થોડા અઠવાડિયા પહેલાં મને આજના સમયમાં ગુજરાતી હોવાનો અર્થ શું છે એ વિષય પર યુનાઇટેડ કિંગ્ડમસ્થિત ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા આયોજિત, ‘દશમી ભાષા-સાહિત્ય પરિષદ’ની ચોથી બેઠકમાંની એક પેનલમાં બોલવા માટે આમંત્રણ મળ્યું.

ગુજરાતીઓ બૃહસ્પતિ છે કે નહીં, એટલે કે બુદ્ધિશાળી, પ્રતિભાશાળી, અસાધારણ, એ વિચારવાનું શરૂ કરું એ પહેલાં મારે એક ડગલું પાછળ હટીને મારી જાતને એક થોડો વધુ અઘરો સવાલ પૂછવો પડ્યો : ગુજરાતી એટલે કોણ?

પણ એ સવાલ સુધી પહોંચતાં પહેલાં મારે એક વધુ અંગત વાતનો સામનો કરવો પડ્યો.

જ્યારે મને પહેલી વાર આ પેનલમાં બોલવાનું આમંત્રણ મળ્યું, ત્યારે મને અંદરથી સવાલ થયો કે શું હું અહીં હોવાને લાયક પણ છું? શું હું પૂરતી ગુજરાતી છું? મારા મનમાં વર્ષોથી એક ઊંડી અસલામતી રહી છે, કે હું પૂરતી ગુજરાતી નથી અને ક્યારે ય પૂરતી મલયાલી પણ નથી.

મારી સાથે પેનલ પર બીજા બે વક્તાઓ દાયકાઓથી પત્રકારત્વ, સંપાદન અને પ્રકાશન સાથે જોડાયેલા અનુભવી લોકો હતા. ગુજરાત વિશે વર્ષોથી વિચારનારા, લખનારા અને બોલનારા લોકો. મને થયું, શું હું ખરેખર આ ચર્ચાનો ભાગ છું? હું શું ઉમેરું?

સદ્દનસીબે, મારા મિત્રોએ મને એક એવી વાત યાદ અપાવી જે કદાચ હું પોતે ભૂલી ગઈ હતી : મારે દરેક ગુજરાતીનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાની જરૂર નથી. હું ફક્ત ગુજરાતી હોવાની મારી પોતાની આવૃત્તિ રજૂ કરી શકું છું.

એ વિચારથી મને એ ચિંતા છોડવાની હિંમત મળી કે હું આ માટે યોગ્ય છું કે નહીં, અને એના બદલે હું શું ઉમેરી શકું એ વિચારવાની તક મળી.

અને કદાચ શરૂઆત કરવા માટે એ જ યોગ્ય જગ્યા હતી. કારણ કે મને સમજાયું કે ગુજરાતી એટલે કોણ? એ સવાલનો જવાબ મેં ધાર્યો હતો એના કરતાં ઘણો વધારે જટિલ છે.

હું અમદાવાદના મણિનગરમાં મોટી થઈ. મારા દાદા-દાદી કેરળથી ગુજરાત આવ્યાં હતાં. એટલે ટેક્નિકલી હું મલયાલી પણ છું.

પણ જો કોઈ મને પૂછે, “Where are you from?”, તો હું લગભગ સ્વાભાવિક રીતે કહું : ગુજરાત.

મને લાગે છે કે આ મારો પહેલો વિરોધાભાસ હતો.

પહેલી વાર જ્યારે મેં ગુજરાતને સવાલ કર્યો.

ગુજરાતી હોવાનો અર્થ શું છે એ વિશે મેં ખરેખર વિચારવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે હું લગભગ ૧૯ વર્ષની હતી.

હું કૉલેજમાં હતી જ્યારે મેં પહેલી વાર ‘ghetto’ શબ્દ સાંભળ્યો. અમેરિકાના સંદર્ભમાં એક ડૉક્યુમેન્ટરીનું સ્ક્રીનિંગ હતું. મને સમજાયું કે ghetto એટલે માત્ર એવો વિસ્તાર નહીં જ્યાં કોઈ ચોક્કસ સમુદાયના ઘણા લોકો રહેતા હોય. પણ એવો વિસ્તાર પણ, જે સામાજિક, આર્થિક કે ભૌગોલિક રીતે શહેરના બાકીના ભાગથી અલગ પડી ગયો હોય.

અને મને થયું : આપણા અમદાવાદમાં પણ આવા વિસ્તારો છે.

અચાનક, જે જગ્યાઓને હું અત્યાર સુધી મારા શહેરના નકશા પર ઓળખતી હતી, એ જ જગ્યાઓ મને રાજકીય રીતે એકદમ અલગ દેખાવા લાગી.

પહેલી વાર હું જુહાપુરા એક સ્વયંસેવક તરીકે ગઈ ત્યારે મને ખરેખર ત્યાં બંદૂકો જોવા મળશે એવી અપેક્ષા હતી. જુહાપુરા અમદાવાદનો મુખ્યત્વે મુસ્લિમ વસ્તી ધરાવતો વિસ્તાર છે, જેને ૨૦૦૨ પછી લોકપ્રિય રીતે “મિની પાકિસ્તાન” કહેવામાં આવવા લાગ્યું હતું.

હું ૧૯ વર્ષની હતી. અને મેં મારા માતા-પિતાને કહ્યું પણ નહોતું કે હું ત્યાં જઈ રહી છું.

ત્યાં પહોંચ્યા પછી મારી પહેલી પ્રતિક્રિયા લગભગ રમૂજી હતી :

“ઓહ. અહીં તો કોઈ બંદૂક જ નથી.”

ત્યાં મારા જેવા લોકો હતા. મારા મિત્રો જેવા લોકો. પરિવારો હતા, દુકાનો હતી, બાળકો હતાં. અને એવાં બાળકો હતાં જેમને માત્ર અંગ્રેજી શીખવી હતી.

આખરે અમે ત્યાં ભણાવવાનું શરૂ કર્યું. અમને એક એવી જગ્યા આપવામાં આવી જે સવાર-સાંજ મદરેસા તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતી હતી.

હું વારંવાર ત્યાં જવા લાગી. અને ધીમે ધીમે મને એક એવી વાત સમજાઈ જે આજે પણ મારી સાથે છે :

હું જે ગુજરાતને જાણતી હતી, એ એકમાત્ર ગુજરાત નહોતું.

અને કદાચ એના કરતાં પણ મહત્ત્વની વાત એ હતી કે જે લોકોથી મને ડરવાનું શીખવવામાં આવ્યું હતું, એમને પણ મને ઓળખવાની એવી જ તક ક્યારે ય મળી નહોતી.

આ અનુભવ પછી મારો સવાલ જ બદલાઈ ગયો.

મેં પૂછવાનું બંધ કર્યું, “ગુજરાતીઓ કેવા હોય છે?”

અને પૂછવાનું શરૂ કર્યું, “આપણે કયા ગુજરાતની વાત કરી રહ્યા છીએ?”

કારણ કે ગુજરાતમાં તમે ક્યાં ઊભા છો તેના પર આધાર રાખે છે કે તમે એક જ જગ્યાને કેટલી અલગ રીતે અનુભવો છો.

ગુજરાતી જીવનશૈલી વિશે મેં જે જોયું.

મોટી થતી ગઈ તેમ ગુજરાતી જીવનશૈલીની કેટલીક બાબતો મેં વધારે ધ્યાનથી જોવાનું શરૂ કર્યું. પહેલી હતી વ્યક્તિગત રીતે આગળ વધવાની (upward mobility) આપણી અસાધારણ મહત્ત્વાકાંક્ષા. આપણે એક સવાલ બહુ સારી રીતે પૂછીએ છીએ :

“હું આગળ કેવી રીતે વધીશ?”

રસ્તા પર હોય, નોકરીમાં હોય, ધંધામાં હોય કે જીવનમાં. પણ કદાચ બીજો સવાલ પૂછવામાં આપણે એટલા સહજ નથી :

“આ વ્યવસ્થા આવી રીતે કામ જ કેમ કરે છે?”

આપણે વ્યક્તિગત પ્રગતિની ઉજવણી કરીએ છીએ, પરંતુ સામૂહિક પ્રગતિ વિશે કદાચ એટલું નથી પૂછતા. શિક્ષણનું શું? જાહેર માળખાકીય સુવિધાઓનું શું? જીવનધોરણનું શું? જાહેર પરિવહનનું શું? રોજગારીનું શું? શાસનનું શું?

જાહેર ચર્ચામાં કેટલીક બાબતો જાણે અસ્પૃશ્ય હોય એવું લાગે છે. આપણે પોતાનું જીવન સુધારવા માટે ખૂબ જ મહત્ત્વાકાંક્ષી હોઈ શકીએ છીએ, પરંતુ આપણી આસપાસની વ્યવસ્થાઓ સુધરી રહી છે કે નહીં એ પૂછવામાં કદાચ એટલો રસ નથી.

બીજી બાબત છે શુદ્ધતાનો આટલો જટિલ ખ્યાલ : ખાસ કરીને ખોરાક, જાતિ અને સમુદાયની બાબતમાં. હું એવા વાતાવરણમાં મોટી થઈ જ્યાં શાકાહારી હોવું માત્ર ખાવાની પસંદગી નહોતું. એ નૈતિકતા, પરિવાર, સમુદાય અને પ્રતિષ્ઠા સાથે જોડાઈ શકતું હતું.

મારી મમ્મીની ૨૫ વર્ષ જૂની કેટલીક મિત્રોને આજે પણ ખબર નથી કે અમે vegetarian nathi. ઈંડાં કે ચિકન ઘરે આવે તો કાળી પ્લાસ્ટિકની થેલીમાં જ આવે. અને મને આ વાત રસપ્રદ અને funny લાગે, કારણ કે આપણે શું ખાઈએ છીએ એનાં કારણે નહીં, પરંતુ જો લોકોને ખબર પડે તો તેઓ આપણા વિશે શું વિચારશે એનાં કારણે.

એક બીજી વસ્તુ પણ કાળી પ્લાસ્ટિકની થેલીમાં આવતી હતી : મારા સેનિટરી પેડ્સ. મને એ હંમેશાં થોડું રમૂજી લાગતું.

કારણ કે એક રીતે જોઈએ તો કાળી પ્લાસ્ટિકની થેલી જાણે એવી દરેક વસ્તુનું પ્રતીક હતી જેના માટે આપણને શરમ લાગે છે, અથવા જેને આપણે છુપાવવા માંગીએ છીએ. ક્યારેક ખોરાક માત્ર ખોરાક હોય છે.

પણ ક્યારેક ખોરાક જાતિ, ધર્મ, પોતાપણું અને શુદ્ધતાનું પ્રતીક બની જાય છે.

આટલા બધા સવાલો હોવા છતાં, ક્યાંક ને ક્યાંક મને ગુજરાતી હોવાનો ઊંડો ગર્વ પણ થવા લાગ્યો.

ખાસ કરીને ભારત છોડ્યા પછી.

ભારત છોડવામાં એક વિચિત્ર વાત છે : કદાચ પહેલી વાર તમે ભારતીય બનો છો.

ભારતમાં હો ત્યારે તમે ગુજરાતી, મલયાલી, મહારાષ્ટ્રીયન, બંગાળી, પંજાબી, તમિલ, તમે જે રીતે મોટા થયા હો તે ઓળખ ધરાવો છો. ભારતની બહાર જતાં અચાનક તમે “Indian” બની જાઓ છો.

અને ત્યારે ઘણી વાર તમારી પ્રાદેશિક ઓળખ પણ વધારે મહત્ત્વની બની જાય છે.

જ્યારે હું પહેલી વાર UK આવી, ત્યારે બે એકદમ અલગ અને એકબીજા સાથે કોઈ સંબંધ ન ધરાવતા ગુજરાતી પરિવારોએ મને મદદ કરી.

એક હિંદુ પરિવાર લંડનની નજીકના એક નાના શહેરમાં રહેતો હતો. હું તેમને પહેલાં ક્યારે ય મળી નહોતી. છતાં તેઓ મને એરપોર્ટ પરથી લેવા આવ્યા. આ અજાણ્યા દેશમાં કેવી રીતે રહેવું અને બધું કેવી રીતે સંભાળવું એ સમજવામાં મને મદદ કરી અને લગભગ છ અઠવાડિયા સુધી મને પોતાના ઘરે રહેવા દીધું. મફતમાં. મને રહેવા માટે જગ્યા આપી, ખાવાનું આપ્યું અને પોતાના પરિવારના સભ્યની જેમ રાખી. કોઈ સવાલ નહીં. તેમણે મને ક્યારે ય ખરેખર જવાનું કહ્યું પણ નહોતું. મારે મારા અભ્યાસ માટે લંડન જવાનું હતું એટલે હું જાતે જ ત્યાંથી નીકળી.

મને ત્યારે થયું : “આવું કોણ કરે?” ગુજરાતીઓ કરે.

બીજી વ્યક્તિ લંડનમાં રહેતા એક મુસ્લિમ ગુજરાતી હતા, જેમણે મારી એક મિત્રને તેના જીવનના ખૂબ જ મુશ્કેલ સમયમાં મદદ કરી હતી. જ્યારે હું વિદ્યાર્થી તરીકે લંડન આવી, ત્યારે તેમણે મારું ભાડું ઓછું કરી આપ્યું. વીજળી અને પાણીનાં બિલ પણ મને ભરવા દીધાં નહીં.

એ અસાધારણ હતું. પણ મને સૌથી વધારે યાદ છે કે જ્યારે પણ તેઓ મને મળતા, ત્યારે ગુજરાતી બોલવામાં તેમને ખૂબ આનંદ આવતો. તેઓ ૨૫ વર્ષ પહેલાં ગુજરાત છોડી ચૂક્યા હતા, પરંતુ મને મળતાં ગુજરાતી જ એવી ભાષા હતી જેમાં તેમને સૌથી વધારે પોતાપણું લાગતું.

તેમના પોતાનાં બાળકો ગુજરાતી બોલતા નહોતાં. તેમને પોતાની ભાષાની ખોટ વર્તાતી હતી.

આ બંને લોકો એકબીજાથી ખૂબ અલગ હતા. તેમના પરિવારો અલગ હતા. ધર્મ અલગ હતા. જીવન અલગ હતાં. કદાચ તેઓ અન્યથા ક્યારે ય એક જ રૂમમાં પણ ન મળ્યા હોત.

પણ તેમની અંદર એક વાત સામાન્ય હતી :

બીજા કોઈ ગુજરાતી, અથવા કદાચ માત્ર બીજા એક માણસ, ને મદદ કરવી એ તેમને પોતાની જવાબદારી લાગતી હતી. 

અને એ વાતથી મને ગુજરાતી હોવાનો ગર્વ થયો.

અને પછી મેં જોયું કે શું બદલાઈ ગયું છે

એટલા માટે જ્યારે આજે હું ગુજરાત તરફ પાછું જોઉં છું, ત્યારે ક્યારેક મને એક વિચિત્ર પ્રકારનું દુઃખ થાય છે.

મારી પોતાની ગુજરાતી કમ્યુનિટીના લોકો પાસેથી હું સાંભળું છું કે તેઓ મુસ્લિમ વ્યક્તિને નોકરી નહીં આપે.

હું એવા ડૉક્ટરોને ઓળખું છું જે ખાનગીમાં મુસ્લિમ દર્દીની સારવાર કરવા ઇચ્છતા નથી.

અને મારા મિત્રો મને પૂછે છે કે લંડનમાં મને સલામત લાગે છે કે નહીં, કારણ કે અહીંનો મેયર મુસ્લિમ છે.

અને હું વિચારું છું :

આપણે એકબીજાથી આટલા ડરતા ક્યારે થઈ ગયા?

માત્ર ડરતા જ નહીં.

શંકા કરવા લાગ્યા. અણગમો કરવા લાગ્યા. ક્યારેક તો એકબીજાને અસ્પૃશ્ય ગણવા લાગ્યા.

પહેલા મદદ કરવાની અને પછી સવાલ પૂછવાની એ સહજતા ક્યાં ગઈ?

અને આ ટેવનું unlearning આપણે કેવી રીતે કરીશું?

બહુમતી અને લઘુમતી (majority vs minority)

કદાચ ગુજરાતી હોવા વિશે મારી સમજમાં સૌથી મોટો ફેરફાર એ હતો કે મેં ગુજરાતને કઈ જગ્યાએ ઊભા રહીને જોવાનું શરૂ કર્યું.

ગુજરાતી પરિવારમાંથી ન હોવા છતાં, હું ગુજરાતમાં મોટાભાગે પોતાપણાની લાગણી સાથે મોટી થઈ. મારા દાદા-દાદી કેરળથી આવ્યાં હતાં અને ટેક્નિકલી હું મલયાલી હતી, પરંતુ મને ક્યારે ય ખરેખર લઘુમતી તરીકે જોવામાં આવી નહોતી.

હું ઉચ્ચ જાતિની હિંદુ હતી, અને એ વાત મહત્ત્વની હતી.

બહુમતીનો ભાગ હોવાનો અર્થ શું છે એ વિશે હું હંમેશાં સભાન નહોતી, કારણ કે મારા બાળપણના મોટા ભાગ માટે હું હતી જ. ગુજરાતી મિત્રોના ઘરે મને “સાઉથના” કે મલયાલી કહેવામાં આવતું, પણ એ મારી કુટુંબની મૂળ ઓળખ વિશેની વાત હતી; મારા માટે એ ક્યારે ય પોતાપણામાં અવરોધ બની નહોતી.

પછી, મારા કામ અને સામાજિક કાર્ય દ્વારા, મેં એવા લોકો સાથે સમય પસાર કરવાનું શરૂ કર્યું જેઓ અમદાવાદને મારાથી સાવ અલગ રીતે અનુભવતા હતા.

અને આખરે જ્યારે હું લંડન આવી, ત્યારે હું પોતે પણ એક લઘુમતીનો ભાગ બની.

એ હંમેશાં સરળ નહોતું.

બંને બાજુનો અનુભવ કરવાથી આપમેળે એ બંને બાબતો વચ્ચેનો સંબંધ સમજાઈ જાય એવું નથી. પરંતુ એક વાર તમે એ જોડાણ કરી લો, એક વાર તમે આ બે અનુભવોને સાથે મૂકો અને સમજો કે ૧ + ૧ ખરેખર ૨ થાય છે, પછી ઓળખને તમે પહેલાંની જેમ જોઈ શકતા નથી.

તમને વધારે સમજાય છે કે કોને પોતાનું ઘર લાગે છે, કોને સલામત લાગે છે, કોને પોતાના હોવા વિશે વિચાર્યા વિના જ પોતાનુંપણું મળે છે અને કોને દરરોજ એ વિશે વિચારવું પડે છે.

તો આજે મારા માટે ગુજરાતી હોવાનો અર્થ શું છે?

મને આપણી ઉદ્યોગસાહસિકતા પર ખૂબ ગર્વ છે. આપણી વ્યવસાય ઊભા કરવાની ક્ષમતા પર, આપણી ઉદારતા પર, દેશોની સરહદો પાર કરીને નેટવર્ક ઊભાં કરવાની આપણી ક્ષમતા પર અને એકબીજાને મદદ કરવાની આપણી સહજ વૃત્તિ પર.

પણ સાથે સાથે મને એ વાતની ચિંતા પણ છે કે આપણે શું બની રહ્યા છીએ.

કદાચ બૃહસ્પતિ હોવાનો અર્થ અસાધારણ રીતે સફળ, શ્રીમંત કે પ્રભાવશાળી હોવું ન હોવો જોઈએ.

કદાચ એનો અર્થ કંઈક બહુ સરળ હોવો જોઈએ :

સારા માણસો અને સારા નાગરિકો બનવું.

આપણે આપણી વૈશ્વિક સફળતા, આપણા ધંધા, આપણા રાજકારણીઓ, આપણી ડાયસ્પોરા અને આપણી આર્થિક પ્રગતિ તરફ આંગળી ચીંધીને ઘણી વાર જાણે સાબિત કરીએ છીએ કે બધું બરાબર જ હોવું જોઈએ.

પણ ગર્વ આપણને આત્મપરીક્ષણ કરતાં રોકવો ન જોઈએ.

ઊલટું, જો કોઈ બાબત હોય તો, પોતાના સમુદાયનો ભાગ હોવાનો આપણને પોતાના સમુદાયની ટીકા કરવાની હિંમત આપવી જોઈએ.

કદાચ ગુજરાતીઓ અનન્ય રીતે સારા નથી.

કદાચ અનન્ય રીતે ખરાબ પણ નથી.

કદાચ ઘણી રીતે આપણે માત્ર માણસો છીએ — અસાધારણ ઉદારતા પણ કરી શકીએ છીએ અને અસાધારણ પૂર્વગ્રહ પણ રાખી શકીએ છીએ.

મારે એવી ગુજરાતી ઓળખ વારસામાં નથી લેવી જે માત્ર સંપત્તિ, વ્યવસાય, શાકાહાર, સિદ્ધિ કે રાજકીય ગર્વ પર આધારિત હોય.

મારે એ ગુજરાતી વારસામાં લેવો છે જે બહુ ઓછામાંથી ઘણું ઊભું કરી શકે.

જે કોઈ અજાણ્યા માણસ માટે પોતાનું ઘર ખોલી શકે.

જે ગુજરાત છોડીને દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણે જાય અને ત્યાં પોતાનો સમુદાય ઊભો કરી શકે.

પણ સાથે સાથે હું એ પણ પૂછવા માગું છું :

આપણે આ સમુદાયની બહાર કોને છોડી રહ્યા છીએ?

અને કદાચ આજે મારા માટે ગુજરાતી હોવાનો અર્થ આ જ છે.

માત્ર કોઈ સમુદાયનો ભાગ હોવું નહીં.

પરંતુ આપણે કેવો સમુદાય બનવા માગીએ છીએ એ નક્કી કરવું.

(Article was first published on Aarti’s Substack.)

https://rtnair.substack.com/p/what-being-gujarati-means-to-me.

e.mail : rtnair91@gmail.com

યુનાઇટેડ કિંગ્ડમસ્થિત ‘ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી’ને ઉપક્રમે, 01-02-08 તેમ જ 09 ઑગસ્ટ 2026 વેળા યોજાયેલી દશમી ભાષા–સાહિત્ય પરિષદ માંહે ચોથી બેઠકના એક વક્તા તરીકે કરાયેલી રજૂઆત

છેલ્લાં થોડાં વર્ષથી લંડનમાં રહેતી વખતે સૌથી વધારે બીક મને રંગભેદની નહીં, પણ બીમાર પડવાની અને અહીંની સરકારી આરોગ્ય સેવા(નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ-NHS)ના શરણે જવાની હતી. તેની મેં અનેક ડરામણી કથાઓ સાંભળી હતી — મહિનાઓ સુધી લોકોને ફક્ત નિદાન માટે રાહ જોવી પડે, ઇમરજન્સી હોય ત્યારે પણ કલાકો સુધી રાહ જોયે જ છૂટકો. આવી છૂટીછવાઈ વાતો પરથી મેં છેવટનો અભિપ્રાય ભલે ન બાંધ્યો હોય, પણ જાતઅનુભવે તેની સચ્ચાઈ તપાસવાની મારી તૈયારી ન હતી. પણ છેવટે એ દિવસ આવી જ ગયો. 

મને કમરનો અસહ્ય દુઃખાવો થયો — ‘આયોડેક્સ મલીએ, કામપે ચલીએ’—પ્રકારનો નહીં, તેનાથી ઘણો વધારે. મારાથી એક મિનિટ પણ બેસાય નહીં ને ઊભા પણ રહી શકાય નહીં. પલંગમાં પડી રહેવા સિવાય છૂટકો નહીં, ને ત્યારે પણ દુઃખે તો ખરું જ. પીઠભેર સુવાય નહીં, એટલે પડખાભેર સૂવું પડે. ડાબા પડખા કરતાં જમણું પડખું વધારે દુઃખે, એટલે સતત ડાબા પડખે સુઈ રહેવાથી તે પણ કળવા લાગ્યું. 

હવે NHSની મદદ લીધા વિના છૂટકો ન હતો.  એટલે મેં ડોક્ટરની અપોઇન્ટમેન્ટ મેળવવા માટે NHSની વેબસાઇટ ખોલી. ત્યાંથી મને જ્ઞાન મળ્યું કે મારો દુઃખાવો ‘ઇમરજન્સી’ની વ્યાખ્યામાં આવતો ન હતો. તેમણે લખ્યું હતું કે કમરનો દુઃખાવો સામાન્ય બાબત છે અને બે-ત્રણ અઠવાડિયાં આરામ કર્યા પછી તે ન મટે, તો જ ડોક્ટરને બતાવવાનું વિચારવું. તેમની વ્યાખ્યા પ્રમાણે, ઇમરજન્સી’ ત્યારે જ કહેવાય, જ્યારે માણસ શ્વાસ ન લઈ શકે, ઊંઘી ન શકે અથવા શૌચ ન જઈ શકે. મારો દુઃખાવો આકરો તો બહુ હતો, પણ સદ્દભાગ્યે કે દુર્ભાગ્યે, આ ત્રણે ક્રિયાઓમાં મને કશી તકલીફ ન હતી.  

સરકારી સેવા સિવાય ખાનગી તબીબી સેવાઓ ઉપલબ્ધ ખરી, પણ તે અતિશય મોંઘી. એટલે મેં રાહ જોવાનું નક્કી કર્યું. આટલી પીડા વચ્ચે એક વાતનું સુખ હતું કે મારી ઓફિસે મને ઘરેથી કામ કરવાની રજા આપી હતી. મારા મેનેજરે પણ મને કહ્યું હતું કે ચિંતા ન કરીશ. એટલે હું ઊભાં ઊભાં વીડિયો કોલ પર વાત કરતી હતી અને સૂતાં સૂતાં કામ કરતી હતી. રોજ સાંજ પડ્યે કમરના દુઃખાવાથી અને ઊભા રહેવાને કારણે પગ દુઃખવાથી હું થાકી જતી હતી. 

આ રીતે ચાર દિવસ સુધી ત્રાસ વેઠ્યા પછી મેં ભારતમાં એક મિત્રને ફોન કર્યો. તે કરોડરજ્જુના નિષ્ણાત ડોક્ટર હતા. વીડિયો કોલ પર તેમણે મને જુદી જુદી રીતે પગ વાળવાનું અને બીજી કેટલીક રીતે હલનચલન કરવા કહ્યું. તેમને લાગ્યું કે મારી કરોડરજ્જુનો મણકો ખસી ગયો છે (સ્લિપ્ડ ડિસ્ક). એટલે તેમણે પાંચ દિવસ સુધી સદંતર બેડરેસ્ટની-પથારીવશ રહેવાની સલાહ આપી. 

કરોડરજ્જુમાં ઘણા મણકા હોય છે ને તેમાંનો એકાદ ક્યારેક કોઈ આઘાત કે આંચકાથી ખસી શકે છે. ઘણે ભાગે તો તે આરામથી સરખો થઈ જાય છે, પણ એવી રીતે બધું સમુંનમું થતાં દસેક અઠવાડિયાં નીકળી જાય. ડોક્ટરે મને કહ્યું કે મને કરોડરજ્જુ, નિતંબ કે પગમાં ઝણઝણાટી જેવું થાય તો મારે તત્કાળ એમ્બ્યુલન્સ બોલાવવી, પણ મને ઝણઝણાટી થાય છે કે નહીં, તે પણ સમજાતું ન હતું. મને થયું કે મારે એમ.આર.આઇ. કરાવવો જોઈએ. નહીં તો કદાચ મુશ્કેલી વધશે. 

ભારતમાં એમ.આર.આઇ. કઢાવવાનું હોટેલમાં જમવા જવા જેટલું સહેલું હોય છે, પણ અહીં તો મારે પહેલાં જનરલ ફિઝિશિયનની અપોઇન્ટમેન્ટ લેવાની. તે કેવી રીતે લેવાય એની મને ખબર નહીં. કારણ કે એવી જરૂર પહેલાં કદી પડી ન હતી. મેં મારી પાડોશમાં રહેતાં, સાઠ આસપાસનાં એક અંગ્રેજ બહેનને મેસેજ કર્યો. તેમણે પ્રેમથી મને NHSના એપ પર ફોર્મ ભરવા અંગેનું માર્ગદર્શન આપ્યું અને સાથે સલાહ પણ આપી કે મારે વિકલ્પોની પણ તપાસ કરવી. તેમની સલાહ સાચી હતી. કારણ કે, મને મળતી સૌથી પહેલી અપોઇન્ટમેન્ટ 14 દિવસ પછીની હતી. તેનો વિકલ્પ એ હતો કે મારે એક ઓસ્ટિઓપેથને મળવું. તે બહેનના પતિ પણ તેમને રહેતા કમરના દુઃખાવા માટે એવું જ કરતા હતા. 

તેમની સાથે વાત કર્યા પછી સૌથી પહેલાં મારે ઓસ્ટિઓપેથ એટલે શું, એ ગુગલ કરવું પડ્યું. તેમાંથી જાણવા મળ્યું કે તે ડોક્ટર કે ફિઝિયોથેરપિસ્ટ નથી. તેમને આપણા હાડવૈદ સાથે સરખાવી શકાય, પણ કોલેજમાં ભણેલા અને ડિગ્રીધારી. તેમનું કામ સાંધાને વાળી-મરોડીને સરખા કરવાનું. અમદાવાદમાં હતી ત્યારે મને હાડવૈદનો થોડો અનુભવ હતો. તેમનું પરંપરાગત જ્ઞાન હશે, પણ નિશ્ચિત અભ્યાસ કે અને કોઈ સુઆયોજિત ધારાધોરણ વગરની વ્યવસ્થા પર મને બહુ ભરોસો ન હતો. લંડનમાં સાવ એવું ન હતું અને મને થોડો ખચકાટ પણ હતો. છતાં, મારી પાસે બીજો વિકલ્પ ન હતો. 

દરમિયાન, રોજની ચચ્ચાર ગોળી લેવા છતાં મારા દુઃખાવામાં કશો ફરક પડ્યો ન હતો. ભારતના મારા ડોક્ટરે પણ કહ્યું જ હતું કે તેની કશી અસર નહીં થાય. કારણ કે, મારે વધારે ભારે ડોઝની જરૂર હતી. તે ડોક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગર મળે નહીં, ને ડોક્ટર મને 14 દિવસ પહેલાં મળે તેમ ન હતા. એક રસ્તો હતોઃ મારો પતિ સવારના સાત વાગ્યે ક્લિનિકની બહાર જઈને વોક-ઇન (તત્કાળ) અપોઇન્ટમેન્ટ માટે લાઇનમાં ઊભો રહે. તેને વાંધો ન હતો, પણ મારે ક્લિનિક સુધી પહોંચવું શી રીતે? મારી હાલત જોતાં ટેક્સીમાં બેસવાનું પણ અશક્ય લાગતું હતું. યોગાનુયોગે એ જ દિવસે એક મિત્ર ભારતથી આવવાના હતા. એટલે મેં મારા ડોક્ટરને વિનંતી કરી. તેમણે દવા લખી આપી અને 24 કલાકમાં તો તે દવાઓ મારા સુધી પહોંચી ગઈ. 

ડોક્ટરે મને કહ્યું હતું કે દવાની અસર થતાં એકાદ અઠવાડિયું તો થશે. દરમિયાન, કંઈક સારું લાગતાં મેં મારા પાડોશીએ સૂચવેલા ઓસ્ટિઓપેથની અપોઇન્ટમેન્ટ બુક કરી. મને હતું કે વધુમાં વધુ શું થશે? નહીં રુચે તો હું તેમની સલાહ નહીં માનું. કમ સે કમ, એટલું તો થશે કે કોઈ મને રૂબરૂ તપાસશે અને કહેશે કે મને સારું થઈ જશે. 

ઓસ્ટિઓપેથ ફ્રેન્ચ હતો. સરસ અને હકારાત્મક માણસ. તેણે અડધા કલાક સુધી મને જાતજાતના સવાલ પૂછ્યા — મારી જિંદગી વિશે, જીવનશૈલી વિશે, ભૂતકાળમાં થયેલા અકસ્માતો વિશે, કમરના દુઃખાવાના જૂના ઇતિહાસ વિશે. મેં તેમને કહ્યું કે પહેલી વાર મને વર્ષ 2016માં સ્નાયુ ખેંચાઈ જવાથી કમરનો દુઃખાવો થયો હતો. તે બહુ આકરો ન હતો, પણ દુઃખાવો ખાસ્સો હતો અને મારે બે અઠવાડિયાં સુધી મારે આરામ કરવો પડ્યો હતો. તે વખતે મારી નવી કંપનીમાં કામના અનિયમિત કલાકો અને તેની જીવનશૈલી પર પડેલી અસર કારણભૂત હતી. ત્યારે મને સમજાયું હતું કે કમરનો દુઃખાવો એ મારા શરીરની તંદુરસ્તીનું થર્મોમીટર છે. હું જ્યારે પણ શારીરિક કે માનસિક તનાવ અનુભવું, ત્યારે કમરનો દુઃખાવો અચૂક થતો અને મને યાદ અપાવતો કે મારે જરા ધીમા પડવાની જરૂર છે. 

પણ આ વખતે એવું કોઈ કારણ ન હતું. હું એકદમ તંદુરસ્ત હતીઃ જીવનશૈલી સરસ હતી, રોજ ઘરનું રાંધેલું જમતી હતી, રોજનાં 10 હજારથી વધુ પગલાં ચાલતી હતી. (કસરત કરવા માટે નહીં, પણ લંડનમાં સામાન્ય વ્યવહાર માટે ખાસ્સું ચાલવાનું થતું) અને સાઇકલ પણ ચલાવતી હતી.

ઓસ્ટિઓપેથે મને પગ ઊંચકવાનું ને વાળવાનું ને એવું થોડું હલનચલન કરવાનું કહ્યું. તે જોઈને તેમને પણ સ્લિપ્ડ ડિસ્ક જ લાગી. બીજી કોઈ કસરત તો મારાથી થાય એવી ન હતી. એટલે તેમણે ધીમે ધીમે મારા શરીરની જ નહીં, મનની પણ પ્રવૃત્તિ વધે એવાં કેટલાંક સૂચન કર્યાં. મને પણ લાગ્યું કે તેમની વાત બરાબર છે. કારણ કે, અઠવાડિયું પથારીમાં પડ્યા રહેવાની નકારાત્મક અસરોનો અનુભવ મને થવા લાગ્યો હતો. 

પછી તેમણે મારી દવાઓ વિશે પૂછ્યું. મેં ભારતથી આવેલી દવાઓની વાત કરતાં, તે આંચકો ખાઈ ગયા. કારણ કે, તે બહુ ભારે ડોઝ હતા અને કદાચ તે બંધાણ થઈ જાય એવી પણ દવા હતી. જો કે, મેં તેમની સલાહ અવગણી અને ભારતના ડોક્ટર પર ભરોસો મૂકવાનું ચાલુ રાખ્યું. કારણ કે, તે વખતે મારે સૌથી વધારે જરૂર હકારાત્મકતાની – આશાની હતી અને દવાઓને લીધે દુઃખાવો થોડો કાબૂમાં રહે તો હું સારી થઈ જઈશ, એવી આશા બંધાતી હતી. 

શરીરની પીડા ભયંકર હતી, પણ એકલા પડી જવાનું એનાથી વધારે ખરાબ લાગતું હતું. મારો પ્રેમાળ પતિ અને સાસુ મારી બહુ કાળજી રાખતાં હતાં — ઘરનું ધ્યાન રાખવા ઉપરાંત મારી સાથે બોર્ડ ગેમ્સ રમતાં અને સરસ જમવાનું બનાવતાં હતાં. છતાં, હું હજુ વધારે માણસોના સંપર્ક માટે ઝંખતી હતી. માણસને માણસ વગર ન ચાલે — ને ભારતીયોને તો ખાસ. 

અહીંના મિત્રો મેસેજ કરીને મારાં ખબરઅંતર પૂછતાં, ઝડપથી સાજી થાઉં એવી શુભેચ્છા આપતા અને કંઈ જરૂર હોય તો જણાવવાનું કહેતાં. મારે કશાની ‘જરૂર’ ન હતી. મારો પતિ સરસ રીતે બધું સંભાળતો હતો. સારી વાત એ હતી કે એ અરસામાં મારાં પ્રેમાળ સાસુ પણ ભારતથી આવ્યાં હતાં. તે પણ ઘણાં મદદરૂપ થતાં હતાં. છતાં, મારે આ બે ઉપરાંત વધારે માણસોની હાજરી જોઈતી હતી. દિવસો સુધી – અઠવાડિયાં સુધી હું રાહ જોતી રહી. છેવટે મેં સ્વીકારી લીધું કે મને મળવા કોઈ આવવાનું નથી. કદાચ અહીંની સંસ્કૃતિમાં એવો રિવાજ જ નથી. 

લંડનમાં અઢી વર્ષના નિવાસ દરમિયાન પહેલી વાર મને સવાલ થવા લાગ્યો કે હું અહીં શા માટે આવી છું? ભારતમાં તો બીમારી ઉત્સવ જેવી બની રહેતી — આનંદની રીતે નહીં, પણ સહિયારાપણાની રીતે. લોકો ખબર જોવા આવે, વાતો કરે અને બીમાર માણસને સારું લગાડવા પ્રયાસ કરે. સારું ફક્ત આરામ કરવાથી નથી થતું. તમારી આસપાસના લોકો પણ તમારી બીમારી વિશે જવાબદારી અનુભવે છે. કબૂલ કે તેમાં અતિરેક થઈ જાય છે. છતાં, ઠંડી એકલતાં કરતાં અતિરેક સારો. 

ઘણાં અઠવાડિયાં સુધી હું મને મળવા નહીં આવેલાં મિત્રો વિશે વિચારતી હતી. હું સતત જાતને યાદ અપાવતી કે અહી એવી પ્રથા જ નથી. સૌ પોતપોતાનામાં અટવાયેલાં છે. તે માને છે કે લોકોને તેમની રીતે જીવવા દેવામાં ભલમનસાઈ છે. કોઈના જીવનમાં દખલ નહીં કરવાની. તે ક્ષોભજનક સ્થિતિમાં મુકાઈ શકે એવું કશું નહીં કરવાનું. પરંતુ મને લાગ્યું કે માણસને મોકળાશ પૂરતી નથી. તેને પ્રેમ અને કાળજી પણ જોઈએ છે. કોઈને પોતાની જરૂર છે એવો અહેસાસ પણ તેના માટે જરૂરી છે. 

એક મહિના પછી મને થયું કે ગમે તેટલો ખતરો હોય, છતાં અખતરો કરી જોવો. એટલે, મેં એક મિત્રને સામે ચાલીને કહ્યું કે તે આવશે તો મને બહુ ગમશે. તેણે ઉમળકાથી કહ્યું કે તે બીજા દિવસે સવારે ચોક્કસ આવશે. તે દિવસે શનિવાર હતો. મિત્ર આવવાની હતી, એટલે પીડા હોવા છતાં, હું રોમાંચિત હતી. મેં ધીમે ધીમે, કાળજીપૂર્વક રૂમ સાફ કર્યો. મારો પતિ અને સાસુ પણ ખુશ હતાં. મારા પતિએ તો કહ્યું પણ ખરું કે તારી મિત્ર આવે છે, તો હું કંઈક બેક કરી દઉં. મેં હસીને ના પાડી અને કહ્યું કે તે મારી ખબર જોવા આવે છે. એટલે આપણે કશી ધમાલ કરવાની જરૂર નથી. 

આપણે ભારતીયો ઉત્તરથી દક્ષિણ સુધી ગમે તેટલી જુદી જુદી ભાષાઓ બોલીએ ને આપણી જીવનશૈલી ગમે તેટલી અલગ હોય, પણ એક બાબતમાં સામાન્ય રીતે આપણે સરખાં છીએઃ યજમાન તરીકે આપણે અતિશય ઉત્સાહી અને ગજા ઉપરવટ જતાં હોઈએ છીએ. સ્લિપ્ડ ડિસ્ક હોવા છતાં મેં મારો પલંગ સરખો કર્યો, વાળ ધોયા, બાથરૂમ સાફ કરી અને દર્દને થોડી વાર માટે બાજુ પર રાખીને, મિત્રને મળવાથી કેવી મઝા આવશે તે વિચારવા લાગી. 

સવારના સાડા દસ થયા, પણ મિત્ર દેખાઈ નહીં. મેં તેને મેસેજ કર્યો કે તું જમીશ? ખાસ્સા વખત પછી તેનો જવાબ આવ્યો કે તે તરવા જઈ રહી છે ને તેને આવતાં મોડું થશે. જમવા વિશેના મારા સવાલનો કોઈ જવાબ નહીં. સાડા બારે તેનો ફરી મેસેજ આવ્યો કે તે ડ્રિન્ક્સ માટે જઈ રહી છે ને હવે આવી શકશે કે નહીં, તે નક્કી નથી. છેવટે તે ન જ આવી ને એ બદલ કોઈ પ્રકારનો વસવસો કે દિલગીરી પણ વ્યક્ત ન કર્યાં. મને સમજાયું કે તેના માટે આ બાબતનું કશું મહત્ત્વ કે પ્રાથમિકતા જ ન હતી. 

માણસના મનમાં અમુક લાગણી ઉગતી જ ન હોય, તો તે તમારા પ્રત્યે કેવી રીતે દર્શાવે? માણસને જે મળ્યું જ ન હોય, તે તમને શી રીતે આપે? તેમના માટે જે કોઈ મોટી વાત નથી, તે બાબત માટે તે દિલગીરી અનુભવે, એવી અપેક્ષા ઠીક કહેવાય? આવી અપેક્ષા રખાય?

તે વખતે મને અણધારી રીતે ભારતની ખોટ વધુ ને વધુ સાલી. લોકોની ખોટ, હૂંફની ખોટ, પણ એ બધા કરતાં વધારે, નાની બાબતોમાં લોકોની લાગણી-પ્રેમ-ઉદારતા-સહજતાથી એકબીજાનું ધ્યાન રાખવાની વૃત્તિ.

હું બીમાર હતી ત્યાં સુધી તેની પીડા રહી. મને યાદ આવ્યું કે પાંચેક વર્ષ પહેલાં, નવપરણિત દંપતી તરીકે અમે મુંબઈ ફ્લેટમાં રહેતાં હતાં ત્યારે સાઠ વટાવી ચૂકેલાં અમારાં કેટલાંક પાડોશીઓ કેટલો પ્રેમ રાખતાં હતાં. તેમને ખબર પડી કે અમને કોવિડ થયો છે, ત્યારે તો તે માતાપિતા જેવું વાત્સલ્ય દાખવતાં હતાં. રોજ અમારી ખબર પૂછવા ફોન કરે અને અમારા બારણે ભોજન ને ક્યારેક તો ડેઝર્ટ પણ મુકી જાય. 

એવાં હૂંફ અને પ્રેમની ઝંખના સાથે મેં ભારતમાં મારા મિત્રોને ફોન કર્યા. મારી સ્થિતિ અને લંડનની આરોગ્ય (અ)વ્યવસ્થા વિશે જાણીને તથા હું કેટલી એકલતા અનુભવું એ જાણીને તે સ્તબ્ધ થઈ ગયા. તેમની લાગણીથી મને એ વાતે હાશ થઈ કે એ લોકો મને હજુ ભૂલ્યા ન હતા. હજુ મારી લાગણી જાણનારા લોકો હતા. પરદેશમાં રહેતા ભારતીય મિત્રો સાથે મેં વાત કરી, ત્યારે તેમણે પણ મારી વાતને અવગણવાને બદલે, તેમાં સંમતિ પુરાવી. એ બધા આવી એકલતા વેઠી ચૂક્યા હતા. તેમના અનુભવ વિશે જાણ્યા પછી મને સાંત્વના મળી-કેથાર્સિસનો (દુઃખ હળવું થયાનો) અનુભવ થયો.

આ દેશમાં લોકો નમ્ર છે, પણ ઔપચારિકતાના ભાગરૂપે. તે શબ્દો દ્વારા જે વ્યક્ત કરે છે, તે મનથી માનતા હોય એવું જરૂરી નથી. ઘણી વાર તેમનામાં હૂંફ જોવા મળતી નથી. તમે જમ્યા કે નહીં, તમને સારું છે કે નહીં, તેનું ધ્યાન કોઈ રાખતું નથી. તમે ન કહો ત્યાં સુધી કોઈ મદદ કરવા આવી પડતું નથી અને કેટલીક વાર એવું હોય છે કે તમને મદદ માગવાનું મન ન થાય. મને સમજાયું કે હું આ દેશ પાસેથી એવી ચીજની અપેક્ષા રાખતી હતી, જે તે આપી શકે તેમ નથી. તે વાતથી મને પીડા થતી હતી. 

મને લાગતું હતું કે મારા લોકોને નોતરું દીધા વિના તે લોકો પાસેથી લાગણી મળતી હતી. અહીં મારે તે પેદા કરવી પડતી હતી. હું નાની હતી ત્યારથી કોઈ કારણસર એવું માનતી હતી કે બીમારી એ સજા છે અને આ સૃષ્ટિ કે મારું શરીર મને સજા આપી રહ્યું છે. લંડનમાં મારી લગભગ અઢી મહિનાની બીમારી અત્યાર સુધીની સૌથી લાંબી હતી અને આવું મારી સાથે કરવા બદલ, એક રીતે, હું મારા શરીર સાથે પણ નારાજ હતી. 

પછી મેં રોજ એક વાર અને ક્યારેક તો એક દિવસમાં બે વાર ધ્યાન શરૂ કર્યું. ક્યારેક તે અઘરું પડતું હતું. છતાં, એક ક્રમ ગોઠવાયો તેનાથી થોડું સારું લાગ્યું. પછી મને સમજાયું કે હું ખોટી હતી. મારું શરીર મને સજા આપતું ન હતું. હકીકતમાં, મારું શરીર દિવસરાત જાતે સાજું થવા કોશિશ કરી રહ્યું હતું.  તે મારી સામે નહીં, મારી સાથે હતું. હવે મારે તેની સાથે રહેવાનું હતું. મને સમજાયું કે ભારતમાં જે પાડોશીઓ-સ્નેહીઓ મને હૂંફ અને કાળજી આપી રહ્યાં હતાં, તે મારે મારા શરીરને આપવાની હતી. 

આ બીમારીનો સૌથી મોટો ફાયદો એ થયો કે હું નાની નાની જીતની નોંધ લેતી થઈઃ પહેલી વાર બેસીને જમી, પહેલી વાર દસ મિનિટ સુધી ચાલી, પહેલી વાર ઓફિસે ગઈ … આ બધું થયું ત્યારે મનમાં આનંદની સાથે કૃતજ્ઞતાની પણ લાગણી થઈ હતી. જોઈએ, તે કેટલી ટકે છે. 

અત્યારે હું ધીમે ધીમે આગળ વધી રહી છું. વિક-એન્ડ ભરચક નથી કરતી, ખચકાટ વિના ના પાડી શકું છું, આગોતરા આયોજન વિના આનંદ લઈ શકું છું, પહેલાંની ગતિ સાથે મેળ બેસાડવા કોશિશ કરતી નથી.  તેનાથી વધારે સારો વિકલ્પ લઉં છું. 

આ પ્રક્રિયાએ મને નવો દૃષ્ટિકોણ આપ્યો છે. મારા સાચા મિત્રો કોણ, તે જાણવા મળ્યું છે. મારે શાની અપેક્ષા રાખવાની અને શાની અપેક્ષા નહીં રાખવાની, તે સમજાયું છે. હું આ દુનિયાના તમામ અર્થમાં હૂંફાળા ભાગની છું, તેનું મને ગૌરવ છે. મને ખબર છે કે મારાં મૂળિયાં ક્યાં છે ને હું ક્યાં પાછી ફરીશ. સાથોસાથ, આ બીમારીની એ વાતે પણ આભારી છું કે તેણે મારી અંદર મારું ઘર શોધતાં મને શીખવ્યું છે. 

e.mail : rtnair91@gmail.com

[પ્રગટ : “સાર્થક જલસો – 23”, ઑક્ટોબર 2025; પૃ. 108 – 111]

કૅરેબિયન ટાપુઓ, પાકિસ્તાન, ચીન અને ગાઝાના સહાધ્યાયીઓ સાથે ગોઠડીનાં સંભારણાં

“જા સિમરન જા, જી લે અપની ઝિંદગી!” એ ડાયલૉગ લગ્ન કરવા માટે ભાગેલી યુવતીના સંદર્ભમાં ન બોલાયો હોત, તો મારી લંડન-યાત્રા માટે એ બરાબર બંધબેસતો હતો. આ લખી રહી છું ત્યારે લંડનમાં હું માસ્ટર્સ કરવા ગઈ તેને પાંચ વરસ પૂરાં થઈ ચૂક્યાં છે. વચ્ચે એક મહામારી પણ આવી ગઈ છતાં એ દિવસોનો રોમાંચ મારા મનમાં તાજો છે. સગાંવહાલાં અને મિત્રોથી દૂર જવાનું હતું એટલે હું થોડી ભાવુક જરૂર હતી, પણ મનમાં જરા ય સંકોચ ન હતો. મારે જીવનના નવા પાઠ શીખવા હતા, નવી સંસ્કૃતિઓ વિશે જાણવું હતું, અનેક લોકોને મળવું હતું અને નવા મિત્રો બનાવવાના હતા. એ વરસમાં મારે મારી મર્યાદાઓ સાથે પનારો પાડવાનો હતો.

આજીવન કોઈ એક જ દેશ કે શહેરમાં રહેવાને કારણે તેના અનુભવોનું અદૃશ્ય પોટલું પણ સાથે આવતું હોય છે. તમારું દર્શન એક દેશ પૂરતું મર્યાદિત રહે છે. મને સમજાયું કે ક્લાસમાં હોઉં કે કૉલેજની બહાર, હું સતત મારો દેશ શું છે અને શું નથી તેની ભાંજગડમાં રહેતી. આ લેખ લંડનમાં એક ભારતીય તરીકે, એક સ્ત્રી તરીકે અને એક વ્યક્તિ તરીકે મને જે કંઈ સમજાયું તે વિશેનો છે.

કપરા દિવસોમાં આસપાસ નજર કરી જુઓ

૨૦૧૮ના અંત ભાગમાં હું ભણવા માટે બ્રિટન આવી. પહેલા મહિના દરમિયાન હું લંડન શહેરની બહાર એક સ્થાનિક ગુજરાતી પરિવાર સાથે રહેતી હતી. બીજે રહેવાની વ્યવસ્થા ન થાય ત્યાં સુધી તેમની સાથે રાખવાની ઉદારતા તેમણે દાખવી હતી. એ દિવસોમાં હું બે પાઉન્ડ (આશરે રૂ. ૧૮૦) બચાવવા માટે જાહેર પરિવહનમાં જવાને બદલે ચાલી નાખતી. હું નોકરી શોધી રહી હતી, પણ તે એટલું સહેલું નહોતું. એમાં ને એમાં એક દિવસ થાકી-કંટાળીને મારા બધા જ નિર્ણયો પર હું શંકા કરવા લાગી: મારે આ દેશમાં આવવાની શી જરૂર હતી? અને શા માટે હાડમારીઓ વેઠી રહી છું?

લંડનમાં મારો એક મિત્ર હતો. એ કઝાખસ્તાનનો હતો. હું એને ડેની કહેતી હતી. એ કાયમ ખુશમિજાજમાં રહેતો. મિથુન ચક્રવર્તીનું ‘જિમી, જિમી’ ગીત ગાઈને એ મને પણ આનંદમાં લાવવા કોશિશ કરતો. ખબર નહીં કેમ, પણ ‘જિમી, જિમી’ કઝાખસ્તાનમાં સૌથી જાણતાં હિંદી ગીતોમાંનું એક છે. તેણે મને કઝાખસ્તાનના લગ્નપ્રસંગોમાં હિંદી ગીતો પર નાચતા લોકોના વીડિયો પણ બતાવ્યા હતા. મને એ જોઈને બહુ રમૂજ થઈ હતી ને ગમ્યું પણ હતું.

એક દિવસ કૉલેજમાં લંચ-બ્રેક વખતે મેં ડેની આગળ બધો બળાપો ઠાલવ્યો: રૂપિયાનું સતત અવમૂલ્યન, બ્રિટનનું ઠંડુંગાર અને ઉદાસીપ્રેરક હવામાન અને રોજ દિવસના છેડે લાગતો થાક … તે શાંતિથી જમતાં જમતાં હકારમાં ડોકું ધુણાવતો રહ્યો. ત્યાર પછી અમે એક કૅનાલની પાળે પાળે ચાલવા લાગ્યાં. ત્યારે તેણે કહ્યું કે તેણે કઝાખસ્તાન છોડ્યું ત્યાર પછી તરતના અરસામાં દેશની બૅન્કિંગ વ્યવસ્થા ભાંગી પડી હતી. મને ખબર હતી કે તે સરકારી શિષ્યવૃત્તિ પર ભણતો હતો. એટલે ભાંગેલી બૅન્કિંગ વ્યવસ્થાની તેની પર માઠી અસર પડી હશે. તેની શિષ્યવૃત્તિનાં નાણાં અટવાઈ ગયાં હતાં અને તે મળશે કે નહીં એ પણ નક્કી ન હતું. એ નાણાંનું શું થયું તેનો કોઈ સરખો જવાબ આપતું ન હતું. હું જાણતી હતી કે તે મધ્યમવર્ગીય પરિવારનો હતો અને મારી જોડે, નહેરના કિનારે ચાલતાં ચાલતાં સ્વસ્થતાથી તેના દેશના રાજકારણ અને બૅન્કિંગમાં પડેલા ભંગાણ વિશે વાત કરી રહ્યો હતો. તેની વાતમાં “શું કરીએ?” એ સવાલ નહીં, ફક્ત ઉદ્‌ગાર હતો.

મહિલાઓને શું જોઈએ?

લંડનના એક બગીચામાં વિના મૂલ્યે ચાલતા તાઇ-ચીના વર્ગ ભરીને હું મારી સાથી વિદ્યાર્થિનીઓ–મિત્રો તનિશા અને ક્રિસ્ટીના સાથે લંડનની વિખ્યાત લાલ ડબલ ડેકર બસમાં પાછી ફરી રહી હતી. આ બસો ઘણી વાર સાઇકલ કરતાં પણ ધીમી ચાલતી હોય છે. આ તબક્કે એટલું કહી દઉં કે લંડન હું કોઈ કારણ વિના આવી હોત અને ફક્ત ક્રિસ્ટીના-તનિશાને મળી હોત તો પણ મારું લંડન આવવું વસૂલ થઈ જાત. બંને જણ કૅરેબિયન ટાપુઓનાં રહેવાસી હતાં : જમૈકા અને મોન્સેરાટ. ભારતની જેમ આ બે ટાપુઓ પણ અંગ્રેજી સંસ્થાનવાદનો ભોગ બન્યા હતા અને કાળા લોકોની બહુમતી ધરાવતા હતા. કઈ વાત કરતાં એ તો યાદ નથી, પણ અમારી પોતપોતાના દેશમાં મહિલાઓની સ્થિતિ વિશે વાત નીકળી.

આરતીઃ  દેખાવથી કે બોલચાલથી કે અજાણપણે સુધ્ધાં, પુરુષોને ઉશ્કેરવામાં સ્ત્રીઓની ભૂમિકા વિશે ભારતમાં હજુ સવાલો કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારની મુસીબતમાંથી બચવું એ સ્ત્રીનું લક્ષ્ય હોય છે. સ્ત્રી પબમાં હોય કે ટૂંકાં કપડાં પહેર્યાં હોય તો તમને પુરુષને ઉશ્કેરવા બદલ જવાબદાર ગણી શકાય છે. જો કે, બાળકીઓની અને પૂરાં કપડાં પહેરેલી મહિલાઓની છેડતી તથા તેમની પર થતા બળાત્કાર વિશે એ લોકોને શું કહેવાનું હશે તે સમજાતું નથી.

ક્રિસ્ટીના : કૅરેબિયન ટાપુઓમાં મહિલાઓની જાતીયતા સરેઆમ હોય છે. અમને મન થાય એવાં કપડાં અમે પહેરીએ. અમારું સુંદર શરીર સંપૂર્ણપણે અમારી મરજીને આધીન હોય છે. લગ્ન તો અમારા મનમાં સૌથી છેલ્લે આવતી ચીજ છે. ઘણાં યુગલો પંદર-વીસ વર્ષ સુધી ડેટિંગ કર્યા પછી લગ્ન કરવાનું કે છૂટાં પડવાનું નક્કી કરે છે. દરમિયાન તેમને સંતાનો પણ થયાં હોય છે. આટલી મોકળાશ હોવા છતાં, હું પબમાં ડાન્સ કરતી હોઉં તો મારી મરજી જાણ્યા વિના કોઈ મારી પાસે આવીને ડાન્સ શરૂ કરી શકે.

આરતી :  ગમે તે માણસ? અને તને પૂછ્યા વિના?

તનિશા : હા. એમની માનસિકતા એવી હોય છે કે હું ડાન્સ કરું છું, મતલબ કે તેમની સાથે ડાન્સ કરવામાં પણ મને વાંધો નહીં હોય.

ક્રિસ્ટીના : પણ એવું રોકવાનો સૌથી સહેલો રસ્તો ખબર છે? એને કહી દેવાનું કે હું સિંગલ નથી અને કોઈની સાથે ડેટિંગ કરું છું કે પરણેલી છું. આ એકદમ સાદો અને અહિંસક ઉપાય છે, જે જાહેરમાં મોટા ભાગના પુરુષો માટે અકસીર નીવડે છે.

તનિશા : ખરી વાત છે. ક્યારેક મને ગુસ્સો ચડે ત્યારે હું દલીલો પણ કરું, “ના, મારો કોઈ બૉયફ્રૅન્ડ નથી. તેમ છતાં મને તારામાં રસ નથી.” તેમને આ સમજાતું નથી. એ કહે છે, “તો પછી તને વાંધો શું છે, છોકરી? કોઈ બૉયફ્રૅન્ડ નથી તો મને શું કામ ના પાડે છે?”

આરતી : ઓહો, આ તો લાગે છે એટલી મોકળાશવાળું નથી.

એક પાકિસ્તાની સાથેની પહેલી મુલાકાત

આપણને કાયમ પાકિસ્તાનીઓ પ્રત્યે નફરત કરવાનું શીખવવામાં આવ્યું છે. પાકિસ્તાન સરકાર, પાકિસ્તાની લશ્કર, પાકિસ્તાની આતંકવાદી અને પાકિસ્તાનના સામાન્ય માણસ વચ્ચે ભેદ પાડવાનું આપણે ભૂલી ગયાં છીએ. એમાં ય કેટલાંક તો ભારતીય મુસલમાનોને પણ આમાં જોડી દે છે. ઉદારમતવાદી ભારતીયોને પાકિસ્તાન મોકલી દેવાનું કહેવામાં આવે છે. મારા લંડનના રોકાણ દરમિયાન એવા વીડિયો પણ જોવામાં આવ્યા, જેમાં પાકિસ્તાનના ઉદારમતવાદીઓને ભારત જતા રહેવાનું કહેવાતું હોય.

લંડન જતાં પહેલાં મારા મનમાં ‘દક્ષિણ એશિયાઈ’ તરીકેની ઓળખ સ્થાપિત થઈ ન હતી. પણ ધોળા લોકો અને મોટા ભાગના લંડનવાસીઓ માટે હું દક્ષિણ એશિયાઈ હતી. હકીકતમાં, દક્ષિણ એશિયાના ચાર લોકોને તમે જુઓ તો તેમાંથી કોણ કયા દેશનું છે એ કહી શકાય નહીં. મને તો કદી એ ખબર પડતી નહીં. આપણે એટલાં સરખાં લાગીએ છીએ. એટલું ઓછું હોય તેમ, ઉર્દૂ સાંભળવામાં લગભગ હિંદી જેવી જ લાગે અને બાંગ્લાદેશીઓ મોટે ભાગે બાંગ્લામાં વાત કરતા હોય.

પાકિસ્તાનીઓ ઉર્દૂમાં વાત કરે અને ભારતીયો હિંદીમાં, તો ત્રીજા પરદેશી માણસને ખ્યાલ ન આવે કે આ બે અલગ ભાષાઓ છે. આવી વાત કરતી વખતે, વર્તમાન સમયના તકાદાને ધ્યાનમાં રાખીને, એટલી સ્પષ્ટતા કરવી પડે કે હું ત્રાસવાદ નજરઅંદાજ કરવાનું કહેતી નથી. ‘બધા જ પાકિસ્તાનીઓ મૈત્રીપૂર્ણ હોય છે’ કે પછી ‘એ બધા જ ત્રાસવાદીઓ હોય છે’ — એવું કશું હું સૂચવતી નથી. કોઈ પણ દેશના બધા લોકો ક્યારે ય સારા કે ખરાબ હોતા નથી.

મારા ઘરની નજીક આવેલો ફાસ્ટ ફૂડનો સ્ટોર લાહોરથી આવેલા કેટલાક લોકો ચલાવતા હતા. આખા લંડનમાં સૌથી સોંઘાં જમવાનાં ઠેકાણાંમાં કદાચ તે આવતું હશે. ત્યાં જઈને વાત કરવાની પણ મઝા આવતી. પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૮ સુધી મેં કદી કોઈ પાકિસ્તાનીને જોયા ન હતા કે તેમને મળી ન હતી. એક વાર હું મિત્રોને લઈને ત્યાં જમવા ગઈ ત્યારે એ સ્ટોરવાળા ભાઈએ સાવ મામૂલી રકમ પણ કાર્ડથી ચૂકવવા દીધી. મેં એમને કહેલું, “પ્લીઝ ભૈયા, લે લો ના!” તેમણે સ્મિત સાથે મારી સામે જોઈને કહ્યું, “અબ ભૈયા બોલા હૈ તો ના કૈસે બોલું?” જેમના પ્રત્યે કેવળ નફરત રાખવાનું શીખવવામાં આવ્યું હોય એવા સમુદાયનો માનવીય ચહેરો જોઈને ધિક્કારઝુંબેશોની નિરર્થકતા સમજાય. મારી પાકિસ્તાની મિત્ર ભારતથી મંગાવેલા કુર્તા પહેરતી અને પાકિસ્તાન માટે બૉલીવુડનું કેટલું મહત્ત્વ છે તેના વિશે ક્લાસમાં પ્રેઝન્ટેશન આપતી હતી. એ જોઈને મને રોમાંચ થતો હતો. ક્લાસમાંથી બહાર નીકળ્યા પછી અમારાં એક તુર્ક પ્રૉફેસરને ગૂંચવવાની બહુ મઝા આવી હતી. એ અમને બંનેને સારી રીતે ઓળખતાં હતાં. તેમણે અમને પૂછ્યું, “એક મિનિટ, તમે બંને કઈ ભાષા બોલો છો?” તરત મેં કહ્યું, હિંદી અને મારી બહેનપણીએ કહ્યું, ઉર્દૂ. અને અમારાં પ્રૉફેસર ચકરાવે ચડી ગયાં.

‘મેડ ઇન ચાઇના’ માણસો સાથે મુલાકાત

મારા ક્લાસમાં અડધોઅડધ વિદ્યાર્થીઓ ચીનના હતા. જો કે તેમની આટલી સંખ્યાની કશી નકારાત્મક અસર પડતી નહીં. ઊલટું, આટલા મોટા પ્રમાણમાં હોવા છતાં તે આશ્ચર્યજનક રીતે શાંત હતા અને તેમની હાજરી જરા ય વરતાતી નહીં. બ્રિટનમાં યુનિવર્સિટીઓ ચર્ચાવિચારણા અને સંવાદ માટે હોય છે. અધ્યાપકો ભણાવે ખરા, પણ વિદ્યાર્થીએ ક્લાસમાં જતાં પહેલાં સંદર્ભસાહિત્યનાં પચાસ-સો પાનાં વાંચવાં પડે. ખરું શિક્ષણ ક્લાસરૂમની ચર્ચા થકી જ આગળ વધે. અસંમતિ હોય તો પણ શાંતિથી શી રીતે વાત સાંભળવી એ ત્યાં શીખવા મળે. દુનિયા બહુ મોટી છે અને તમે તથા તમારો દેશ એનો નાનકડો હિસ્સો છો, એ પણ સમજવું-સ્વીકારવું પડે.

પરંતુ ચીની વિદ્યાર્થીઓ ચર્ચામાં ભાગ્યે જ ભાગ લે. આકરી ચર્ચામાં ઊતરવાની વાત તો દૂર રહી. સક્રિયપણે ચર્ચામાં ભાગ લઈને મારા દેશ વિશેના ટીકાત્મક દૃષ્ટિકોણ રજૂ કરનાર વ્યક્તિ તરીકે મને ચીનના વિદ્યાર્થીઓથી અકળામણ થવા લાગી. મને થયું કે ચીની વિદ્યાર્થીઓ સિવાયના બીજા લોકો તેમની સંસ્કૃતિ, સમાજ અને દેશ વિશે બધું સરેઆમ બોલે છે, ત્યારે ચીની વિદ્યાર્થીઓ સગવડપૂર્વક ફક્ત મૂક સાક્ષી બની રહે છે. કેટલાક ચીની વિદ્યાર્થીઓ બોલકા હતા, પણ તે તેમની સરકાર કે રાજકારણના વિરોધમાં હરફ પણ ન ઉચ્ચારે.

તેમાં સંપન્નપણાનો અને તેમાંથી પેદા થતા વિશેષાધિકારનો પ્રશ્ન પણ હતો. કેટલાક ચીની વિદ્યાર્થીઓ એટલા સમૃદ્ધ હતા કે તેમની આસપાસ થતો અન્યાય તેમને દેખાય જ નહીં. દક્ષિણ એશિયામાં મીડિયા કલ્ચર વિશેના એક ક્લાસમાં એક નિષ્ણાત બાંગ્લાદેશના કાપડ ઉદ્યોગ વિશે વાત કરતા હતા. સસ્તી મજૂરી ધરાવતા દેશોમાં બાંગ્લાદેશનું સ્થાન મોખરે છે. ત્યાં કામ કરતા લોકોને ખરાબમાં ખરાબ માનવીય પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવો પડે છે. બાંગ્લાદેશમાં કામ કરનારા કેટલા ઓછા મહેનતાણામાં, કેવી ખતરનાક પરિસ્થિતિમાં અને હદ બહારનો શ્રમ કરે છે તેના વિશે સંશોધનાત્મક લેખો લખાયા છે અને દુનિયામાં હોબાળો પણ મચતો રહ્યો છે. મહિલા કામદારોનું જાતીય શોષણ પણ થાય છે. આ બધાના અંતે તૈયાર થતી ચીજો પર મોંઘાં લેબલ લાગે છે અને તે દુનિયાભરમાં જાય છે – ખાસ કરીને બ્રિટન જેવા પહેલા વિશ્વના દેશોમાં લેટેસ્ટ ફૅશનનાં કપડાં તરીકે. તેમના માટે વપરાતો શબ્દ છે : ફાસ્ટ-ફૅશન. એટલે કે ઝડપથી બદલાતા પ્રવાહોને પહોંચી વળવા માટે જથ્થાબંધના હિસાબે અને સસ્તા ભાવમાં ઝડપથી પેદા થતી ચીજો. બ્રિટનની કેટલીક નામી બ્રાન્ડ્ઝની આ મામલે ટીકા થયેલી છે, પણ વાત તેનાથી આગળ કદી વધી નથી.

ક્લાસ પછી યુનિવર્સિટીના શટલમાં ઘરે જવા નીકળી ત્યારે એક ચીની સહાધ્યાયી આવીને મારી પાસે બેઠી અને ભાંગ્યાતૂટ્યા અંગ્રેજીમાં કહ્યું (તેનું અંગ્રેજી બીજાં ચીની છોકરાંછોકરીઓ જેવું ફાંકડું ન હતું), “તને આ કોર્સ કેવોક ગમે છે?” મેં કહ્યું, “આકરો છે, પણ મને ગમે છે. ઘણું શીખવાનું મળે છે.” તે થોડી ક્ષણો મૌન રહી. પછી કહે, “મને તો બહુ ગૂંચવાડો થાય છે.”

“એટલે તને કોઈ મુદ્દો સમજવામાં તકલીફ થાય છે?” મેં પૂછ્યું.

“ના, મને તો લાગે છે કે હવે મને ઘણી સમજ પડે છે. પણ કેવી રીતે જીવવું, આટલી બધી માહિતી સાથે કેવી રીતે આગળ વધવું, શું ખરીદવું–શું ન ખરીદવું, એવી બહુ મૂંઝવણ થાય છે. મારાં કપડાં પર પણ કોઈના લોહીના ડાઘ છે.” એ પોતાનું દુઃખ છુપાવવા સહેજ હસી. મેં તેને મૂક આશ્વાસન આપ્યું.

મારાં ચીની સહાધ્યાયીઓ લોકશાહી વાતાવરણમાં ઊછર્યાં નથી અને ચર્ચા કે વાદવિવાદ તેમના ઉછેરનો હિસ્સો નથી, એ તો હું સમજતી હતી. પણ એ સ્થિતિ કેટલી ગંભીર છે તેનો પૂરો ખ્યાલ કોર્સના છેલ્લા દિવસે આવ્યો. છેલ્લા લેક્ચર પછી અમારા પ્રિય પ્રૉફેસર અમને જમવા માટે લઈ ગયા. તેમણે બધાંને પૂછ્યું, પણ તેમને ખબર હતી કે થોડાંક લોકો જ જોડાશે. અમે ફક્ત સાત વિદ્યાર્થીઓ હતાં અને બધાં જુદા જુદા દેશનાં. એ સાંજ બહુ મઝાની હતી. અમે પોતપોતાના દેશનાં ખાણીપીણી, સંસ્કૃતિ, ધર્મ, જાતીયતા જેવા ઘણા મુદ્દે વાત કરી. સાતમાંથી એક ચીની છોકરો હતો. તેને હું એક વર્ષથી ઓળખતી હતી. એકાદ અસાઇન્મેન્ટમાં તે મારી સાથે હતો. તેની સાથે દોસ્તી થઈ છે એવું માનીને એક વાર મેં તેના ઇન્સ્ટાગ્રામ હૅન્ડલ વિશે પૂછ્યું હતું. પણ તેણે કહ્યું, “સૉરી, ઇન્સ્ટાગ્રામ બહુ અંગત કહેવાય.” મેં તેને કંઈ કહ્યું નહીં, પણ મનમાં થયું, “ના, તે અંગત નથી. તેનું નામ જ સોશિયલ મીડિયા છે.”

પણ તે સાંજની વાત જુદી હતી. તે સાંજે બધાં પોતપોતાનાં માનસિક આવરણો અને બખ્તરો ધીમે ધીમે ફગાવી રહ્યાં હતાં. અમને જમવા લઈ જનારા પ્રૉફેસરના ક્લાસમાં ઉગ્ર ચર્ચાઓ થતી. તે સાંજે યોગ્ય સમય જોઈને તેણે ધીમેથી કહ્યું, “ચીની વિદ્યાર્થીઓ ક્લાસમાં ચૂપ રહે છે તેનાથી તમને બધાંને વિચિત્ર લાગતું હશે. મને ખાતરી છે. પણ અમારા માટે બોલવાનાં પરિણામ કેવાં ખતરનાક હોઈ શકે તેનો તમને અંદાજ નથી. અમે એવી સમજ સાથે જ રહીએ છીએ કે અમારામાંથી એક કે વધુ વિદ્યાર્થીઓ સરકારી જાસૂસ હોઈ શકે છે અને અમે ક્લાસમાં જે કહીએ તે સતત સરકારને પહોંચતું હશે. તેનાથી અમે ગંભીર મુસીબતમાં પણ મુકાઈ શકીએ. આમ પણ, અમે પાછાં દેશમાં જઈશું એટલે અમારો સઘન ઇન્ટરવ્યૂ લેવામાં આવશે. બ્રિટનમાં અમારું બ્રેઇનવૉશિંગ તો નથી થયું ને, તેની તપાસ કરવામાં આવશે.”

એ સાંભળીને અમે સૌ હચમચી ગયાં. ત્યાર પછી મારા મનમાં હજાર સવાલ પેદા થયા, પણ મેં તેને પૂછ્યા નહીં. તેને પૂછવાનું મને ઠીક ન લાગ્યું. હા, એટલું થયું કે તે સાંજ પછી ચીની વિદ્યાર્થીઓ માટે મારા મનમાં રહેલી ચીડ અને અણગમો દૂર થઈ ગયાં. મને તેમના માટે સહાનુભૂતિ થઈ.

રમૂજોમાં ભળ્યો ઘેરો રંગ

એ પરિવર્તન ક્યારે થયું તે યાદ નથી. પણ લંડનમાં મારી રમૂજોમાં થોડો ઘેરો રંગ ભળી ગયો – ખાસ કરીને ધોળા લોકોના વિશેષાધિકારો વિશે વાત કરવાની હોય ત્યારે.

ધોળો અંગ્રેજ સહકર્મી : તારું અંગ્રેજી બહુ સારું છે – હકીકતે, મારા અંગ્રેજી કરતાં પણ સારું.

હું : 200 વર્ષની ગુલામી ને ઉપર 70 વર્ષ. એનું પરિણામ છે.

(સ્વાભાવિક છે કે આ રમૂજ પર કોઈ હસ્યું નહીં.)

અસંવેદનશીલતાઃ રંગદ્વેષનો પ્રકાર

લંડનમાં થોડા ધોળા લોકો સાથે મારો પરિચય થયો. એ બધાં સરસ માણસો હતાં. આપણા મનમાં છાપ હોય એવાં તોછડાં, ઉદ્ધત, રંગદ્વેષી કે બ્રૅક્ઝિટમાં માનનારાં નહિ. છતાં, કેટલાક સંજોગોમાં તેમના પ્રતિભાવ બીજા જેવા જ રહેતા.

હું : ફેબ્રુઆરી 2020માં હું પરણવાની છું.

ધોળા પરિચિતો : અચ્છા? તું છોકરાને કદી મળી છું ખરી? એને સહેજસાજ પણ ઓળખે છે?

અંગત રીતે મને લાગે છે કે સવાલ ક્યારે ય રંગદ્વેષી હોતો નથી. એ કેવી રીતે પુછાય છે અને તેની પાછળનો આશય શો છે, તેના પરથી રંગદ્વેષ નક્કી થાય છે. મને જ્યારે પણ આ સવાલ પુછાતો ત્યારે તેની પાછળ એવી માન્યતા કારણભૂત હતી કે ઘણી બધી ભારતીય કન્યાઓ છોકરાને જોયાજાણ્યા વિના જ તેમની સાથે પરણી જાય છે. તેમને મન એ જ સચ્ચાઈ હતી.

સાથી કર્મચારી : આરટી (મારું નામ ત્યાં આ રીતે બોલાતું), તારી પાસે બ્રિટિશ પાસપૉર્ટ છે?

એ બહેનને ખબર હતી કે હું ભારતથી માસ્ટર્સ કરવા આવી છું. લંડન ભારતીયોની મોટી વસતી ધરાવતું એવું પચરંગી શહેર છે કે ત્યાં રહેનારને આટલી સાદી વાત ખબર ન હોય એ પણ અસંવેદનશીલતા ગણાય. જો કે, થોડા વખત પછી ચામડી જાડી થઈ જાય એટલે આવી બધી ચીજો તુચ્છ લાગવા માંડે.

મારી સમસ્યાઓની ક્ષુલ્લકતા

નાએલ વિશેની મારી પહેલી છાપ એવી હતી કે તે વિશિષ્ટ અંદાજમાં અંગ્રેજી બોલતો અને પોતાના મનમાં જે હોય તે કહી નાખતો છોકરો હતો. બીજા શું વિચારશે એની તેને પરવા ન હતી. તે હંમેશાં તેને જે લાગે તે કહેતો. એક વાર એક પ્રૉફેસરે તેને ‘નેઇલ’ (નખ) તરીકે બોલાવીને તેના નામની ગમ્મત કરી, ત્યારે પણ તે હતોત્સાહ થયો નહીં. હું એને ‘નીલ’ જેવા ભારતીય નામથી બોલાવતી.

અમારી વચ્ચે વાતો થતી રહેતી, પણ વર્ષ દરમિયાન ક્યારે ય નિરાંતે બેસવાનું થયું નહીં. અમારું ડેઝર્ટેશન જમા કરાવી દીધા પછી એક દિવસ મેં તેને શાંતિથી કૉફી પીતાં પીતાં વાતો કરવાનું આમંત્રણ આપ્યું. એ તરત તૈયાર થઈ ગયો.

વચ્ચે થોડી પૂર્વભૂમિકા આપી દઉં : ૨૦૧૯ના ઑગસ્ટમાં જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી કલમ ૩૭૦ રદ્દ થયા પછી ઘણી હિંસા થઈ હતી. ત્યાં ફોન અને ઇન્ટરનેટ સહિતની પાયાની સુવિધાઓ બંધ કરીને તેને બાકીની દુનિયાથી અળગું પાડી દેવામાં આવ્યું હતું. તે વાતો આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચારોમાં ચમકતી હતી. નીલે મને કાશ્મીર વિશે પૂછ્યું હતું અને ત્યાં શું ચાલી રહ્યું છે તે જાણવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. ત્યારે મેં તેને કહ્યું હતું, “કાશ્મીર મુદ્દો ખૂબ જટિલ છે. ટૅક્સ્ટ મેસેજમાં સમજાવી શકાય એવો નથી. ક્યારેક મળીએ ત્યારે વાત.”

અમે મળ્યાં કે તરત એણે પૂછ્યું, “તો હવે તું મને કાશ્મીર વિશે કહીશ?” એની આંખોમાં જિજ્ઞાસા છલકતી હતી. કલમ ૩૭૦ વિશે મેં ઠીક ઠીક વાંચ્યું હતું, કેટલાંક કાશ્મીરી મિત્રોને પણ ઓળખતી થઈ હતી, અને ત્યારે થયેલાં પરિવર્તનો વિશે પણ જાણકારી હતી. છતાં, મારે કબૂલવું જોઈએ કે હું તેને આખી સમસ્યાનો નાનકડો હિસ્સો જ સમજાવી શકી.

“તો … ગાઝાનું શું છે? હવે તું ગાઝા વિશે વાત કર.” મેં એને કહ્યું. એ ગાઝાનો હતો.

“શું જાણવું છે?”

ગાઝાની ગંભીર સ્થિતિ અને ઇઝરાયલ સાથેના તેના સંઘર્ષ વિશે હું થોડું જાણતી હતી. મને એટલી ખબર હતી કે એ વાતો આનંદદાયક કે રોમાંચક ન જ હોય. છતાં, મને ફરી આવો મોકો ક્યારે મળવાનો? એમ વિચારીને એને પૂછ્યું, “ગાઝામાં જિંદગી કેવી હોય છે?”

“ડગલે ને પગલે અનિશ્ચિતતાઓથી ભરેલી. ગાઝા-ઇઝરાયલ સંઘર્ષ વિશે તું કેટલું જાણે છે એની મને નથી ખબર.” પછી તેણે સરળ ભાષામાં શી રીતે સત્તાધારી પક્ષોની ધાર્મિક અને અહંકારી રમતોનો ભોગ સામાન્ય નાગરિકો શી રીતે બને છે તથા તેના કારણે સામાન્ય નાગરિકો શી રીતે માર્યા જાય છે, તે સમજાવવાનું શરૂ કર્યું. “શક્ય છે કે તમે ઘરેથી નીકળો, પણ જીવતા પાછા ન આવી શકો. અરે, આખેઆખાં ઘરોને પણ બૉમ્બથી ઉડાવી દેવાય છે. તમે ક્યાં ય સુરક્ષિત નથી.”

“આ પરિસ્થિતિને કારણે તારી રોજિંદી જિંદગીની કઈ બાબત પર સૌથી વધારે અસર પડે છે?” સવાલ પૂછતાં મારા અવાજમાં થોડો કંપ ભળ્યો હતો. 

“અમારા જીવનમાં લાંબા ગાળાના આયોજન જેવું કશું હોતું નથી, બહુ તો પંદર દિવસ. એટલે લગ્ન કે એવા બીજા પ્રસંગો માટે કશું આગોતરું આયોજન થઈ શકતું નથી. ગમે ત્યારે યુદ્ધ ફાટી નીકળે ને એ પૂરું ન થાય ત્યાં લગી તમારી બધી યોજનાઓ અટવાઈ પડે.”

અમે મળ્યાં તેના થોડા દિવસ પછી ટ્વિટર પર એની એક પોસ્ટ જોવામાં આવી હતી. તે મોટે ભાગે અરબીમાં લખતો હોય છે અને હું તેનો ગૂગલમાં અંગ્રેજી અનુવાદ કરીને વાંચતી હોઉં છું. મને ન સમજાય તો મેસેજથી એને પૂછી પણ લઉં. જો કે તે દિવસે કશી ચોખવટ કરવાની જરૂર ન પડી. તેણે લંડનના આકાશ વિશે લખ્યું હતું કે તેમાં કાયમ કોઈ ને કોઈ વિમાન ઊડતું હોય છે.

એ તો મેં પણ જોયું હતું. ક્યારેક ઊંઘ ન આવે ત્યારે હું પથારીમાં પડી પડી વિમાનો ગણીને સમય પસાર કરતી હતી. દર બે-ત્રણ મિનિટે એકાદ વિમાન આવે.

પણ નીલે ટ્વિટર પર કંઈક આવું લખ્યું હતું :

“ગમે ત્યારે લંડનમાં આકાશ તરફ નજર કરો અને એકાદ વિમાન નજરે ચડે જ. ક્યાંક જતું અથવા ક્યાંકથી આવતું. લંડનમાં આવ્યાને એક વરસ થઈ ગયું છે, પણ હજી હું વિમાનોના અવાજોથી ગભરાઈ જાઉં છું. સામાન્ય રીતે લોકો માટે વિમાનનો અર્થ હોય છે, રજાઓમાં ફરવા જવું અથવા જીવનમાં કોઈ નવા સાહસની શરૂઆત. પણ ગાઝા-પેલેસ્ટાઇનના લોકો માટે વિમાન કાયમ બૉમ્બમારાની અને મૃત્યુની જ સ્મૃતિ બની રહે છે.”

મેં આ વાંચ્યું અને મગજ બહેર મારી ગયું. થોડી વાર સુધી તો હું બેસી રહી. આજના જમાનામાં કોઈના દુઃખને સ્ક્રૉલ કરીને આગળ વધી જવું બહુ સહેલું થઈ ગયું છે. પણ હું તે કરી ન શકી. મને અમારી પાંચ કલાક ચાલેલી મુલાકાત યાદ આવી, જ્યારે અમે શરૂઆતમાં પોતપોતાના દેશ વિશે થોડી વાતો કરી હતી. મને હજુ યાદ છે રાહતનો એ વિચિત્ર અહેસાસ, જ્યારે મને એવું લાગ્યું હતું કે કાશ્મીરની જિંદગી કમ સે કમ ગાઝા કરતાં તો સારી છે. જેનાથી મનને થોડું સારું લાગે, જરા જેટલું પણ સારું લાગે, એવી લાગણીને છોડવાનું ગમતું નથી. પણ તેના પછી તરત આવે છે અપરાધભાવ – આવો છીછરો વિચાર કરવાનો અપરાધભાવ. એવો વિચાર કરવા બદલ હું હજુ આજે પણ છીછરાપણાની લાગણી અનુભવું છું અને તેમાંથી શી રીતે રાહત મેળવવી તે સમજાતું નથી.

મૂળ અંગ્રેજી પરથી અનુવાદઃ સુજાત

e.mail : rtnair91@gmail.com

પ્રગટ : “સાર્થક જલસો − 16”, મે 2022; પૃ. 115-121