જુલમી સંગ આંખ લડી
જુલમી સંગ આંખ લડી રે
સખી મૈં કા સે કહૂં રી સખી કા સે કહૂં
જાને કૈસે યે બાત બઢી
વો છૂપ છૂપ કે બંસરી બજાયે
સુનાયે મુઝે મસ્તી મેં ડૂબા હુઆ રાગ રે
મોહે તારોં કી છાંવ મેં બુલાયે
ચુરાયે મેરી નિંદિયા મૈં રહ જાઉં જાગ રે
લગે દિન છોટા રાત બડી
બાતોં બાતોં મેં રોગ બઢા જાયે
હમારા જીયા તડપે કિસીકે લિયે શામ સે
મેરા પાગલપના તો કોઈ દેખે
પુકારું મૈં ચંદા કો સાજન કે નામ સે
ફિરી મન પે જાદુ કી છડી
‘શ્વાહ જે વેશ્કા, ડુહ લા શેશ્કા, ડુહ ઝિ લો ને ગો, ડુહ ઝિયેહ લોહ ને ગો, ડુહ ઝિયેહ લોહ ને ગો’ આ વળી શું? મિત્રો, આ છે આપણી પ્રિય જોડી દિલિપકુમાર-વૈજયંતીમાલા પર ફિલ્માવેલા આપણા પ્રિય રોમેન્ટિક ગીત ‘દિલ તડપ તડપ કે કહ રહા હૈ આ ભી જા’નું મૂળ. પોલેન્ડની દક્ષિણ-પશ્ચિમે આવેલા સેલેશિયાની ભાષામાં 18મી સદીનું આ નૃત્યગીત છે. લીલા જંગલમાં મળતાં એક સુંદર યુવતી અને એક ખુશમિજાજ શિકારીની એમાં વાત છે. હવે આ શબ્દોને ‘દિલ તડપ તડપ કે’ના ટ્યુનમાં ગાઓ. મઝા પડી ને? આની વીડિયો ક્લિપ પણ મજાની છે. પોલેન્ડમાં વર્ષો સુધી આ ગીત ખૂબ લોકપ્રિય હતું. લગ્નો, યુથ ફૅસ્ટિવલ્સ અને સમારંભોમાં ગવાતું. પ્રોફેશનલ કંપનીઓએ રેકૉર્ડ પણ કરેલું. અમેરિકા પણ પહોંચ્યું. સલિલદાએ એનું મુખડું જ લીધું છે. બાકીનું ગીત પોતે કમ્પૉઝ કર્યું છે. બોલિવૂડના એવરગ્રીન રોમેન્ટિક ગીતોમાં આજે પણ આ ગીતને મૂકવું પડે.
સંગીતકાર અનુ મલિકે ઇઝરાયેલના રાષ્ટ્રગીત ‘હટીક્વાહ’ની ધૂનની નકલ કરીને 1996ની ફિલ્મ ‘દિલજલે’નું દેશભક્તિ ગીત ‘મેરા મુલક મેરા દેશ’ બનાવ્યું હતું. 2024 ઓલિમ્પિક્સમાં ઇઝરાયેલે ઘણા મેડલ મેળવ્યા ત્યારે સોશિયલ મીડિયા પર લોકોએ બંને ધૂન સરખાવી ને જોરદાર ચર્ચાઓ ચાલી. સંગીતમાંથી પ્રેરણા લેવી અને ઉઠાંતરી કરી લેવી એ બેમાં ફેર છે. વર્ષો પહેલા એક રેડિયો ઈન્ટરવ્યૂમાં સલિલદાએ ફિલ્મસંગીત પર લોકસંગીતના પ્રભાવ વિશે વાત કરતા પોતાની પ્રેરણાઓ વિશે કહ્યું ત્યારે આ ‘દિલ તડપ તડપ કે’ સાથે ‘ઈતના ન મુઝસે તૂ પ્યાર બઢા’, ‘અપની કહાની છોડ જા’ની રચનાની અને ‘મધુમતી’નાં અન્ય ગીતો ‘જુલમી સંગ આંખ લડી’ કુમાઉના લોકસંગીત પરથી મિશ્ર પહાડી રાગમાં અને ‘ચઢ ગયો પાપી બિછુઆ’ આસામના લોકગીત પરથી હતા એ વાત કરી ત્યારે શ્રોતાઓને મઝા પડી ગઈ હતી.
વૈજયંતીમાલા
13 ઑગસ્ટે વૈજ્યંતીમાલાનો જન્મદિન છે એ નિમિત્તે લતા મંગેશકરના કંઠે ગવાયેલું ‘જુલમી સંગ આંખ લડી’ ગીત માણીએ. પહાડની સુંદર કન્યા વૈજ્યંતીમાલા અને શહેરી યુવાન દિલિપકુમાર વચ્ચે જાગેલા નવા પ્રણયનું આ રોમેન્ટિક ગીત મસ્તીભર્યા શબ્દો, ઉલ્લાસભર્યા સંગીત અને પ્રસન્ન અભિવ્યક્તિની મઝા આપે છે. તેનું શૂટિંગ કુમાઉના રાણીખેત વિસ્તારના અત્યંત સુંદર લોકેશનમાં થયું હતું.
જિંદગીના નવ દાયકા વિતાવી ચૂકેલી વૈજ્યંતીમાલાએ એના સમયમાં લગભગ બે દાયકા સુધી બોલિવૂડ પર રાજ્ય કર્યું હતું. ભારતનાટ્યમ્ની પ્રશિક્ષિત નૃત્યાંગના હોવા ઉપરાંત તે ગાયિકા, કૉરિયોગ્રાફર, રમતવીર અને રાજકારણી પણ હતી. તમિલ પરિવારમાં જન્મેલી વૈજ્યંતીમાલાની મા વસુધારાદેવી 40ના દાયકાની તમિલ ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીની જાણીતી અભિનેત્રી હતી. નાની ઉંમરથી વઝુવૂર પિલ્લઈ પાસે નૃત્યની અને મનક્કલ અય્યર પાસે કર્ણાટક સંગીત શીખતી વૈજ્યંતીમાલાએ પહેલું પરફૉર્મન્સ સાત વર્ષની ઉંમરે વૅટિકન સીટીમાં કર્યું હતું. બોલિવૂડમાં પ્રખ્યાત થનાર તે પહેલી દક્ષિણ ભારતીય અભિનેત્રી હતી. તેની ‘મધુમતી’, ‘લીડર’, ‘સંગમ’, ‘નયા દૌર’, ‘જ્વેલથીફ’ જેવી ફિલ્મોને આજે પણ યાદ કરવામાં આવે છે. તેના સમયના તમામ દિગ્ગજ કલાકરો સાથે તેણે કામ કર્યું હતું. રાજ કપૂર સાથે તેના અંતરંગ સંબંધો ખૂબ ચર્ચાતા, જો કે તેણે તેનો ઈન્કાર કર્યો હતો. હેમા માલિની વૈજ્યંતીમાલાને પોતાની પ્રેરણા ગણે છે. ડૉ. બાલી સાથે લગ્ન કર્યા પછી તેણે ફિલ્મો છોડી, પણ નૃત્યકારકિર્દી ચાલુ જ રહી. જ્યોતિ સબરવાલ સાથે લખેલી તેની આત્મકથાનું નામ છે ‘બૉન્ડિંગ’ દિલિપકુમાર સાથે વૈજ્યંતીમાલાએ આઠ ફિલ્મો કરી હતી.
બિમલ રૉય
બિમલ રૉયની ‘મધુમતી’ને બૉલિવૂડના માનીતા પુનર્જન્મ વિષયની – પેરાનોર્મલ રોમાન્સની – સર્વોતમ ફિલ્મ કહી શકાય. તેનો આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રભાવ હતો અને તેને ગોથિક અને નોઇર વર્ગમાં મૂકવામાં આવી હતી. 1955ની ‘દેવદાસ’ વ્યાવસાયિક રીતે નિષ્ફળ ગઈ તેથી બિમલ રૉય અને તેમની પ્રોડક્શન કંપની મુશ્કેલીમાં હતા. એક ભવ્ય સફળતાની જરૂર હતી. ઋત્વિક ઘટકની ‘મધુમતી’ વાર્તા બિમલદાને ગમી ગઈ. દિલિપકુમાર-વૈજ્યંતીમાલા સાથે બે ફિલ્મોના કરાર કર્યા હતા એટલે કલાકારો નક્કી હતા, પણ ‘દેવદાસ’ની નિષ્ફળતાથી વૈજ્યંતીમાલા અચકાતી હતી. ખબર પડી કે વિલન પ્રાણ છે ત્યારે તે તૈયાર થઈ! શૈલેન્દ્રનાં ગીતો અને સલિલ ચૌધરીના સંગીતથી ઓપતી ‘મધુમતી’ને બાર નૉમિનેશન સાથે નવ ફિલ્મફૅર ઍવૉર્ડ મળ્યા હતા. જેમાં શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ, શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શક, શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક અને શ્રેષ્ઠ મહિલા પ્લેબેક સિંગર સામેલ છે. 37 વર્ષ સુધી આ રેકૉર્ડ કોઈ તોડી શક્યું ન હતું. એ વર્ષની તે સૌથી સફળ ફિલ્મ હતી.
વાર્તા શહેરી યુવાન આનંદ (દિલિપકુમાર) અને પહાડી કન્યા મધુમતી(વૈજ્યંતીમાલા)ના પ્રણયની છે. આનંદ શ્યામનગર ટિમ્બર એસ્ટેટનો નવો મેનેજર અને ચિત્રકાર છે. નવરાશના સમયમાં પહાડોમાં ફરતાં તે કુમાઉની પહાડીઓમાં પ્રવાસ કરે છે અને દૂર દૂરથી ગાતી રહેતી મધુમતી સાથે પ્રેમમાં પડે છે. એસ્ટેટનો માલિક, રાજા ઉગ્રનારાયણ (પ્રાણ) એક ક્રૂર, ઘમંડી માણસ છે. તેને આનંદ ગમતો નથી અને તેની નજર મધુમતી પર છે. પ્રેમમાં અનેક વિઘ્નો આવે છે. આબરૂ બચાવવા મધુમતી આત્મહત્યા કરે છે અને બાવરા બની ગયેલા આનંદને મધુમતી જેવી જ દેખાતી માધવી મળે છે. આમ પ્રણયકથા રહસ્યમય વળાંકો લેતી પુનર્જન્મ સુધી પહોંચી જાય છે. 1975ની હોલિવૂડ ફિલ્મ ‘ધ રિઇન્કાર્નેશન ઓફ પીટર પ્રાઉડ’ તેનાથી પ્રેરિત હતી. તેના પરથી સુભાષ ઘઇએ 1980માં મૂળ કરતાં સુંદર ‘કર્ઝ’ ફિલ્મ બનાવી. ‘નીલ કમલ’, ‘કુદરત’, ‘મહેબૂબા’ જેવી મોટાભાગની પુનર્જન્મની કથામાં પ્રેમકથા હતી. રાકેશ રોશને ‘કરણ અર્જુન’માં પુનર્જન્મને બદલા સાથે સાંકળી રૂપરેખા બદલી. શાહરૂખ ખાનની ‘ઓમ શાંતિ ઓન’ની ક્લાઈમેક્સ ‘મધુમતી’ પર જ આધારિત હતી. દક્ષિણના એસ.એસ. રાજામૌલીએ ‘ઈગા’ (હિંદી ‘મક્ખી’) ફિલ્મમાં નાયકને બીજા જન્મમાં માખી બની પ્રતિશોધ લેતો બતાવ્યો છે.
એ વખતે મોટાભાગની ફિલ્મો ઈન-ડોર બનતી. બિમલદાએ આઉટડોર બનાવવાનું નક્કી કર્યું. છ અઠવાડિયાનું શિડ્યુલ બનાવી યુનિટ દાર્જિલિંગ ગયું. નૈનીતાલ પાસેની પર્વતમાળામાં શૂટિંગ થયું પણ ધુમ્મસને કારણે અમુક નેગેટિવ્ઝ ઝાંખી આવી. પછી ઈગતપુરી, આરે કોલોની વગેરે જગ્યાએ સેટ ઊભા કરી રિ-શૂટ કર્યું. ગૅસબૉમ્બથી ધુમ્મસ સર્જ્યું. મધુમતીના પોષાક તેની દાદી યદુગિરિદેવીએ બનાવેલા. ચાંદીનાં ઘરેણાં વૈજ્યંતીમાલાની અંગત જ્વેલરીનાં હતાં. બજેટ વધી જવાથી બિમલ રૉયે પોતાને દિગ્દર્શક તરીકે મળવાની હતી એ રકમ જતી કરી હતી.
1964ની ‘સંગમ’ અને 1965ની ‘મધુમતી’ – આ બંને ફિલ્મો અને તેનાં ગીતોએ વૈજ્યંતીમાલાને વર્સેટાઈલ અભિનેત્રી તરીકે બોલીવૂડમાં સ્થાપિત કરી હતી. શૈલેન્દ્રએ લખેલાં ‘મધુમતી’નાં બધાં જ ગીતો આજે પણ તાજામાજાં ને છમ્મલીલાં છે. ‘લૌટ આઈ સદા મેરી ટકરા કે સિતારોં સે, ઉજડી હુઈ દુનિયા કે સુનસાન કિનારો સે, પર અબ યે તડપના ભી કુછ કામ ન આયા હૈ, દિલ ને જિસે પાયા થા આંખોંને ગંવાયા હૈ’ ઘણો ફરક છે આ ગીતની અને ‘દિલ તડપ તડપ કે’ની તડપમાં, પણ એક વાત નક્કી – જે પ્રેમ કરે છે, તે તડપે તો છે જ. તરફડાટ પ્રેમના મેઘધનુષનો મુખ્ય રંગ છે …
e.mail : sonalparikh1000@gmail.com
પ્રગટ : લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, ‘મલ્ટિપ્લેક્સ’ પૂર્તિ “જન્મભૂમિ”, 07 ઑગસ્ટ 2026
