Opinion Magazine
Number of visits: 9663182
  •  Home
  • Opinion
    • Opinion
    • Literature
    • Short Stories
    • Photo Stories
    • Cartoon
    • Interview
    • User Feedback
  • English Bazaar Patrika
    • Features
    • OPED
    • Sketches
  • Diaspora
    • Culture
    • Language
    • Literature
    • History
    • Features
    • Reviews
  • Gandhiana
  • Poetry
  • Profile
  • Samantar
    • Samantar Gujarat
    • History
  • Ami Ek Jajabar
    • Mukaam London
  • Sankaliyu
    • Digital Opinion
    • Digital Nireekshak
    • Digital Milap
    • Digital Vishwamanav
    • એક દીવાદાંડી
    • काव्यानंद
  • About us
    • Launch
    • Opinion Online Team
    • Contact Us

નવી મમ્મી

નરેન્દ્ર ત્રિવેદી|Opinion - Short Stories|19 November 2025

મહેશભાઈ અને રમાબહેનનો સુખી સંસાર હતો. પાંચ વર્ષનો પુત્ર સુશીલ હતો. મહેશભાઈને હોલસેલ કરિયાણાની દુકાન હતી. બિઝનેસ પણ સારો ચાલતો હતો. વર્ષમાં એકવાર કુળદેવીના દર્શને જવાનો નિયમ હતો. મહેશભાઈએ કુળદેવીના દર્શને જવાનો પ્રોગ્રામ કર્યો, દર્શન કરી પાછા વળતી સમયે કારનો એક્સિડેન્ટ થયો. વિધિને કરવું કે મહેશભાઈ અને સુશીલને સામાન્ય ઇજા થઈ પણ રમાબહેનને માથાના ભાગે બહુ વાગ્યું. હોસ્પિટલમાં દાખલ કર્યાં પણ બચાવી ન શકાયાં, મહેશભાઈ અને સુશીલ એકલા થઈ ગયા.

મહેશભાઈ તો પોતાના બિઝનેસમાં વ્યસ્ત થઈ ગયા, પણ સુશીલને મમ્મી બહુ જ યાદ આવતી હતી. ઉંમર પણ પાંચ વર્ષની હતી. કોઈક તો સારસંભાળ લેવાવાળું હોવું જોઈએ, પણ મહેશભાઈ બીજા લગ્ન કરવા તૈયાર નહોતા. તેમને બીક હતી કે બીજા લગ્ન કરું તો સુશીલનું શું થાય. તેને નવી મમ્મી બરોબર ન સાચવે તો સુશીલનું જીવન બગડી જાય. ખૂબ સમજાવટ પછી મહેશભાઈ બીજા લગ્ન ઉમાબહેન સાથે કરવા માટે તૈયાર થયા.

ઉમાબહેન સાથે સાદાઈથી લગ્ન થઈ ગયા. મહેશભાઈએ સુશીલને કહ્યું, “સુશીલ, આ તારી નવી મમ્મી છે.”

“ના, પપ્પા એ મારી નવી મમ્મી નહીં, પણ મારી મમ્મી છે, હું તેને મમ્મી જ કહીશ.” ઉમાબહેને દોડીને સુશીલને ગળે વળગાડી લીધો. મહેશભાઈની આંખો હર્ષથી ભરાઈ આવી અને એવો અહેસાસ થયો કે મેં બીજા લગ્ન કરીને કંઈ ખોટું કર્યું નથી. ઉમા હકીકતમાં સુશીલની “મમ્મી” બની રહેશે. સુશીલ અને ઉમાબહેન વચ્ચે એવો સંબંધ થઈ ગયો કે કોઈને ખબર ન પડે કે ઉમાબહેન સુશીલની નવી મમ્મી છે.

પણ, સમાજમાં વાંકદેખા અને બીજાના ઘરમાં ઝાંખનારા હોય છે. એ એક પણ તક ઉમાબહેનને નીચે દેખાડવા માટેની જતી કરતાં નહોતાં. સુશીલ માંદો પડે તો ઉમાબહેનનો વાંક. ક્યાંયથી પડે આખડે તો ઉમાબહેનનો વાંક. દરેક બાબતને ઉમાબહેન સાથે જોડી સુશીલને નવી મમ્મીનો અહેસાસ કરવાનો પ્રયત્ન કરતા રહેતા. ત્યાં સુધી કે મહેશભાઈને પણ કહેવામાં આવ્યું હતું કે તમે બિઝનેસમાં ગળાડૂબ છો સુશીલ માટે થોડુંક તો ધ્યાન આપો. મહેશભાઈ એક વખત તો ભરમાઈ ગયા હતા, પણ પછી જાત તપાસ કરી સાચી હકીકત જાણી લીધી હતી. સુશીલ પણ ધીમે ધીમે વાત સમજવા લાગ્યો હતો. તેને પોતાની મમ્મી ઉપર પૂરો ભરોસો હતો.

ઉમાબહેન એક સારા ચિત્રકાર હતાં. તેણે પિયરમાં શોખની ખાતર ઘણાં ચિત્રો દોર્યાં હતાં. ઉમાબહેને જોયું કે સુશીલમાં એક સારા ચિત્રકાર બનવાની ક્ષમતા છે. ઉમાબહેને, સુશીલની આ ક્ષમતાને પ્રોત્સાહન આપવાનું શરૂ કર્યું. પોતાનું બધું જ્ઞાન સુશીલમાં નીચોવી દીધું, પરિણામે સુશીલ એક ખ્યાતનામ ચિત્રકાર બની ગયો. તેના ચિત્રોનું વનમેન પ્રદર્શન થવા લાગ્યું. એક પ્રસિદ્ધ સંસ્થાએ તેનું નામ એવોર્ડ આપવા માટે પસંદ કર્યું અને ફંકશનનું આયોજન કર્યું.

આયોજનના મુખ્ય ટ્રસ્ટીએ સુશીલને સ્ટેજ ઉપર સ્થાન ગ્રહણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું. સુશીલે સ્ટેજ ઉપર જઈ ટ્રસ્ટીને વિનંતી કરી કે સ્ટેજ ઉપર બે વધારાની ખુરશી મારા મમ્મી, પપ્પા માટે મુકવામાં આવે અને સ્ટેજ ઉપર સ્થાન ગ્રહણ કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવે. સુશીલની પ્રસિદ્ધિ જોઈને તેની માગણી માન્ય રાખવામાં આવી.

મુખ્ય ટ્રસ્ટીએ સુશીલને એવોર્ડ સ્વીકારવા માટે કહ્યું. સુશીલે ઊભા થઈને કહ્યું, “આજના મારા આ એવોર્ડની ખરી હકદાર મારી મમ્મી ઉમાબહેન છે. હું, મમ્મીને વિનંતી કરીશ કે મારા વતી એવોર્ડ સ્વીકારે, કારણ કે મને અહીં સુધી પહોંચાડનાર મારી મમ્મી છે. તેણે મારી પાછળ આખી જિંદગી ખર્ચી નાખી છે, ત્યાં સુધી કે મારા હકમાં કોઈ ભાગ ન પડાવે તે માટે તેણે તેના માતૃત્વનું પણ બલિદાન આપી દીધું છે.”

“હું, નાનો હતો ત્યારથી સાંભળતો આવું છું. નવી મમ્મી, નવી મમ્મી પણ મેં ક્યારે ય તેને નવી મમ્મી માની નથી કે કહી નથી. સામે પક્ષે મારી મમ્મીએ ક્યારે ય તેના માતૃત્વમાં ઓટ આવવા દીધી નથી. આ કહેવાતા સામે બેઠેલા સમાજે તેને નવી મમ્મીથી નવાજી છે. હંમેશાં નવી મમ્મી તરીકે જ ઉદ્દેશી છે. હું આ સમાજને પૂછું છું, શું કામ તેને મમ્મીમાંથી નવી મમ્મી બનવા મજબૂર કરો છો. સમાજને ગેરમાર્ગે દોરો છો. મારી આ તમારી કહેવાતી નવી મમ્મી, આજે આ ઊંચાઈએ મને લઈ આવી છે. છે તમારું તેમાં કંઈ યોગદાન? નથી ને? તો તમે જરા વિચારજો કે તમે તો સગી મા છો ને, તો તમારા બાળકો કંઈ ઊંચાઈએ પહોંચ્યા છે. પારકી પંચાત તો સૌને ગમે પણ ઘર બાળીને તીરથ ન કરાય. જો આટલું સમજાઈ જાય તો કોઈ ઘરમાં નવી મમ્મી જ નહીં મળે. બધે મારી મમ્મી જેવી મમ્મી મળશે. મારી વાત આપને ન ગમે, કડવી લાગે પણ મેં અનુભવેલા, મારી મમ્મીએ ભોગવેલી ઘૂંટણ અને સમાજની સત્યતાની વાત છે.”

“ઉમાબહેન, તમે કંઇક કહેશો?” 

“હું શું કહું? આજે મારા સુશીલે મારા જીવનની તપસ્યાને સફળ કરી. મારા માતૃત્વને એક એવી ઊંચાઈએ લઈ ગયો કે જ્યાં પહોંચવાની દરેક મા, ઇચ્છા રાખતી હોય છે. હું એટલું ચોક્કસ કહીશ કે કદાચ મને મારા સગા દીકરાએ પણ આટલું માન સન્માન ન અપાવ્યું હોત જે આજે મને અહીયા મળ્યું છે.”

“મારે મારી બહેનોને એટલું જ કહેવું છે, મમ્મી એ મમ્મી હોય છે નવી મમ્મી કદી હોતી નથી, આપણે તેને નામ, ઉપનામ આપીએ છીએ. તેનાથી નવાજીએ છીએ અને મનના આનંદ ખાતર વગોવીએ છીએ.”

સૌએ તાળીઓના ગગડાટ સાથે સુશીલ અને ઉમાબહેનની વાત વધાવી લીધી…

ભાવનગર
e.mail : Nkt7848gmail.com

Loading

મેજ પર મોબાઇલ : બાળકોનું સ્ક્રીન-એક્સપોઝર માનસિક વિકાસ માટે જોખમી 

રાજ ગોસ્વામી|Opinion - Opinion|18 November 2025

રાજ ગોસ્વામી

મમ્મી બાળકને કોળિયા ભરાવતી હોય, ત્યારે બાળક થાળીને બદલે સ્ક્રીન તરફ ઝુકેલું હોય એવું ‘મધુર’ દૃશ્ય હવે બહુ ઘરોમાં જોવા મળે છે, પણ તે આપણી પારિવારિક આદતો અને બાળકોના વિકાસને લઈને ઊંડા નિહિતાર્થનો સંકેત પણ છે. બાકી રાજ્યોને પણ આ દિશામાં વિચારવાની પ્રેરણા મળે તેવા એક અભ્યાસમાં, ઇન્ડિયન એકેડમી ઓફ પેડિયાટ્રિક્સના કેરલ વિભાગે કહ્યું છે કે રાજ્યમાં બે વર્ષની નીચેનાં 89.1 ટકા બાળકો સ્ક્રીનનાં વ્યસની થઇ ગયાં છે. અને તેનું પ્રમુખ કારણ એ છે કે તેમને ખવડાવવા માટે, ઊંઘાડવા માટે કે રડતાં હોય તો શાંત કરવા માટે તેમની સામે સ્ક્રીન ધરી દેવામાં આવે છે. 

આ અભ્યાસ, કેરળ હેલ્થ સર્વિસિસમાં નિઓનેટોલોજિસ્ટ અને આઈ.એ.પી.ના કોલ્લમ જિલ્લા અધ્યક્ષ ડૉ. મનોજ મોનીએ કર્યો હતો. તેમના સરકારી ક્લિનિકમાં નિયમિત 18-મહીનાના રસીકરણ માટે લાવવામાં આવતાં બાળકોની તપાસ દરમિયાન તેમણે આ અભ્યાસ કયો હતો.

નિષ્કર્ષ સ્પષ્ટ હતો. જે પરિવારોમાં માતાઓ ખાલી હાઈ-સ્કૂલ સુધી ભણી હતી તે ઘરોમાં તમામ (100 ટકા) બાળકો સ્ક્રીનનાં વ્યસની હતાં. તેનાથી વિપરીત, જે માતાઓ પોસ્ટ-ગ્રેજ્યુએટ હતી ત્યાં સ્ક્રીન ટાઇમ 80 ટકા હતો. અર્થાત, માતાઓનું શિક્ષણ જેટલું વધુ હોય, બાળકોનો સ્ક્રીન-ટાઇમ ઓછો હોય. છતાં તે સુરક્ષિત તો ન જ કહેવાય. ભણેલા-ગણેલા પરિવારોમાં પણ આ સ્થિતિ વ્યાપક છે. 

સંયુક્ત પરિવારોમાં રહેતા બાળકોમાં 91.5 ટકા સ્ક્રીન એક્સપોઝર જોવા મળ્યું હતું. વિભક્ત પરિવારોમાં આ આંકડો થોડો ઓછો, 78.9 ટકા છે. મતલબ: સંયુક્ત પરિવારોમાં બાળકો વધુ સ્ક્રીન જોવે છે. તેનું કારણ એ હોઈ શકે કે વધુ સભ્યો હોવાને કારણે બાળક અનેક લોકોની દેખરેખમાં રહે છે, અને સૌની વ્યસ્તતા અથવા સંભાળ રાખવાના પડકારને કારણે સ્ક્રીન સરળ વિકલ્પ બની જાય છે, અથવા વિવિધ સભ્યો બાળકોને શાંત કરવા માટે કે મનોરંજન માટે તેમને સ્ક્રીન આપે છે.

ભારતમાં જનસામાન્ય સમસ્યાઓ અને નાનાં બાળકો પર થયેલા ઘણા અભ્યાસોમાં વારંવાર એવું જાણવા મળ્યું છે કે બાળકોમાં સ્ક્રીનનું એક્સપોઝર વ્યાપક છે. કેટલાક મોટા શહેરોમાં અને વિશિષ્ઠ સર્વેમાં જાણવા મળ્યું છે કે ક્વોલિટી ટાઈમના બહાને બાળકોને સ્ક્રીન પર વળગાળી દેવાનું ચલણ સૌથી મોખરે છે. એક અભ્યાસમાં બાળકોને ખવડાવાનાં મુખ્ય કારણોમાં સ્ક્રીનનો ઉપયોગ લગભગ 46 ટકા હતો. બીજો એક અભ્યાસ કહે છે 80 ટકાથી વધુ પરિવારોમાં બાળકોને ટી.વી. સામે બેસાડીને ખવડાવવામાં આવે છે. 

આવી આદતોની બાળકોના વિકાસ પર અસર પડે છે. અમેરિકન મેડિકલ એસોસિએશનના જર્નલ જામા પેડિયાટ્રિક્સનો રિપોર્ટ કહે છે કે એક વર્ષની ઉંમરમાં વધુ પડતા સ્ક્રીન-એક્સપોઝર પછી બાળકમાં કોમ્યુનિકેશન અને પ્રોબ્લેમ-સોલ્વિંગની ક્ષમતા વિલંબથી વિકસે છે – એટલે કે શરૂઆતની ઉંમરમાં આવી જતી સ્ક્રીનની નિર્ભરતા બાળકોમાં બોલવા-સમજવાના અવસરો ઓછા કરે છે.

કેમ? કારણ આસાન છે : જ્યારે બાળક સ્ક્રીન સાથે વ્યસ્ત રહે, ત્યારે તે તેની આસપાસના વયસ્ક લોકો સાથે વાતચીતનો અવસર ગુમાવી દે છે. સવાલ-જવાબ કરવા, નામ વાંચવાં, ઈશારાઓથી પ્રતિક્રિયા આપવી, આઈ-કોન્ટેક્ટ કરવો જેવી નાની-નાની ક્રિયાઓ બાળકોમાં ભાષા-વિકાસ માટે પાયાના પથ્થર સમાન છે. બાળકો જેટલાં વહેલાં અને જેટલાં વધુ સ્ક્રીનના સંપર્કમાં આવે છે, તેમની ભાષાઈ કુશળતા પર એટલો જ નકારાત્મક પ્રભાવ જોવા મળે છે.

બાળકોનું મોઢું સ્ક્રીનમાં રાખીને તેમને ખવડાવાની ટેવથી તેમનું ધ્યાન આહારને બદલે વિજ્યુઅલ-ઉત્તેજના પર રહે છે. તેનાથી તેમની સતર્કતા (એટેન્શન) ક્ષમતા પર અસર પડે છે, ભોજન સાથે જોડાયેલી સ્વાદ, ગંધ અને તેની બનાવટને સમજવાની સમજ ઘટે છે અને ખાવાની ખાવું તે યંત્રવત બાનીમ જાય છે. લાંબા સમય સુધી આવી આદત એટેન્શન સંબંધિત સમસ્યાઓ, ખાવા-પીવાની અનિયમિતતા અને આહાર સંબંધી અસંતુલિત ટેવોને જન્મ આપે છે. અનેક અભ્યાસોમાં એવું પણ જાણવા મળ્યું છે કે સ્ક્રીન સામે રાખીને ખાવાથી બાળકોમાં સ્થૂળતા અને પેટની બીમારીઓ પણ થાય છે. 

ખાતી વખતે પેરેન્ટ્સ અને બાળક વચ્ચે ‘કેમ નથી ખાતો?’ અથવા ‘આ ખાવાનું કેવું છે?’ અથવા ‘ચાવીને ખા’ જેવા નાનકડા સંવાદો બાળકોના સામાજિક-ભાવનાત્મક વિકાસ માટે જરૂરી છે. જો તેની જગ્યા સ્ક્રીન લઈ લે, તો બાળકો અને તેમની દરકાર કરનારાઓ વચ્ચેની ઘનિષ્ઠતા ઓછી થઇ જાય છે. પછી પરંપરાગત પેરેન્ટિંગની જગ્યાએ સ્ક્રીન-પેરેન્ટિંગ આવી જાય છે. જેના કારણે બાળકની ભાવનાત્મક સુરક્ષા અને આત્મ-નિયંત્રણ ક્ષમતાઓ પર અસર પડી શકે છે. એટલે, ખાવાનું ખાવાની રીત જ નહીં, બાળક અને પેરેન્ટ્સના સંબંધની વિકાસ પણ પ્રભાવિત થાય છે. પિતા/માતા સંબંધોનું નિર્માણ પણ પ્રભાવિત થાય છે. 

પેરેન્ટ્સ આની બહુ દરકાર નથી કરતાં તેનું કારણ એ છે કે તેઓ પોતે જ મોબાઈલ ફોનનાં વ્યસની છે. તેઓ પણ તેમનું ખાવાનું ખાતી વખતે મોબાઈલ જોતાં રહે છે. જૂના સમયમાં કાર્ટૂન આવતાં હતાં, જેમાં ઘરનો મુખ્ય માણસ ડીનર ટેબલ પર સમાચાર પત્રમાં મોઢું ઘાલી રાખીને બાકી પરિવારની ઉપેક્ષા કરતો હોય. આ જ કામ હવે મોબાઈલ કરે છે.

ભોજનનો સમય પરિવારોમાં બાળકો અને પેરેન્ટ્સ વચ્ચે ઘનિષ્ઠતા વધારવાનો છે. આપણું વર્તમાન જીવન આમ પણ ઘણું વ્યસ્ત રહે છે. ખાતી વખતે એકબીજા સાથે વાતો કરવી એ સદીઓ જૂની પરંપરા રહી છે અને તેના ચોક્કસ ભાવનાત્મક લાભ પણ છે. હવે પેરેન્ટ્સ અને બાળકો સ્ક્રીનમાં મોઢું ઘાલી રાખે છે. 

એવું નથી કે સ્ક્રીન શેતાન છે, પણ આપણે તેની સાથે કેવી રીતે પનારો પાડવો તેની શિસ્ત નથી વિકસાવી. કેટલીક ડિજીટલ સામગ્રીઓ અને વીડિયો-કોલ ક્યારેક ઉપયોગી હોઈ શકે છે, અને વ્યસ્ત માતાપિતાઓ માટે સ્ક્રીન અસ્થાયી સહારો પણ હોઈ શકે છે. પરંતુ મુખ્ય મુદ્દો છે તેની શિસ્ત – બાળકો માટે સરળતાથી સ્ક્રીનની ઉપલબ્ધિ તેમના માનસિક વિકાસ માટે જોખમી છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન અને બાળકોના વિશેષજ્ઞ ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સ્ક્રીન-સમયને કડક રીતે મર્યાદિત કરવાની સલાહ આપે છે. કેરલનો અભ્યાસ કહે છે પૂરા ભારતમાં આ અંગે વ્યાપક જાગૃતિની જરૂર છે.

(પ્રગટ : “ગુજરાત મિત્ર” / “મુંબઈ સમાચાર” / “ગુજરાત મેઈલ”; 16 નવેમ્બર 2025
સૌજન્ય : રાજભાઈ ગોસ્વામીની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર

Loading

અફઘાન સ્ત્રીઓ આ દુનિયામાં જીવે છે !  

સોનલ પરીખ|Opinion - Opinion|18 November 2025

હું મારા શિક્ષણનું શ્રેય મારા પિતાને આપું છું જેઓ તાલિબાનોના ડર અને દબાણની વચ્ચે પણ મને ભણાવવા કટિબદ્ધ હતા. કહેતા, ‘દુનિયાની તમામ ચીજો નાશ પામે પણ બુદ્ધિ અને શિક્ષણ એવી ચીજો છે જેનો નાશ નથી થતો. લોહી વેચીને પણ અમે તને ભણાવીશું.’ એમના સાહસ અને ત્યાગની કિંમત હવે મને સમજાય છે.

વર્ષ 2021. આર્કાન્સાસની કૉલેજમાં ભણતી નાહીદ ઇસ્સર, ડોક્ટરેટની તૈયારીમાં વ્યસ્ત હતી. અમેરિકાના સૈન્યની વાપસી અને તાલિબાનોની આગેકૂચના સમાચારો તેના શ્વાસને અદ્ધર કરતા હતા કારણ કે તેનું કુટુંબ અફઘાનિસ્તાનમાં હતું. પછી તો તાલિબાને આફઘાનિસ્તાન કબજે કર્યું ને તેની ઊંઘ વેરણ થઈ ગઈ. મોડી રાત્રે કે વહેલી સવારે ઘેરથી ફોન આવતા ત્યારે એક જ ચિંતા તેને ખાઈ જતી, બધા સલામત હશે? કોણ જીવતું હશે? કોણ ક્યાં ગુમ થઈ ગયું હશે? 

વીસ વર્ષ સુધી અફઘાન મહિલાઓ શાળામાં જતી. પુરુષોની જેમ ભણતી. કારકિર્દી બનાવતી. કલાકાર, કર્મશીલ કે અભિનેત્રી બની શકતી. અચાનક નાહીદ અને તેના જેવી લાખો યુવતીઓનું ભવિષ્ય અંધકારમય બન્યું અને તેઓ દેશ છોડવા કે પછી છુપાઈને અનિશ્ચિત ભવિષ્યની રાહ જોવા મજબૂર બની. પરિસ્થિતિમાં આજે પણ ખાસ ફરક પડ્યો નથી.

2003માં અફઘાનિસ્તાનમાં એક ફિલ્મ બની હતી, ‘ઓસામા’. એમાં બારતેર વર્ષની એક છોકરીની વાત હતી. એ છોકરીના પિતા રશિયા સામેની લડાઈમાં માર્યા ગયા હતા. તાલિબાનો આવ્યા અને બુરખા વિના, પુરુષ વિના બહાર નીકળવાની બંધી થઈ. મા જ્યાં નર્સ હતી એ હૉસ્પિટલ પર તાલિબાનોએ તાળાં માર્યાં.  હવે ઘરમાં કોઈ કમાનાર રહ્યું નહીં. દાદી અને માએ છોકરીના વાળ કાપી, છોકરાના કપડાં પહેરાવી એક ઓળખીતા દૂધના વેપારીને ત્યાં ‘ઓસામા’ નામથી કામે રાખી (ઓસામા એટલે સિંહ જેવો બહાદુર). થોડા દિવસમાં તાલિબાનો એ વિસ્તારના છોકરાઓને ધર્મ અને યુદ્ધની ‘ટ્રેનિંગ’ માટે ઉઠાવી ગયા. ઓસામાને પણ. મૌલવી પાસે તાલીમ લેતાં આખરે એક દિવસ પકડાયું કે ઓસામા છોકરો નહીં, પણ છોકરી છે. સજા રૂપે એને એ જ વૃદ્ધ મૌલવીને પરણવું પડ્યું. ફિલ્મના અંતે ભેદી કિલ્લા જેવા ઘરમાં આ નવી દુલ્હનને આવકારતા મૌલવી કહે છે, ‘જો, મારી દરમિયાનગીરીથી તું મરતી બચી. હવે હું તને આ તાળાં બતાવું છું. તું પસંદ કરીશ એ તાળું તારા કમરા પર મરાશે. આવી સ્વતંત્રતા મેં મારી કોઈ બીબીને નથી આપી!’ સ્વતંત્રતા શબ્દનો આવો અર્થ આપણને સ્તબ્ધ જ કરી મૂકે! 

આ ભલે ફિલ્મની વાર્તા છે, પણ વાર્તાઓ અને ફિલ્મો જિંદગીમાંથી જ તો જન્મે છે. શબાના બાસિજ-રાસિખ નામની એક અફઘાન યુવતીને આપણામાંના અમુક જાણતા હશે. તેનો જન્મ અફઘાનિસ્તાનના કાબુલમાં થયો. તાલિબાનોનું જોર વધ્યું અને છોકરીઓના શિક્ષણ પર, પુરુષ વિના ને બુરખા વિના સ્ત્રીના બહાર નીકળવા પર પ્રતિબંધ મુકાયો ત્યારે શબાના છ વર્ષની હતી. 

સંજોગો મુશ્કેલ હતા, પણ તેના પિતાએ પછીના છ વર્ષ સુધી તાલિબાનોની ખફગીની પરવા કર્યા વિના શબાના અને એની બહેનોને છોકરાનાં કપડાં પહેરાવી શાળામાં મોકલવાનું ચાલુ રાખ્યું. તેના જેવી બીજી છોકરીઓ પણ હતી. છોકરાનાં કપડાં પહેરી એ બધી એક ગુપ્ત શાળામાં ભણવા જતી. વહેમાયેલા તાલિબાનો ધમકીઓ આપતા, હુમલા કરતા. છોકરીઓ ગભરાઈને કહેતી, ‘અમારે નથી ભણવું.’ પણ માતાપિતા ભણાવતાં. એક વાર તો શબાના અને તેના પિતાને બૉમ્બ-બ્લાસ્ટથી જરાક માટે બચી ગયા. 

સદ્દભાગ્યે ‘યસ’ એક્સચેન્જ પ્રોગ્રામમાં શબાનાને અમેરિકા જઈ ભણવા મળ્યું અને તે વર્મોન્ટની મિડલબરી કૉલેજથી ગ્રેજ્યુએટ થઈ. કોલેજકાળ દરમિયાન તેણે ‘હેલા’ નામની, શિક્ષણ દ્વારા અફઘાન સ્ત્રીઓના સશક્તીકરણ માટે કામ કરતી એન.જી.ઓ. શરૂ કરી. 

‘મારી મા નાની હતી ત્યારે સમય સારો હતો. મારા નાના તેને ભણાવી શક્યા. મા ભણેલી હતી એટલે એ અમને ભણાવી શકતી.’ શબાના કહે છે, ‘પણ અફઘાનિસ્તાન જેવા દેશમાં પુરુષના આધાર વિના કંઈ જ થાય નહીં. હું મારા શિક્ષણનું શ્રેય મારા પિતાને આપું છું જેઓ તાલિબાનોના ડર અને દબાણની વચ્ચે પણ મને ભણાવવા કટિબદ્ધ હતા. કહેતા, દુનિયાની તમામ ચીજો નાશ પામે છે કે પછી લૂંટાઈ જઈ શકે છે. બુદ્ધિ અને શિક્ષણ એવી ચીજો છે જેનો નાશ નથી થતો, જેને લૂંટી શકાતી નથી. અમારું લોહી વેચીને પણ, અમે તમને ભણાવીશું. મારા માતાપિતાના સાહસ અને ત્યાગની કિંમત હવે મને સમજાય છે.’ 

અમેરિકા જઈને એણે જે દુનિયા જોઈ તેનાથી તે સ્તબ્ધ બની ગઈ. અફઘાન છોકરીઓને પણ આવી તક મળવી જોઈએ – તેના મનમાં એક બીજ વવાયું અને અંકુરિત થતું ગયું. ગ્રેજ્યુએટ થઈને તે અફઘાનિસ્તાનમાં પાછી ફરી. સોલા (સ્કૂલ ઑફ લીડરશીપ ઈન અફઘાનિસ્તાન) નામની છોકરીઓ માટેની પ્રાઈવેટ બૉર્ડિંગ સ્કૂલની તે સહસ્થાપક અને પ્રમુખ છે. 10થી 18 વર્ષની ઉંમર સુધીની અફઘાન છોકરીઓ અહીં રહેતી અને ભણતી. 

સોલાની સ્થાપના 2008માં થઈ. તે વખતે તે હજી અમેરિકામાં ભણતી હતી. ત્યાં એણે યુ.એન.ના એક અહેવાલમાં, અફઘાનિસ્તાનમાં હાઈસ્કૂલ સુધી પહોંચતી સ્ત્રીઓ માત્ર છ ટકા છે એવું વાંચ્યું ત્યારે તેને આ અભાગી સ્ત્રીઓની પ્રતિનિધિ તરીકેની પોતાની જવાબદારીનો અહેસાસ થયો.  

2008થી 2016 સુધીમાં અનેક અફઘાન છોકરીઓ સ્કૉલરશીપ મેળવીને અમેરિકા આવીને ભણી. સોલાનું મિશન, અફઘાનિસ્તાનની ઉછરતી પેઢીને ‘ફ્યુચર ચેન્જ મેકર્સ’ તરીકે તૈયાર કરવાનું છે. સમસ્યાઓથી દૂર ભાગવાનું કે ડરવાનું છોડી સમસ્યાઓનો સામનો કરતાં શીખવવાનું છે. 

શબાનાએ પોતાની કારકિર્દી અફઘાનિસ્તાનના પડકારો સામે લડવા માટે સમર્પિત કરી છે. તેના કામથી આખી દુનિયાનું ધ્યાન તેના પ્રત્યે ખેંચાયું. 2018માં તેને મલાલાઈ મેડલ મળ્યું. આ મેડલ અફઘાનિસ્તાનનું સર્વોચ્ચ રાષ્ટ્રીય સન્માન ગણાય છે. તે કહે છે કે છોકરીઓને શિક્ષણ આપવાથી દુનિયા ઘણાખરા પડકારો સામે લડવા સજ્જ થઈ જશે. આરોગ્યથી માંડી પર્યાવરણ અને ગરીબી જેવી સમસ્યાનો ઉકેલ છોકરીઓને ભણતી કરવામાં છે. ‘સમસ્યા એ નથી કે 130 મિલિયન છોકરીઓ જે અત્યારે શાળામાં નથી જતી, સમસ્યા એ છે કે આપણે તેમને આપણા પડકારોના ઉકેલની શક્યતાઓ તરીકે જોઈ નથી શકતા.’ 

‘મારામાં બહાદુરીનો વારસો છે. એક અફઘાન મહિલાએ મને એના ઘરમાં રહી ભણવાની સગવડ આપી હતી, એ વખતે, જ્યારે એ અપરાધ ગણાતો હતો. તેણે એવી હિંમત કરી કેમ કે તે જાણતી હતી કે છોકરીઓ ભણશે તો જ અફઘાનિસ્તાનની પ્રગતિ થશે. હું અમેરિકા આવી ત્યારે 15 વર્ષની હતી. મુક્તપણે ભણી શકવું એટલે શું તેની ખબર અમેરિકન છોકરીઓને નહોતી, મને હતી. બે વર્ષ પછી હું કૉલેજમાં દાખલ થઈ ત્યાં સુધીમાં મારામાં જબરદસ્ત ફેરફાર થઈ ગયો હતો. જ્યારે મેં અફઘાનિસ્તાનમાં ભણતી છોકરીઓની ટકાવારી વિશે જાણ્યું ત્યારે મેં નક્કી કર્યું કે હવે કંઈક કરવું જ પડશે. અને અમે સોલા શરૂ કરી. અહીંથી ભણીને છોકરીઓ પોતપોતાના ગામમાં જાય છે ત્યારે પોતાના શિક્ષણ અને કૌશલ્યોને લઈને જાય છે.’ 

પણ અત્યારે શબાના રવાન્ડામાં છે. ત્યાં કેમ? ‘અમેરિકાએ પોતાનાં દળો પાછાં ખેંચ્યા એ અમારા માટે ખતરાની ઘંટી હતી. પછી ઝડપથી જે બનતું ગયું તે ભયાનક દુ:સ્વપ્નથી કમ ન હતું. અમે છોકરીઓને તેમને ઘેર મોકલી ઓનલાઈન શિક્ષણ ચાલુ રાખ્યું. તેમણે વિદ્યુત સપ્લાય બંધ કર્યો. મોબાઈલ અને લૅપટોપ ચાર્જ કેવી રીતે કરવા? અમે પરસ્પર સંપર્ક ગુમાવી બેઠા. હવે સ્ટડી એબ્રોડનો વિકલ્પ જ બચ્યો હતો. અમારા બધા દસ્તાવેજો બાળી નાખી મેં દેશ છોડ્યો. અહીં સોલા ચાલુ કર્યું છે, ત્રણસો જેટલી એડમિશન એપ્લીકેશન પણ આવી છે, પણ હું આઘાતમાંથી બહાર આવી નથી. દસ્તાવેજોને ચાંપેલી આગે મારા શરીરનું અણુએ અણુ બદલી નાખ્યું છે. અફઘાનિસ્તાન મૂળ કબીલાઓનો દેશ છે. એકતા અમે કદી જોઈ નથી. પણ મારી નજર યુવાન અફઘાનીઓ પર છે. આજે દેશના 70 ટકા લોકો 25 વર્ષના કે એનાથી નાના યુવાનો છે. એ લોકો અફઘાન પ્રજાના ભલા માટે જે લડત ઉપાડશે એમાં ઇંધણ થઈ હોમાવા મારા જેવા અનેક તૈયાર બેઠા છે. વધુ શું કહું?’ 

e.mail : sonalparikh1000@gmail.com
પ્રગટ : ‘રિફ્લેક્શન’ નામે લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “જન્મભૂમિ પ્રવાસી”, 19 ઑક્ટોબર  2025

Loading

...102030...69707172...8090100...

Search by

Opinion

  • દમ પતી જાય એને દંપતી કહેવાય 
  • સ્ક્રીનની પેલે પાર : જ્યારે ડિજિટલ એસ્કેપ મોતનો ગાળિયો બને ત્યારે
  • ચલ મન મુંબઈ નગરી—327 
  • માતૃભક્ત મન્જિરો
  • નાનમ પણ ન લાગે …?

Diaspora

  • છ વર્ષનો લંડન નિવાસ
  • દીપક બારડોલીકરની પુણ્યતિથિએ એમની આત્મકથા(ઉત્તરાર્ધ)ની ચંદ્રકાન્ત બક્ષીએ લખેલી પ્રસ્તાવના.
  • ગાંધીને જાણવા, સમજવાની વાટ
  • કેવળ દવાથી રોગ અમારો નહીં મટે …
  • ઉત્તમ શાળાઓ જ દેશને મહાન બનાવી શકે !

Gandhiana

  • ગાંધીહત્યાના પડઘા: ગોડસેથી ગોળવલકર સુધી …
  • ગાંધીની હત્યા કોણે કરી, નાથુરામ ગોડસેએ કે ……? 
  • ગાંધીસાહિત્યનું ઘરેણું ‘જીવનનું પરોઢ’ હવે અંગ્રેજીમાં …
  • સરદાર પટેલ–જવાહરલાલ નેહરુ પત્રવ્યવહાર
  • ‘મન લાગો મેરો યાર ફકીરી મેં’ : સરદાર પટેલ 

Poetry

  • વસંતાગમન …
  • એ પછી સૌના ‘આશિષ’ ફળે એમ છે.
  • ગઝલ
  • નહીં આવન, નહીં જાવન : એક  મનન 
  • મુખોમુખ

Samantar Gujarat

  • ઇન્ટર્નશિપ બાબતે ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓ જરા પણ ગંભીર નથી…
  • હર્ષ સંઘવી, કાયદાનો અમલ કરાવીને સંસ્કારી નેતા બનો : થરાદના નાગરિકો
  • ખાખરેચી સત્યાગ્રહ : 1-8
  • મુસ્લિમો કે આદિવાસીઓના અલગ ચોકા બંધ કરો : સૌને માટે એક જ UCC જરૂરી
  • ભદ્રકાળી માતા કી જય!

English Bazaar Patrika

  • “Why is this happening to me now?” 
  • Letters by Manubhai Pancholi (‘Darshak’)
  • Vimala Thakar : My memories of her grace and glory
  • Economic Condition of Religious Minorities: Quota or Affirmative Action
  • To whom does this land belong?

Profile

  • તપસ્વી સારસ્વત ધીરુભાઈ ઠાકર
  • સરસ્વતીના શ્વેતપદ્મની એક પાંખડી: રામભાઈ બક્ષી 
  • વંચિતોની વાચા : પત્રકાર ઇન્દુકુમાર જાની
  • અમારાં કાલિન્દીતાઈ
  • સ્વતંત્ર ભારતના સેનાની કોકિલાબહેન વ્યાસ

Archives

“Imitation is the sincerest form of flattery that mediocrity can pay to greatness.” – Oscar Wilde

Opinion Team would be indeed flattered and happy to know that you intend to use our content including images, audio and video assets.

Please feel free to use them, but kindly give credit to the Opinion Site or the original author as mentioned on the site.

  • Disclaimer
  • Contact Us
Copyright © Opinion Magazine. All Rights Reserved