વિશ્વભરમાં સૌથી વધુ કોરોના કેસ ધરાવતા દેશ તરીકે ભારત હવે ફક્ત અમેરિકાથી પાછળ છે. અત્યાર લગી કેસસંખ્યાની દૃષ્ટિએ બીજા નંબરે રહેલા બ્રાઝિલને પાછળ છોડીને ભારત બીજા નંબર તો પહોંચી ચૂક્યું છે. પરંતુ ન તો ભારતના વડાપ્રધાનને એ વિશે કંઈ કહેવાનું છે કે ન સદંતર અદૃશ્ય રહેલા આરોગ્યપ્રધાન ડૉ. હર્ષવર્ધનને.

બિહારમાં આવી રહેલી ચૂંટણીમાં ભા.જ.પ. તરફથી ઉછાળાયેલો મુદ્દો કયો છે? અભિનેતા સુશાંતસિંઘના અપમૃત્યુનો. સરકારના તઘલકી નિર્ણયોને કારણે વતન પહોંચવા માટે અમાનુષી હાડમારી વેઠનારા અને ઘણા કિસ્સામાં જીવ ગુમાવનારા શ્રમિકો બિહાર ભા.જ.પ.ને યાદ નથી આવતા. આ સવાલ ‘ત્યારે-તમે-ક્યાં-હતા’ પ્રકારનો નહીં, પણ એક પક્ષની-એક સરકારની બેશરમ પ્રાથમિકતા અંગેનો છે. બીજો સવાલ એક વ્યક્તિના અપમૃત્યુને વટાવી ખાવાની હલકી અને બીમાર માનસિકતાનો છે. તેનું એક પ્રતીક છે તસવીરમાં દેખાતી, બિહાર ભા.જ.પે. જારી કરેલી ડી.વી.ડી..

સત્તાધારી પક્ષના ખોળે બેઠેલી ગણાતી ચેનલો અને અર્નબ ગોસ્વામી જેવાં, જેમને પત્રકારત્વના નામ પર કલંક કહેવામાં કલંકનું અપમાન થાય એવા લોકો રોજ રાત્રે પોતાના શોમાં કીચડનો કુંડ સજાવે છે. પત્રકારત્વની વ્યાખ્યા એવી છે કે ઘઉંમાંથી કાંકરા છૂટા પાડવાનું કામ. એ તરાહ પર તંત્રીની કટાક્ષમય વ્યાખ્યા વાંચી હતીઃ જે ઘઉંમાંથી કાંકરા છૂટા પાડે અને ધ્યાન રાખે કે વાચકો સુધી ઘઉં ન પહોંચી જાય. ઘણીખરી ન્યૂઝ ચેનલોએ વ્યંગવાણીને સાચી પાડી બતાવી છે.

એટલે રવીશકુમાર તેમના શોમાં યુવાનોની નોકરી, વિદ્યાર્થીઓની પરીક્ષા, દેશનું અર્થતંત્ર, ચીનની ઘૂસણખોરી જેવા મુદ્દાની ચર્ચા કરતા હોય, ત્યારે મોટા ભાગની ચેનલો તેમના દર્શકોને સસ્તી ઉત્તેજનાની નશીલી સફરે લઈ જાય છે. રોજ તેમને ફાલતુ મુ્દાઓના આક્રમક-ઉશ્કેરણીજનક ચગડોળમાં બેસાડીને ચગડોળ એટલું જોરથી ફેરવે છે કે દર્શકોનાં સાનભાન ઊડી જાય છે, પણ આવે છે બહુ મઝા.

તમામ મોરચે નિષ્ફળતા જ નહીં, ધબડકા થયા પછી પણ મોરને ચણ ખવડાવતી વીડિયો ને સુશાંતસિંઘની ડી.વી.ડી. બનાવનાર સરકાર અને તેના વડા સમર્થકોની કટ્ટરતા વિશે, લોકશાહી સામે પ્રચારની તાકાત વિશે અને ચૂંટણી જીતાય એટલા મતદારોની આંખમાં ધૂળ નાખી શકાશે, એ વિશે કેટલી ખાતરી ધરાવતા હશે? એ ખાતરી ખોટી પાડવાનું કામ નાગરિકો જ કરી શકે.

e.mail : uakothari@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 07 સપ્ટેમ્બર 2020; પૃ. 01

સર્વોચ્ચ અદાલતના અપમાનના મામલે પ્રશાંત ભૂષણના નહીં ઝુકવાના વલણને લીધે તેમને ઉમળકાથી વધાવવામાં આવ્યા. ક્યાંક તો તેમની સરખામણી ગાંધીજી ને મેન્ડેલા સાથે પણ થઈ. અલબત્ત, ખુદ પ્રશાંત ભૂષણે તેને અસ્થાને ગણાવીને એવી સરખામણીઓથી બચવા કહ્યું. લોકમાનસની આ એક મુશ્કેલી છે. તે થોડું સારું જુએ ત્યાં સર્વાંગસંપૂર્ણ નાયકત્વનું આરોપણ કરવા તત્પર હોય છે. સામેનું પાત્ર સભાન ન હોય તો તેને પણ ધીમે ધીમે આવી ટેવ પડવા માંડે છે અને ‘હોઉં તો હોઉં પણ ખરો’ એવું લાગે છે. પ્રશાંત ભૂષણ અત્યાર લગી તેનાથી બચેલા રહ્યા છે તે રાહતની વાત છે.

પરંતુ બીજી સમસ્યા વધુ મોટી છે. એ સમસ્યા એટલે પ્રશાંત ભૂષણ જેવા કોઈક ચોક્કસ મુદ્દે વધાવવાલાયક વલણ અપનાવે, ત્યારે તેમના અભાવો શોધવા બેસી જવું અને તેમની મર્યાદાઓમાં રાચીને તટસ્થતા કે સ્થિરતાનો પરચો આપવા કોશિશ કરવી. વીરપૂજામાં સરી ન પડાય તે જેટલું જરૂરી છે, એટલું જ જરૂરી લડાઈ ઓળખવામાં ગોથું ન ખવાય તે પણ છે.

કેટલાક લોકોએ પ્રશાંત ભૂષણના વ્યક્તિત્વ અને તેમની જાહેર કામગીરીની કડક તપાસ આદરીને જાહેર કર્યું કે પ્રશાંત ભૂષણની વર્તણૂંકના ને તેમના જાહેર ઉચ્ચારણોના ઘણા પ્રશ્નો છે. આવું કરનારા સરકારપ્રેમી હોય તો એ સમજી શકાય, પણ તે સરકારના ટીકાકાર હોવા છતાં આવું વલણ અપનાવે ત્યારે તે ભીંત ભૂલે છે.

મુદ્દો એ નથી કે પ્રશાંત ભૂષણની તપાસ કે ટીકા ન થાય. જરૂર થાય. પરંતુ તેમની સામેના કેસનો નીવેડો આવ્યો ન હોય અને આ કેસમાં તેમણે લીધેલું વલણ બેશક બિરદાવવા જેવું હોય — અને એવું તો તેમની કડક તપાસ કરનાર પણ માનતા હોય — ત્યારે પુરાણી પારાયણ માંડવી એ ફક્ત ખોટા ટાઇમિંગનો પ્રશ્ન નથી રહેતો. તે દર્શાવે છે કે આવું કરનારે વ્યાપક લડાઈને સમજવામાં થાપ ખાધી છે અથવા કંઈક પુરવાર કરવાના માસૂમ કે હોંશીલા ઉત્સાહમાં એકંદર ચિત્રને નજરઅંદાજ કર્યું છે. હા, પ્રશાંત ભૂષણે મૂળભૂત મૂલ્યોની બાબતમાં શરમજનક કે ગુનાઈત વ્યવહાર કર્યો હોય અને તેના માઠાં પરિણામ ન ભોગવ્યાં હોય તો તે ચિંતાજનક ગણાય અને તેની ચર્ચા થવી જોઈએ.

બાકી, નાગરિક તરીકે કોઈને સર્વાંગસંપૂર્ણ ગણવાના ન હોય — ગાંધીજીને કે ડૉ. આંબેડકરને પણ નહીં — તો પ્રશાંત ભૂષણની ક્યાં વાત રહી? પરંતુ કેટલીક વાર એક માણસના વ્યક્તિત્વમાં રહેલા સાત ગુણ સામે ત્રણ અવગુણ જોવા-તપાસવાની લ્હાયમાં અજાણતાં દસમાંથી સાત અવગુણ ધરાવનારાના પક્ષે ક્યારે ભરતી થઈ જવાય છે તેનો ખ્યાલ રહેતો નથી. સર્વાંગી મૂલ્યાંકનની જેમ કેટલાંક મૂલ્યાંકન ચોક્કસ લડાઈ પૂરતાં પણ કરવાનાં હોય છે. એ વખતે તટસ્થતાના બહાને સ્ટેન્ડ ન લેવામાં નાગરિકધર્મ ચૂકાઈ જાય છે અને અભાનપણે નાગરિકધર્મના વિરોધીઓની છાવણીમાં કે તેમના પાયદળમાં પહોંચી જવાય છે. પછી તેનો અહેસાસ થાય ત્યારે મોડું થઈ ચૂક્યું હોય છે.

e.mail : uakothari@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 31 ઑગસ્ટ 2020; પૃ. 01

ટ્વીટર પર એક ઉડતી ટિપ્પણી વાંચીઃ ‘નિષ્ફળતાને સફળતા તરીકે રજૂ કરવામાં વડાપ્રધાન મોદીનો જવાબ નથી.’ તેનો સંદર્ભ વડાપ્રધાનનું સ્વાતંત્ર્ય દિનનું ભાષણ હતું. આશરે દોઢ કલાકનું તેમનું રાષ્ટ્રજોગ ભાષણ સાંભળ્યા કે વાંચ્યા પછી થાય કે કાં આપણે પરગ્રહથી આવીએ છીએ કે પછી આ ભાઈ પરગ્રહથી આવતા લાગે છે. કોઈ પણ માણસ વાસ્તવિકતાથી આટલા સુખપૂર્વક વિમુખ રહીને શી રીતે વાત કરી શકે? વિશેષ પ્રતિભા જોઈએ તેના માટે. જૂઠાણાં અને આત્મમુગ્ધતાના આસવનું સંયોજન થાય, તો જ આ સિદ્ધ અવસ્થા શક્ય બને.

કોવિડથી કોમી હિંસા અને કાશ્મીરની બદતર સ્થિતિથી માંડીને લદ્દાખ સરહદે જે કંઈ બન્યું, તેના વિશે વડાપ્રધાને ફરી એક વાર દેશવાસીઓ સમક્ષ ખોટું ચિત્ર રજૂ કર્યું. તેમાં સૌથી ઉઘાડું જૂઠાણું સરહદ વિશેનું હતું. તેમણે કહ્યું, ’એલ.ઓ.સી.થી એલ.એ.સી. સુધી ક્યાં ય કોઈ ભારતની અખંડિતતાને પડકારી શકે એમ નથી … લદ્દાખમાં જે થયું તે આખી દુનિયાએ જોયું છે.’ આને કહેવાય આત્મવિશ્વાસ. કેમ કે, એ જ મુદ્દો છેઃ લદ્દાખમાં જે થયું તે આખી દુનિયાએ જોયું છે. ચીન ભારતની હદમાં ગણાતા અથવા જ્યાં ભારતીય સૈન્ય પેટ્રોલિંગ કરતું હતું એવા વિસ્તારોમાં ઘૂસી આવ્યું, ડેરાતંબુ નાખ્યા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર દોભાલથી માંડીને અનેક સ્તરે વાતચીત-મંત્રણાઓ પછી હજુ ચીન પાછું હઠવાનું નામ લેતું નથી. તેના અનેક પુરાવા છે, જેમાંનો છેલ્લો પુરાવો તો ખુદ સરકારી વેબસાઇટ પર ચડ્યો હતો, પણ પછી તરતોતરત ઉતારી લેવાયો. તેનાથી વધુ એક વાર જણાતું હતું કે ચીને ભારતીય હદનું ટ્રાન્સગ્રેશન (ઉલ્લંઘન) કર્યું છે અને વડાપ્રધાન આ મુદ્દે જૂઠું બોલ્યા છે.

પરંતુ વડાપ્રધાન જૂઠાણાંને જ વળગી રહેવાનું નક્કી કરે અને તે જૂઠાણું છે તે સ્પષ્ટ થઈ ગયા પછી પણ ઘણા લોકોને તેનાથી ફરક ન પડે, એ છે પોસ્ટ-ટ્રુથ સોસાયટીની તાસીર. તેમાં તથ્યો શોધી લાવતી ખોજી પત્રકારિતાનું કશું મહત્ત્વ નથી. કેમ કે, અણગમતાં તથ્યોને માટે જાહેર વિમર્શમાં કોઈ સ્થાન જ નથી. એવાં તથ્યો લાવનાર કે પ્રગટ કરતા રહેનાર કે યાદ કરાવતા રહેનારને માથે લિબરલ-સેક્યુલર-અર્બન નક્સલથી માંડીને અનેક લેબલો લાગી જાય છે. સામે પક્ષે રાક્ષસી તાકાત ધરાવતા સત્તાવાર અને બિનસત્તાવાર સરકારી તંત્રનું પ્રચારયંત્ર પૂરજોશમાં ફરતું રહે છે. પછી વડાપ્રધાન જૂઠું બોલે છે કે સચ્ચાઈ પર ઢાંકપિછોડો કરે છે, એ જાણે સમાચાર રહેતા નથી. ‘એ તો ઠીક, બીજું કંઈ ખાસ હોય તો કહો’—એવું વલણ ઘણા લોકોનું ઘડાવા લાગે છે. આ સ્થિતિમાં નક્કી આપણે કરવાનું છે કે ઉચ્ચ સ્તરેથી બોલાતાં જૂઠાણાંને સામાન્ય ગણીને તેની સાથે જીવતાં શીખી જવું છે? કે જાગ્રત નાગરિક તરીકે તેની સાથે અસહકારના વિકલ્પો વિશે વિચારવું છે?

e.mail : uakothari@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” સાપ્તાહિક ડિજિટલ આવૃત્તિ; 17 ઑગસ્ટ 2020; પૃ. 01