાનીઓનું જ રાજ હોય તેવું પાકિસ્તાન ઇચ્છે તેવી પૂરી શક્યતા છે. જો કે પાકિસ્તાનમાં એટલી ક્ષમતા છે કે નહીં કે તેઓ અમેરિકાની વિદાય પછીના અફઘાનિસ્તાનને ઘડી શકે તેની કોઇ ગેરંટી કે સ્પષ્ટતા નથી.

ભારતે ક્યારે ય પણ તાલીબાનનો અફઘાનિસ્તાનમાં મહત્ત્વનો રોલ છે તે બાબત નકારી નથી. તાલીબાન સાથે વાટાઘાટોમાં ભારતે ત્રણ બાબતો સાચવવી રહી. પહેલું તો અફઘાનિસ્તાનમાં પોતાનાં રોકાણ બચાવવા, બીજું કે ભાવિ તાલીબાની શાસકો રાવલપીંડીની પ્યાદા બનીને ન રહી જાય અને ત્રીજું કે પાકિસ્તાનની મદદથી ખડા થયેલા આતંકી જૂથોને તાલીબાનનો ટેકો ન મળે. આ પહેલાં તાલીબાનને ગણતરીમાં નહીં લઇને ભારતે તગડી કિંમત ચૂકવી છે, હવે શું વ્યૂહરચના અપનાવાય છે, એ જોવું રહ્યું.

અફઘાનિસ્તાનમાંથી ચાલી નિકળેલા યુ.એસ. સૈન્યએ ત્યાં ૩.૫ મિલિયન જેટલી તો વસ્તુઓ રહેવા દીધી છે જેમાં પાણીની બોટલ, એનર્જી ડ્રિંક્સ અને રેડી મેડ મીલ્સનો સમાવેશ થાય છે. વળી સિવિલિયન વાહનોની કતારો પણ છે પણ એકેયમાં ચાવી નથી કે ચાલુ કરી તેનો કોઇ ઉપયોગ કરી શકાય. ઘણાં સશસ્ત્ર વાહનો પણ અહીં પાર્ક કરાયેલાં છે. એક લાખ જેટલા લશ્કરી સૈનિકો રાતોરાત અહીંથી ચાલ્યા ગયા છે. અફઘાની સૈનિકોને એ વાતનો આઘાત લાગ્યો છે કે વીસ વર્ષના આ સંબંધોને તેમણે એટલા ય ગણતરીમાં ન લીધા કે તેમની સાથે આગલી રાતે પેટ્રોલિંગ કરનારા અફઘાની સાથી સૈનિકોને પણ તેમણે જાણ ન કરી.

બાય ધી વેઃ

અમેરિકન સૈન્ય જે વિસ્તારોમાંથી ખસી ગયા ત્યાં તેમણે ઇલેક્ટ્રીસિટી બંધ કરી દીધી. જતાં પહેલાં અફઘાન કમાન્ડરને જાણ ન કરી. યુ.એસ. સૈન્યની વિદાયના બે કલાક પછી તેમને સવારે સાત વાગ્યાની આસપાસ ખબર પડી કે યુ.એસ. સૈન્ય ત્યાંથી બિસ્તરાં પોટલાં લઇને ચાલ્યું ગયું છે. તેઓ એરબેઝ પર પહોંચે અને પરિસ્થિતિ સંભાળે ત્યાં સુધીમાં તો લૂંટફાટ કરનારાઓની ટોળકી ત્યાં પહોંચી ગઇ અને ખાલી પડેલાં બધાં બરૅક્સ તથા સ્ટોરેજ ટેન્ટ્સ ખેદાન મેદાન કરી નાખ્યા. તાલીબાનનો આતંક ઉત્તર અફઘાનિસ્તાનમાં તો ચાલી જ રહ્યો છે અને અચાનકથી થયેલી આ એક્ઝિટને કારણે અફઘાની સૈન્ય પર નવી જ જવાબદારી આવી ગઇ છે. બીજું એક બાય ધી વે એ કે આ લખતાં લખતાં મેં ૨૦૦૭માં કાબુલમાં દોઢ મહિનો ગાળ્યો તેની બધી જ યાદો તાજી થઇ ગઇ પણ, વો કહાની ફિર કભી.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”,  11 જુલાઈ 2021

સાંતા ક્રુઝમાં કાનજીભાઈ અને હસનઅલીનાં બાળકો સાથે બેસીને ગુજરાતી શીખતાં

સાંજ પછી કોઈ ટ્રેનથી આવે તો ફાનસ અને લાઠી લઈ તેડવા સ્ટેશને જવું પડતું

માનશો? ૧૯૨૮ સુધી સાંતા ક્રુઝમાં ઈલેક્ટ્રીસિટી નહોતી 

ઘોડ બંદર પર ઘોડા દોડાવવાનું બંધ કરીને ચાલો પાછા શાંત કુંજ, સોરી, સાંતા ક્રુઝ. છેક ૧૯૨૦ સુધી જુહુનો દરિયા કિનારો સાંતા ક્રુઝ કે વિલે પાર્લે સાથે જોડાયો જ નહોતો. જુહુનો એક અલગ નાનકડો ટાપુ હતો. ઓટ વખતે ત્યાં ચાલીને જઈ શકાતું. ૧૮૯૬માં મુંબઈમાં પ્લેગનો રોગચાળો ફેલાયો તેણે બીજાં કેટલાંક પરાંની જેમ સાંતા ક્રુઝના વિકાસમાં પણ મદદ કરી. ખાધે પીધે સુખી લોકો તળ મુંબઈ છોડીને પરાંમાં રહેવા ગયા. શરૂઆતમાં તો તેમણે જ્યાં મળી ત્યાં જગ્યા ભાડે લઈ લીધી, પણ પછી ધીમે ધીમે જમીન ખરીદીને પોતાના બંગલા બંધાવ્યા. પ્લેગનો ભય દૂર થયો તે પછી ઘણા તો પાછા તળ મુંબઈમાં રહેવા ગયા, પણ પરામાં બંધાવેલા બંગલાનો ઉપયોગ ‘સેકંડ હોમ’ તરીકે કરવા લાગ્યા. મોટા ભાગના બંગલા એક માળના હતા, કોઈક વળી બે માળના. એટલે ઘણાએ એકાદ માળ ભાડે આપવાનું શરૂ કર્યું. એ રીતે બંગલો અવાવરુ પડ્યો ન રહે અને ચોર-લૂંટારાની બીક પણ ઓછી રહે. એક પંથ ને દો કાજ. બરજોર પાવરી, હસન અલી અબ્દુલ અલી, કાનજી કરસનદાસ, તુલસીદાસ ખીમજી વગેરેએ અહીં પુષ્કળ જમીન ખરીદી હતી. તેમાંથી દાઉદી કોમના હસન અલી અબ્દુલ અલી મૂળ ધોળકાના વતની. પહેલાં તો તેમણે કોટ વિસ્તારમાં બોમ્બે સ્ટેશનરી માર્ટ સ્થાપી અને સ્ટેશનરીનો વેપાર કર્યો. ૧૮૮૭ના અરસામાં સાંતા ક્રુઝ રહેવા આવ્યા. સાંતા ક્રુઝ સ્ટેશન રોડ પર આવેલ મસ્જિદ બાંધવા માટેની જગ્યા તેમણે દાનમાં આપી હતી. ઘોડ બંદર રોડ પર પોતાને રહેવા માટે તેમણે ભવ્ય મહેલ જેવો બંગલો બંધાવ્યો હતો. તેમના માનમાં અહીંની બે ગલ્લીનું નામ હસનાબાદ લેન (પહેલી અને બીજી) પાડવામાં આવ્યું છે.

હસન અલી અબ્દુલ અલી

પ્લેગનો ભોગ બનવામાંથી બચવા જે લોકો સાંતા ક્રુઝ રહેવા આવ્યા તેમાંના એક હતા ભાટિયા કાનજી કરસનદાસ. પહેલાં તેઓ હસન અલીના મકાનમાં ભાડે રહ્યા હતા. કહેવાય છે કે કાનજીભાઈ અને હસનઅલીનાં બાળકો એક સાથે બેસીને ગુજરાતી શીખતાં. તેમને ભણાવવા માટે માસ્તર તળ મુંબઈથી આવતા. ૧૯૦૯માં પોતાનું ‘આનંદ ભવન’ બંધાઈ રહેતાં કાનજીભાઈનું કુટુંબ ત્યાં રહેવા ગયું. સાંતા ક્રુઝમાં સૌથી પહેલી ઘોડા ગાડી તેમને ઘરે આવેલી એમ કહેવાય છે. તેવી જ રીતે તુલસીદાસ ખીમજી પણ તળ મુંબઈથી રહેવા આવ્યા ત્યારે પહેલાં જુહુ રોડ પરના ‘વેદ વિલા’માં ભાડે રહ્યા. ૧૯૦૯માં ઘોડ બંદર રોડ પર ‘તુલસી ભવન’ નામનો બંગલો બંધાઈ રહ્યો ત્યારે તેમનું કુટુંબ ત્યાં રહેવા ગયું.

તુલસીદાસ ખીમજીનો બંગલો ‘તુલસી ભવન’

આજના સાંતા ક્રુઝ સ્ટેશનની પૂર્વ બાજુએ અંગ્રેજોની ‘જેકલ શૂટિંગ ક્લબ’ આવેલી હતી. ત્યાં શિયાળનો શિકાર કરવા અંગ્રેજો છેક મુંબઈથી આવતા. કલબની સામે પથ્થરની ખાણ હતી. પછીથી અહીં મોટી ઝૂંપડપટ્ટી ઊભી થઈ જે ‘જેકો ક્લબ સ્લમ’ તરીકે ઓળખાય છે. ૧૯મી સદીમાં સાંતા ક્રુઝ ઈસ્ટમાં જ ફાયરિંગ રેંજ બનાવવામાં આવી હતી. ઘણા અંગ્રેજો ત્યાં નિશાનબાજીની પ્રેક્ટિસ કરવા આવતા. આજે પણ એ વિસ્તારના એક રસ્તાનું નામ ગોળીબાર રોડ છે.   

૧૮૬૫માં સાંતા ક્રુઝ નજીકથી રેલવે લાઈન તો પસાર થઈ પણ અહીં સ્ટેશન નહોતું! એટલે ગુજરાતથી આવતા પારસી અને ગુજરાતી મુસાફરો કાં અહીં ગાડી રોકવા માટે પહેલેથી ગાર્ડને વિનંતી કરતા અથવા સાંતા ક્રુઝ આવે એટલે સંકટ સમયની સાંકળ ખેંચતા. સાંતા ક્રુઝને સ્ટેશન મળ્યું તે તો છેક ૧૮૮૮માં. વિલે પાર્લેના રહેવાસી એલ.એમ. મિસક્વેટાએ ઈર્લા, પાર્લા, સાંતા ક્રુઝ, જુહુ, તારા, બામણવાડા, વગેરે વિસ્તારોના લોકોની સહી ઉઘરાવીને ૧૮૮૩માં સાંતા ક્રુઝને રેલવે સ્ટેશનની સગવડ આપવા સરકારને અરજી કરી હતી. જવાબમાં સરકારે લખ્યું કે અહીં જો સ્ટેશન બંધાય તો રોજની કેટલી ટિકિટ વેચાશે એવી બાંયધરી તમે આપી શકશો તે જણાવો. જવાબમાં મિસક્વેટાએ લખ્યું કે વધુમાં વધુ રોજની ૩૦ ટિકિટ વેચાવાની બાંયધરી હું આપી શકું. સરકારે જણાવ્યું કે આટલા ઓછા મુસાફરો માટે નવું રેલવે સ્ટેશન બાંધવાનું બી.બી.સી.આઈ. રેલવેને પોસાય નહિ. આજે પણ વિલે પાર્લે ઇસ્ટમાં એક રસ્તાનું નામ મિસ્ક્વેટા સ્ટ્રીટ છે. પણ થોડા વખત પછી કેટલાક અંગ્રેજોએ કહ્યું કે અહીં સ્ટેશન બંધાય તો શિયાળનો શિકાર કરવા અને શૂટિંગની પ્રેક્ટિસ કરવા જવામાં ઘણી સગવડ પડશે. આથી રેલવે કંપનીએ પહેલાં અહીં પ્રાયોગિક ધોરણે રેલવે સ્ટેશન ઊભું કર્યું. એ વખતે નહોતું સ્ટેશનને માથે છાપરું કે નહોતા ઇલેક્ટ્રિક લાઈટ. હતાં માત્ર કેરોસીનનાં બે-ચાર ઝાંખાં ટમટમિયાં. એટલે સાંજ પછી કોઈ ટ્રેનથી આવવાનું હોય તો ઘરમાંથી હરિકેન ફાનસ અને લાઠી લઈને તેને તેડવા સ્ટેશને જવું પડતું! ૧૯૨૮ સુધી બધી સબર્બન ટ્રેન પણ સ્ટીમ એન્જિનથી ચાલતી. રેલવે સ્ટેશન થયા પહેલાં સાંતા ક્રુઝમાં જમીનનો ભાવ બે આને (આજના ૧૨ પૈસા) ચોરસ વાર હતો તે સ્ટેશન બંધાયા પછી વધીને એક રૂપિયો થઈ ગયો! અમેરિકન આંતર વિગ્રહ વખતે રૂના વેપારમાં અને શેર બજારમાં આગ ઝરતી તેજી આવી ત્યારે તળ મુંબઈમાં ઘણી રેક્લમેશન સ્કીમ શરૂ થઈ હતી. તે વખતે દરિયો પૂરવા માટે સાંતા ક્રુઝથી માટી લઈ જતા હતા. આ માટી વેગનોમાં ભરવા માટે રેલવેએ ખાસ ‘સાઈડિંગ’ બનાવ્યું હતું.

માણેકજી ગઝદર સ્કૂલ

સાંતા ક્રુઝ જૂહુના દરિયા કિનારે માણેકજી હોરમસજી ગઝદરની પુષ્કળ જમીન હતી. જો કે તેઓ રહેતા હતા અંધેરીમાં. આજનો જુહુ વિસ્તાર એ જમીન પર ઊભો છે. એવણે દરિયા કિનારે માટીની મોટી દિવાલ બંધાવીને ભરતીનાં પાણીને રોક્યાં. પછી બંધાવ્યો જુહુ તારા રોડ. અને જુહુના કિનારાને સાંતા ક્રુઝ સાથે જોડ્યો. તેમણે બહુ મોટી સંખ્યામાં કોળી, અગરી, અને ઈસ્ટ ઇન્ડિયન લોકોને નોકરીએ રાખ્યા હતા. બંધ અને રસ્તો બાંધવાના કામમાં ગઝદરે એ બધાંને રોક્યાં હતાં. આજે પણ સાંતા ક્રુઝ વેસ્ટમાં ગઝદર બંધ રોડ છે. અને ખારના એસ.બી. પાટિલ રોડ પર માણેકજી ગઝદર મ્યુનિસપલ સ્કૂલ તેમની યાદ જાળવી રહી છે. નવસારીના બરજોર પાવરી ૧૮૯૬માં સાંતા ક્રુઝ રહેવા આવ્યા હતા. તેમણે તળ મુંબઈમાં ૧૮૬૯માં ઇન્ડસ્ટ્રીઅલ પ્રેસ (છાપખાનું) શરૂ કર્યું હતું. આજના સ્વામી વિવેકાનંદ રોડથી માંડીને છેક રેલવે લાઈન સુધીની ૩૦ હજાર ચોરસ વાર જેટલી જમીન તેમણે ખરીદી લીધી હતી.

માનશો? છેક ૧૯૨૮ સુધી સાંતા ક્રુઝમાં ઈલેક્ટ્રીસિટી નહોતી! વાંદરાના રસ્તા પર ગેસના દીવા હતા, પણ સાંતા ક્રુઝના કેટલાક જ રસ્તાઓ પર કેરોસીનના દીવા હતા. ૧૯૨૭ના ફેબ્રુઆરીમાં કિલિક નિકસન એન્ડ કંપનીએ સાંતા ક્રુઝ અને તેની આસપાસના વિસ્તારને ઈલેક્ટ્રીસિટી પૂરી પાડવાનું બીડું ઝડપ્યું. ૧૯૨૮ના એપ્રિલમાં સાંતા ક્રુઝના રસ્તા પહેલી વાર વીજળીના દીવાના પ્રકાશમાં ઝળહળી ઊઠ્યા. ‘વ્હીલર વિલા’ના ગ્રાઉન્ડ પર યોજાયેલા ઉદ્ઘાટન સમાંરભમાં સર ચંદુલાલ મહેતાએ ઉદ્ઘાટનવિધિ કરી હતી. એ વખતે તેઓ મુંબઈ સરકારમાં નાણાં ખાતાના પ્રધાન હતા. એ પછી થોડા જ વખતમાં સાંતા ક્રુઝનાં ઘરો સુધી વીજળી પહોંચી. ઘરોમાં વીજળીનો પ્રકાશ પહોંચ્યો તેની સાથોસાથ વિદ્યાનો પ્રકાશ પણ પથરાયો, પણ તેની વાત હવે પછી.

*

લેડી આવાંબાઈ જમશેદજી જીજીભાઈ

ખોલાસો : દીકરીના જન્મ અને દીર્ઘાયુ માટે બાધા રાખનાર લેડી આવાંબાઈ વિષે ગયે અઠવાડિયે લખેલું વાંચીને ઘણા વાચકોએ એ બાનુ વિષે વધુ જાણવાની ઈંતજારી બતાવી છે એટલે તેમને વિષે થોડી વધુ વાત. આવાંબાઈનો જન્મ ૧૭૯૩ના ફેબ્રુઆરી મહિનામાં. બેહસ્તનશીન થયાં ૧૮૭૦ના જાન્યુઆરીની ૨૪મી તારીખે. તેમના બાવા ફરામજી નસરવાનજી બાટલીવાળાની મુંબઈના કોટ વિસ્તારમાં જૂની બાટલીની લે-વેચ કરવાની દુકાન. બીજી બાજુ નવસારીમાં ૧૭૮૩ના જુલાઈની ૧૫મી તારીખે જમશેદજી જીજીભાઈનો જન્મ. તેર વરસના થયા ત્યાં જમશેદજીએ પહેલાં માતા અને પછી પિતા ગુમાવ્યા. આવાંબાઈના પિતા ફરામજી જમશેદજીના માસા થાય એટલે મુંબઈ આવી તેમની દુકાનમાં નોકરી કરવા લાગ્યા. થોડા વખતમાં ફરામજીને ખાતરી થઈ કે છોકરો છે હોનહાર. એટલે વિચાર આવ્યો તેને જમાઈ બનાવવાનો. પહેલાં એ બન્નેને પૂછી જોયું. બંને રાજી હતાં એટલે કુટુંબીજનોને કહ્યું. અને ૧૮૦૩માં જમશેદજી અને આવાંબાઈ અદરાયાં. (પારસીઓમાં આવાં લગ્નો સામાન્ય ગણાય છે.) કેવળ આપબળે જમશેદજીએ ચીન સાથે વેપાર શરૂ કર્યો. એ માટે ચાર વખત ચીન ગયા અને પુષ્કળ કમાયા. ધણી-ધણિયાણીએ સખાવતો પણ એટલી જ કરી. ૭૫ વરસની ઉંમરે ૧૮૫૯ના એપ્રિલની ૧૪મી તારીખે સર જમશેદજી જીજીભાઈ બેહસ્તનશીન થયા તે પછી પણ લેડી આવાંબાઈની સખાવતો તો ચાલુ જ રહેલી. ખાવિંદની યાદ કાયમ રાખવા ‘સર જમશેદજી ઝંદ-પહેલવી મદ્રેસા’ શરૂ કરવા માટે ૧૮૬૨માં આવાંબાઈએ ૩૫ હજાર રૂપિયાનું દાન કર્યું. ૧૮૫૧માં ૨૩ હજાર રૂપિયા ખર્ચી જે.જે. હોસ્પિટલ નજીકના તળાવનો જીર્ણોધ્ધાર કરાવ્યો. ૧૮૬૪માં કલકત્તાનાં રમખાણો વખતે અસરગ્રસ્ત લોકોને મદદ કરવા માટેના ફંડમાં સાડા સાત હજાર રૂપિયા આપ્યા. ૧૮૬૮માં ૪૭,૫૦૦ રૂપિયાને ખર્ચે ઉદવાડામાં ધર્મશાળા બંધાવી. ૧૮૬૫થી ૧૮૭૦નાં પાંચ વરસમાં મુંબઈની સર જે.જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ્સને ૪૦ હજાર રૂપિયા આપ્યા. આવાંબાઈએ કુલ સાત દીકરા અને ત્રણ દીકરીને જન્મ આપ્યો હતો. પણ તેમાંથી ૬ સંતાનો બાળવયે જ મૃત્યુ પામ્યાં. જ્યારે ખરશેદજી, રુસ્તમજી, અને સોરાબજી એ ત્રણ દીકરા અને એક દીકરી પિરોજાંબાઈ લાંબુ જીવ્યાં હતાં. ૧૯૧૪માં પ્રગટ થયેલા સર ‘જમશેદજી જીજીભાઈ મદરસા જ્યુબિલી વોલ્યુમ’માં આવાંબાઈનો ફોટો છપાયો છે તે આ સાથે રજૂ કર્યો છે.

e.mail : deepakbmehta@google.com

xxx xxx xxx

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 10 જુલાઈ 2021