સુમન શાહ

મેં આ પહેલાંના લેખમાં કહેલું કે મારી તમારી કે તેની ઓળખની સમુચિત વ્યાખ્યા નથી કરી શકાતી. વળી, એમ પણ કહેલું કે ઓળખ ભેદકારી છે.

પણ મારી જ્ઞાતિમાં લગભગ દરેક પરિવારની એક વધારાની વિશિષ્ટ અટક પાડવામાં આવતી -જેમ કે, અમે દીવાસળીવાળા, પણ હાથપગવાળા, ઘાઘરીવાળા, બેમાથાંવાળા, ગાયવાછેડીવાળા કે ઉંદેડી, ધૂનિયો, લખોટી, મસ્તાન, વગેરે વગેરે — તો ઓળખ ચોખ્ખી થઈ જતી’તી, અને ભેદનો અનુભવ થતો ન્હૉતો. સૌને ભરોંસો રહેતો કે આપણે દશાલાડ વાણિયા છીએ, શાહ છીએ. અટકોના આ પ્રકારમાં રમૂજ ઘણી છે, ભેદ નહિવત્ છે. 

એવું જ મને યાદ આવે છે કે અમારે ત્યાં કારીગર-વર્ગનું માન રાખવામાં આવતું. અમે નાના છોકરાઓ તો, મણિકાકા ભમરડો ઉતારી આપો ને, હિમ્મતકાકા મારા ચમ્પલની પટ્ટી તૂટી ગઈ છે, ચૂંક મારી આપો ને, મોહનકાકા ખમીસ માટે કેટલા વાયદા કરો છો, ક્યારે સીવી આપશો? મોટાઓ એ ય મણિયા, હેમતા કે મોહનિયા એમ કહેતા, પણ તેમાં ય ઊંચનીચ ભાવ ન્હૉતો, એક મીઠાશ હતી. 

એ સંવાદી સમાજ આજે નષ્ટ થઈ ગયો છે. જમાનાની રફતાર એવી છે કે અટક તમારે છુપાવવી પડે!

+ +

અંગ્રેજી ભાષામાં સરખા દેખાતા બે શબ્દો છે, ‘પૉપ્યુલર’ અને ‘પૉપ્યુલિસ્ટ’, પણ બન્ને વચ્ચે ફર્ક છે. સામાન્યપણે બન્ને શબ્દ રાજનેતાઓના સંદર્ભમાં પ્રયોજાતા હોય છે. પ્રજાકીય કલ્યાણનાં કાર્યોમાં મળેલી સફળતાને કારણે લોકપ્રિય, તે પૉપ્યુલર પોલિટિસિયન. પ્રજાકીય કલ્યાણનાં કાર્યો અર્થે પ્રજા આગળ elites-ની ટીકા કરીને સફળ થવા નીકળેલો રાજનેતા, તે પૉપ્યુલિસ્ટ પોલિટિસિયન. 

મેં elite શબ્દનું ગુજરાતી ન કર્યું કેમ કે એનો કોઈ ચૉક્કસ ગુજરાતી પર્યાય ઘડાયો નથી. એટલે મેં એની વ્યુત્પત્તિ જાણી. ‘elite’, લૅટિનના ‘eligere’ પરથી ઊતરી આવ્યો છે, જેનો અર્થ છે, ‘to choose’. એટલે, એમ સમજાય છે કે સમાજમાં કે લોકમાં જનસામાન્ય કરતાં, મોભો માન કે ધન બાબતે પસંદગી પામેલી અથવા નજરે ચડેલી એટલે કે ચડિયાતી અને અગ્રણી વ્યક્તિને તેમ જ એવી વ્યક્તિઓના વર્ગને elite કહેવાય.

એ વ્યક્તિઓ બુદ્ધિશાળી પણ હોય એ કારણે elite એટલે ‘બુદ્ધિશાળી’, પરન્તુ જો elite -નો અર્થ માત્ર intellectule કહેતાં, ‘બૌદ્ધિક’ કરીશું, તો ગરબડ થશે; અલબત્ત, પસંદગી પામેલા વર્ગમાં ‘બૌદ્ધિકો’ ન હોય એવું ય નથી.   

આજે પ્રજાજન પૉપ્યુલિસ્ટ પોલિટિક્સના સમયમાં જીવે છે, કેમ કે મોટાભાગના રાજનેતાઓ પૉપ્યુલિસ્ટ પુરવાર થઈ રહ્યા છે. તેઓ elite વર્ગની સીધી ટીકા કે વિરોધ કદાચ ન કરે, પણ ગણકારે નહીં, એટલું ચૉકક્સ. 

જો કે એક મોટો ફર્ક એ જોવા મળે છે કે વર્તમાન રાજનેતાઓ શ્રીમન્ત ઉદ્યોગપતિઓની, અદાણી કે અંબાણીની; સિનેમાના લોકપ્રિય અભિનેતાઓની, બચ્ચનની કે શાહરુખની; વિખ્યાત રમતવીરોની, કપિલદેવ કે તેંડુલકરની ટીકા નથી કરતા, બલકે તેઓને પાંખમાં લઈ લે છે. પેલાઓ પણ તેમની ટીકા નથી કરતા, સહયોગી થઈ જાય છે. મને યાદ નથી અથવા બરાબર યાદ છે કે ટાટાએ, દિલીપકુમારે કે રાહુલ દ્રવિડે રાજકારણની ટીકાટિપ્પણી કરી હોય.

એટલે, elite -માં બચે છે, માત્ર દાર્શનિકો, વિચારકો, શિક્ષણવિદો, અને સાહિત્યકારો. બચેલો એ વર્ગ રાજનેતાઓને અને પૉપ્યુલિસ્ટ પોલિટિસિયન્સને ખાસ ખૂંચે છે, કેમ કે બચેલો એ વર્ગ વિચારચિન્તન, દર્શન કે કલાસર્જન પરત્વે સ્વાયત્ત હોય છે, અને શાસનની મુક્તપણે સમીક્ષા કરી જાણે છે. 

++

પોતે લોકોના પ્રતિનિધિ છે એવી જાતે જ ઘોષણા કરનારા પૉપ્યુલિસ્ટો, હરારી કહે છે, સૂક્ષ્મ પણ ખતરનાક રીતે લોકશાહીનું અવમૂલ્યન કરતા હોય છે. એમનો દાવો હોય છે કે માત્ર તેઓ જ લોકોના પ્રતિનિધિ છે, ઉપરાન્ત, તેઓ ઠસાવતા હોય છે કે લોકો માત્રરાજકીય અધિકારનો સ્રોત નથી, પરન્તુ એકોએક અધિકાર માટે છે. તેઓ કહે છે કે વિના લોકેચ્છા અધિકાર મેળવેલી કોઈપણ સંસ્થા ઍન્ટિડૅમોક્રેટિક છે, લોકશાહી-વિરુદ્ધ છે. પૉપ્યુલિસ્ટો માત્ર રાજકીય ક્ષેત્રે નહીં પણ સર્વત્રે આધિપત્ય મેળવવા માગે છે, બલકે સમૂહમાધ્યમો, અદાલતો અને વિદ્યાપીઠો પર અંકુશ મેળવીને રહે છે. અન્તિમે જઈને તેઓ લોકસત્તા-ના સિદ્ધાન્તને એકહથ્થુસત્તાવાદમાં ફેરવી નાખે છે. 

પરન્તુ હરારીએ એક સરસ વાત કરી છે. હરારી લોકશાહીને conversation કહે છે, – એનો ગુજરાતી પર્યાય, સાવ સમુચિત નહીં, પણ ‘વાતચીત’ કરી શકીએ. હરારી સાચું કહે છે કે લોકશાહીનો વિધિસરનો સ્રોત – legitimate source – લોકો છે. લોકશાહી વૈવિધ્યના પાયા પર ઊભેલી શાસનપદ્ધતિ છે. લોકશાહીમાં એ સમજ પ્રવર્તે છે કે લોક એકાત્મ હસ્તી – unitary entity – નથી, અને તેથી લોક એકમેવ એષણા કે હેતુ ધરાવે છે એમ ન કહેવાય. કોઈપણ લોકમાં બહુવિધ અભિપ્રાયો, એષણાઓ અને રજૂઆતો ધરાવતાં ભિન્ન ભિન્ન જૂથો હોય છે, અને એમ પણ હોય છે કે કોઈ જૂથ, બહુમતિ ધરાવતું જૂથ પણ, બીજા જૂથને લોકમાંથી કદી બાદ નથી કરી શકતું. હરારી કહે છે, this is what makes democracy a conversation. 

વાતચીત એટલે જ વિધિસરના અનેક અવાજોના અસ્તિત્વનો પહેલેથી થયેલો સ્વીકાર. તેમછતાં, જો લોક પાસે ભલે વિધિસરનો પણ એકમેવ અવાજ હશે, તો ત્યાં વાતચીત શક્ય નહીં બને. કદાચ, એમ બને કે એ એકમેવ અવાજ દરેક બાબતે આધિપત્ય ભોગવવા માગે. 

એટલે સ્તો પૉપ્યુલિઝમ એવો દાવો આગળ કરે છે કે સૌએ લોકસત્તા – people’s power – સાથે જ જોડાયેલા રહેવું જોઈએ. જો કે હરારી લોકસત્તાનો દાવો આગળ કરતા પૉપ્યુલિઝમની કડક સમીક્ષા કરતાં કહે છે કે એથી તો લોકશાહીનો અર્થ જ ખતમ થઈ જાય છે અને એકહથ્થુસત્તાવાદ સ્થપાય છે. ભારત, યુ.ઍસ.એ. અને યુ.કે.ની લોકશાહીમાં એકહથ્થુસત્તાવાદનો સડો પૅઠો છે, એની ના પાડી શકાશે નહીં. એ વરિષ્ઠ નેતાઓ લોકને ઝટ ગળે ઊતરી જાય એવી સરળ અને મધઝરતી વાણી પ્રયોજે છે, અને public અને elite વચ્ચેના ભેદને દૃઢથી સુદૃઢ કરે છે.

હરારીનું એ મન્તવ્ય વાંચીને મને રશિયન ફિલસૂફ સાહિત્યસિદ્ધાન્તવિદ મિખાઇલ બખ્તિન (1895-1975) યાદ આવી ગયા. બખ્તિન કહે છે કે ભાષા dialogic છે, એટલે કે, સંવાદરૂપ છે. વિવિધ અવાજોથી રસાયેલી ભાષા હમેશાં conversation, વાતચીત, સ્વરૂપે હોય છે. આ dialogism નવલકથામાં પાત્રો કથકો અને સર્જકના પોતાના અવાજથી સરજાતી લીલામાં સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે. નવલમાં વિવિધ અવાજોની બહુલતા માટે એમણે પ્રયોજેલો શબ્દ છે, Heteroglossia. એમાં, એમણે જુદી જુદી પ્રાદેશિક તેમ જ સામાજિક બોલીઓ, લેખનના ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારો અને વિચારસરણીઓનો સમાસ કલ્પ્યો છે. નવલકથામાં હાસ્ય, ઠઠ્ઠામશ્કરી કે ચિત્રવિચિત્રતાઓ કે વિકૃતિઓ વડે વર્ચસ્વી વિચારસરણીની ટીકાટિપ્પણી પણ થતી હોય છે. આ સઘળી વાતોના અનુલક્ષમાં બખ્તિન નવલકથાને carnival કહે છે. 

જો કે ૨૦-મી સદીમાં નવલકથાના સ્વરૂપમાં આમૂલ પરિવર્તન જોવા મળે છે.

એ સંવાદી સમાજ નષ્ટ થઈ ગયો છે, એ પૉપ્યુલર પોલિટિસિયનો નથી રહ્યા, એ નવલકથા નથી રહી – એમ સૂચવ્યા પછી હું કહેવા શું માગું છું? એ જ કે બધું બહુ જ બદલાઈ ગયું છે, બદલાઇ રહ્યું છે …

(ક્રમશ:)

= = =

(16Dec24USA)

સૌજન્ય : સુમનભાઈ શાહની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર

રવીન્દ્ર પારેખ

એક સમય હતો જ્યારે દીકરી જન્મવા તો દેવાતી હતી, પણ પછી દૂધપીતી કરાતી હતી. પછી તો વિકાસ એટલો થયો કે ભ્રૂણહત્યા દ્વારા જન્મ વગર જ દીકરીને મોત અપાતું થયું. પશુને પણ મૃત્યુ જન્મ પછી છે, પણ કેટલીક દીકરી એવી છે, જેને મૃત્યુ જન્મ પહેલાં છે. આજકાલ ગાયનેકોલોજિસ્ટ બાળક ઊંધું છે એટલે સિઝેરિયન કરવું પડશે એમ કહીને લાખેક રૂપિયા ખંખેરી લે છે. કોઈ પણ રીતે હવે ડોકટરો (ને બીજા પણ) કમાણીમાં લાગ્યા છે. સેવા લગભગ આઉટડેટેડ થઈ ગઈ છે. સ્ત્રીઓનું એટલું શોષણ થયું કે કાયદામાં ફેરફારો કરવા પડ્યા, જેથી શોષિત સ્ત્રીઓને ન્યાય મળી રહે. એ દરમિયાન સ્ત્રી શિક્ષિત થઈ, ઘરકામ ઉપરાંત નોકરી-વ્યવસાય કરતી થઈ, ખુમારીથી એકલી રહેતી થઈ ને હવે ઘણી યુવતીઓને એવું લાગે છે કે લગ્ન કરીને કોઈ પર નિર્ભર પણ શું કામ રહેવું? તેવી યુવતીઓ હવે પરણતી નથી અથવા તો મોડી પરણે છે. પરણે તો જન્મ આપવા કરતાં તેને બાળક દત્તક લેવાનું વધારે અનુકૂળ આવે છે. તે એ પણ જાણે છે કે કાયદાઓ તેની તરફેણમાં છે ને નથી જાણતી એવી સ્ત્રીઓમાંની ઘણી ઘરેલુ હિંસાનો ભોગ બને છે ને નથી વેઠાતું તો આત્મહત્યા પણ કરી લે છે. 

આજના સમયમાં બે પરિબળો નવાં ઉમેરાયાં છે. લિવ ઇનમાં રહીને અનુકૂળ આવે ત્યાં સુધી પાર્ટનર સાથે રહેવું અને ન ફાવે તો રસ્તે પડી જવું. હવે હસબન્ડ કે વાઈફ, પાર્ટનર કહેવાય છે. લિવ ઇનમાં પણ  જટિલતા વધતી આવે છે. આધુનિક લગ્નજીવનની આડ પેદાશ એ છે કે તેનો એક ફાંટો લગ્નેતર સંબંધોમાં ખૂલે છે. આમ થવું અશક્ય ન હતું. નોકરી-ધંધા નિમિત્તે આઠેક કલાક પતિ કે પત્નીએ ઘર બહાર રહેવાનું થયું ને એમાં સહકર્મી સાથે ક્યારેક શેરિંગ વધ્યું ને એ જ નજીક આવવાનું કારણ પણ બન્યું. પછી તો વાત એટલી આગળ વધી કે છૂટાછેડાનું પ્રમાણ વધ્યું. એ શક્ય ન બન્યું તો પ્રેમ મેળવવા પતિ કે પત્ની કે નવા પ્રેમી/પ્રેમિકાની હત્યા પણ કરી નાખવામાં આવી. આવી  હત્યાઓ હવે રોજિંદી થઈ ગઈ છે. 

બીજી તરફ ગૃહિણીઓ એટલી સજાગ થઈ છે કે સાસરામાં થોડો પણ ત્રાસ અનુભવાય તો સીધી પોલીસચોકીએ પહોંચે છે. દહેજને નામે કે ઘરેલુ હિંસાને નામે પત્ની ધારે ત્યારે ફરિયાદ કરી શકે છે ને પોલીસ એક વાર તો સાસરાને દોડતું કરી જ દે છે. ફરિયાદો સાચી હોય ત્યાં તો કૈં કહેવાનું નથી. ગૃહિણીને ન્યાય મળે એટલું જ અપેક્ષિત હોય, પણ, બધી વખતે ફરિયાદો સાચી ન હોય એ પણ શક્ય છે. એ સંજોગોમાં પતિ, સસરા, સાસુ, નણંદ એમ બધા જ સભ્યો ધંધે લાગ્યા વગર રહેતાં નથી. જેમ બધી જ વખતે પતિ સાચો ન હોય એમ જ પત્ની પણ ન હોય એમ બને ને એ કાયદાએ જોવાનું રહે. એવે વખતે કાયદો કોઈની તરફેણ કરતો થઈ જાય તો તે અન્યાયકર્તા નીવડે. 

કાયદો ન્યાય માટે હોય, એ પક્ષપાત કરનારો તો કેવી રીતે હોય? ન્યાયતંત્ર અન્યાય કરે તો એ પીડા વધારનારો જ નીવડે ને સંબંધિતોનો ન્યાય પર ભરોસો જ ન રહે એમ બને. એવો એક ચામડી તતડાવી નાખતો કિસ્સો પ્રકાશમાં આવ્યો છે. બેંગલુરુનો એક આઇ.ટી. પ્રોફેશનલ અતુલ સુભાષ પત્ની અને સાસરિયાંથી એટલો ત્રાસ્યો કે તેણે આત્મહત્યા કરી લીધી. 24 પાનાંની આત્મહત્યાની નોટમાં તેણે લખ્યું છે કે ન્યાય ન મળે તો મારાં અસ્થિ કોર્ટની ગટરમાં ફેંકી દેજો. અતુલે આત્મહત્યા પત્ની, સાસરિયાં અને ન્યાયતંત્રના અધિકારીઓના ત્રાસથી કરી છે. એ સાથે જ અતુલે એક કલાક વીસ મિનિટનો વીડિયો તેની પત્ની નિકિતાના સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટમાં, ‘ભારતમાં પુરુષો વિરુદ્ધ કાયદેસરનો નરસંહાર થઈ રહ્યો છે’ એવા ટાઈટલથી પોસ્ટ કર્યો છે. નિકિતા પોતે સોફ્ટવેર એન્જિનિયર અને બી.ટેક ઇન કોમ્યુટર સાયન્સ, એમ.બી.એ. ફાઇનાન્સ અને એ.આઈ. એન્જિનિયરિંગ કન્સલ્ટન્ટ છે. 

courtesy : Satish Acharya – ‘Misuse of Law!

અતુલના ભાઈ વિકાસે બેંગલુરુની મરાઠાહલ્લી પોલીસ સ્ટેશનમાં ફરિયાદ નોંધાવી છે ને તેને આધારે કેસ નોંધવામાં આવ્યો છે. આરોપી તરીકે અતુલનાં પત્ની નિકિતા સિંઘાનિયા, સાસુ, સસરા, સાળાનાં નામ નોંધવામાં આવ્યાં છે. અતુલે સુસાઇડ નોટમાં ઉત્તર પ્રદેશના જૌનપુરની પ્રિન્સિપાલ ફેમિલી કોર્ટના જજનું નામ પણ લખ્યું છે, પણ એફ.આઇ.આર.માં નામ નથી. સુસાઇડ નોટમાં ‘જસ્ટિસ ઈઝ ડ્યુ’ એવું હેડિંગ છે. નોટમાં તેણે લખ્યું છે કે કોર્ટમાં તેની પાસે લાંચ માંગવામાં આવી હતી, પણ તે તેણે આપવી ન હતી. અતુલનો આક્ષેપ એવો પણ છે કે બાળકોને આગળ કરીને પત્નીએ ભરણપોષણને નામે પૈસા પડાવ્યા હતા. નિકિતાએ પતિ સામે નવ કેસ કર્યા હતા. હાઇકોર્ટમાં ઝડપી સુનાવણી માટે ને રોકડની માંગણી માટે અરજીઓ કરવામાં આવી હતી. નિકિતાએ પોતે પતિને આત્મહત્યા માટે બે વખત ઉશ્કેર્યો હતો. એમાં એક ઉશ્કેરણી તો જજની હાજરીમાં થઈ હતી. કોર્ટમાં કર્મચારીઓએ અને બેલિફે માંગેલી રકમ નામ સાથે નોટમાં છે. જૌનપુર કોર્ટના ચુકાદા સંદર્ભે એવી નોંધ પણ છે કે સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓનું પાલન કરવામાં આવ્યું નથી. ન્યાયાધીશે એક તરફી ન્યાય કર્યો છે. કેસની પતાવટ પહેલાં અતુલ પાસેથી પહેલાં એક કરોડ ને પછી ત્રણ કરોડ માંગવામાં આવ્યા હતા. કેસની સુનાવણી 120 વખત મોકૂફ રાખવામાં આવી ને કેસ માટે અતુલે બેંગલુરુથી જૌનપુર 40 વખત દોડવું પડ્યું. તેના વૃદ્ધ માબાપે બિહારથી અને ભાઈએ દિલ્હીથી કોર્ટ સુધી આવવું પડ્યું તે નફામાં. 

તેને ત્રણ વર્ષ સુધી સંતાન સાથે વાત ન કરવા દેવાઈ ને ઉપરથી ખર્ચ પેટે દર મહિને બે લાખની માંગણી કરવામાં આવી. નાનામોટા પ્રસંગે સાડીઓ ઉપરાંત દર વખતે 10 લાખના ઘરેણાંની માંગણીઓ થઈ. મકાન બાંધવા 50 લાખ માંગવામાં આવ્યા. પૈસા આપવાની ના થતી તો ઝઘડાઓ વધતા. આ માણસ સાસરિયાંથી એટલો ત્રાસ્યો હતો કે તેના મૃતદેહની નજીક કોઈ ફરકે કે કોઈ સમાધાન થાય તેવું તે ઈચ્છતો ન હતો. સાસરિયાંનો ત્રાસ કેટલો હશે તે તેની સાસુના આ સવાલ પરથી આવે કે જમાઈને તે પૂછે છે કે હજી તમે આત્મહત્યા કરી નથી? અતુલના પિતા પવનકુમારે પણ ન્યૂઝ એજન્સી એ.એન.આઇ.ને જણાવ્યું છે કે અતુલના સાસરિયાં પર મુકાયેલા તમામ આરોપો સાચા છે. અતુલની પત્ની મળી નથી એટલે નોટિસ તેનાં ઘર પર ચોંટાડાઈ છે. તેનું શું કહેવું છે એ બહાર આવ્યું નથી, એટલે અત્યારે તો એક બાજુ જ સામે છે, પણ કાયદાનો લાભ લઈને સ્ત્રીઓ પુરુષોને ટૉર્ચર કરતી થઈ છે તે નકારી શકાય એમ નથી. એવા ઘણા કિસ્સાઓ જાણ્યા પછી એટલું ઉમેરવાનું થાય છે કે સ્ત્રીઓનાં શોષણની ટકાવારી આજે પણ ઊંચી જ છે. સાથે જ કાયદાનો દુરુપયોગ અટકવો જોઈએ એ પણ એટલું જ સાચું છે. ટૂંકમાં, સ્ત્રી કે પુરુષ વચ્ચે ભેદ કરનારા કાયદામાં સમાનતા જળવાઈ રહે એવા ફેરફારો અનિવાર્ય છે. 

એકમ ન્યાય ફાઉન્ડેશને બહાર પાડેલા અહેવાલમાં સ્પષ્ટ જણાવાયું છે કે મહિલાઓ દ્વારા થતા ત્રાસને કારણે પુરુષોની આત્મહત્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. 2023માં 306 કેસોમાં પુરુષોની હત્યા તેમની પત્નીઓ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેમાંની 213 હત્યા લગ્નેતર સંબંધોને કારણે અને 55 હત્યા પારિવારિક વિવાદોને કારણે થઈ હતી, તો બાકીની હત્યા અન્ય કારણોસર થઈ હતી. આ જ સંસ્થાની અન્ય તપાસમાં 45 પુરુષોએ આત્મહત્યા તેમની સામે થયેલા ખોટા કેસને કારણે કરી છે. એમ લાગે છે કે અતુલ જેવા લોકોનું અપમૃત્યુ લિંગ આધારિત કાયદાઓનું પરિણામ છે. એ પણ છે કે ઘરેલુ હિંસા હવે સ્ત્રીઓ પૂરતી સીમિત નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે વારંવાર કહ્યું છે કે કાયદાઓનો દુરુપયોગ થઈ રહ્યો છે ને દહેજના નામે પતિ અને પરિવારને ફસાવવાની પ્રવૃત્તિ થતી રહેતી હોય તો કોઈ નિર્દોષ પરિવાર હેરાન ન થાય તે જોવાવું જોઈએ. એ સંજોગોમાં સરકારે નવા કાયદા કરવા જોઈએ અથવા કાયદામાં સુધારા કરવા જોઈએ. આમ તો કાયદાની છટકબારીઓનો લાભ લેવાનું સામાન્ય છે, પણ મહિલાઓ સંબંધિત કેસોમાં સમસ્યા ને સંખ્યા વધુ વકરી રહી હોવાનું લાગે છે.

આની સામે સુરત, અમદાવાદમાં ‘પત્ની અત્યાચાર વિરોધી સંઘ’ સક્રિય થયો છે ને સુરતમાં જ છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં 3,720 પતિઓએ પત્નીના ત્રાસની વિરુદ્ધ લેખિત ફરિયાદો નોંધાવી છે. દર મહિને અંદાજે 20 ફરિયાદો આવે છે ને ગુજરાતમાં જ તેના 76,000 સભ્યો છે તે સૂચક છે … 

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 16 ડિસેમ્બર 2024

વાગડ પ્રદેશને કેટલાંક એવા અસ્તિત્વ પ્રાપ્ત થયાં છે જેનાથી આ પ્રદેશનું વર્તમાન ઊજળું છે ને આવનારું ભવિષ્ય એમના હોવાની ધન્યતા અનુભવશે. આવું એક નામ છે પરમ આદરણીય અને વંદનીય સૂર્યશંકરભાઈ ગોર. 

સૂર્યશંકરભાઈ ગોર

મૂળ ત્રમ્બૌ ગામના. પિતા પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષક પણ પિતાની છત્રછાયા છએક વર્ષની બાળવયે ગુમાવી. ત્યારે વોન્ધ રહેતો પરિવાર ઊંટગાડીમાં ભરાઈ જાય એટલો અસબાબ લઈને પોતાના મૂળ ગામમાં આવી ગયો. કપરા કાળમાં બાળક સૂર્યશંકર માનો સધિયારો બન્યો. પ્રાથમિક શિક્ષણ ગામમાં જ લઈને માધ્યમિક શિક્ષણ લેવા નીલપર સોનટેકરીસ્થિત નાનાલાલ વોરા ઉત્તર બુનિયાદી શાળામાં પ્રવેશ મેળવ્યો. અહીંની શાળાના પ્રથમ બેચના તેઓ વિદ્યાર્થી. અહીં મણિભાઈ સંઘવી જેવા વિરલ ગાંધીજનનો પ્રત્યક્ષ સંગ મળ્યો ને નકુલભાઈ ભાવસાર જેવા સંનિષ્ઠ શિક્ષક મળ્યા. વારસામાં મળેલી સારપ અહીં વધુ કેળવાઈ. ગાંધીના રંગે રંગાયા. ૧૯૮૨માં એસ.એસ.સી. પાસ થયા. ત્યારે એસ.એસ.સી. બાદ તરત પી.ટી.સી. થતું. તેઓ બે વર્ષ ભુજના અધ્યાપન મંદિરમાં ભણ્યા. વર્ષ ૧૯૮૪માં અભ્યાસ પૂર્ણ કરી એ જ વર્ષે રામવાવમાં શિક્ષક તરીકે જોડાયા. નવેક મહિનામાં પોતાના ગામમાં બદલી મળી ગઈ. જે શાળામાં પાંચ-છ વર્ષ પહેલાં ભણતા ત્યાં શિક્ષક બની ભણાવવા આવી ગયા. ત્યાંથી રાપરની જુદી જુદી બે શાળાઓમાં સંનિષ્ઠ સેવાઓ આપી રાપરના થોડા ખૂણાના ને અલ્પ વિકસિત વિસ્તારની ત્રિકમસાહેબ પ્રાથમિક શાળામાં જોડાયા. આ જ શાળાના આચાર્ય બન્યા ને શાળાને અત્યાધુનિક બનાવી. ઉત્તમ મકાનની સાથોસાથ વિદ્યા ને પ્રેમનું વાતાવરણ ઊભું કર્યું. છેલ્લે પહેલા-બીજા ઘોરણના ભૂલકાઓને પ્રેમથી ભર્યું ભર્યું ભણતર આપી આજે [ગત ઓક્ટબર માસ વેળા] કાયદેસર નિવૃત્ત થયા. અલબત્ત એમનું શિક્ષકત્વ એમને નિવૃત્ત થવા દે એમ નથી. 

આવા સૂર્યશંકરભાઈ ગોરની શિક્ષક તરીકેની ચાળીસ વર્ષની સમાંતરે ચાલી છે ‘કચ્છમિત્ર’ના પત્રકાર તરીકેની સફર. એમાંયે એક નીડર પત્રકાર તરીકે તો તેઓ ખ્યાત છે જ પણ એમની વિધાયક દૃષ્ટિ સારું જુએ ને જગતને સારું જોવાની ટેવ પણ પાડે. તેમણે ડોંગરેજી મહારાજના ચરણ સેવ્યા છે ને ભાગવતનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો છે. એમની ‘કચ્છમિત્ર’માં ભાગવતકેન્દ્રી લેખમાળા પણ ઘણા સમય સુધી ચાલી ને એના અભ્યાસ થકી તેઓ ભાગવતની કથા કરતા થયા. નિરપેક્ષભાવે એમણે કેટલીક યાદગાર કથાઓ કરી. રામકથાના વ્યાસાસને પણ તેઓ બિરાજમાન થયા ને હૈયે બેઠેલા રામને એમણે લોકહૈયે બિરાજમાન કર્યા. વાગડના જાગતલ જણ જણના હૈયે તેઓ વસ્યા છે. એમનું શિક્ષકત્વ શાળાની ચાર દીવાલોમાં બંધાઈ ન રહ્યું ને વિસ્તર્યું ગામડે ગામડે ને વાંઢે વાંઢે. ખારસરવાંઢ જેવી કેટલીયે વાંઢના તો તેઓ આરાધ્ય દેવ જાણે. એમનામાં ધર્મ, નીતિ, સદાચાર, પ્રેમ આદિની વાત કરવાની એવી કુનેહ છે કે લોકો એમના પ્રેમી બની જાય. પાંડિત્યપ્રચૂર વાતો કરવાને બદલે તેઓ સહજ ગંગાના પ્રવાહની જેમ વહે ને એ પ્રવાહ સામેવાળાના અંતરને ઉજળા કરી દે. પૂનમસભાઓમાં એમની વાણીનો પ્રભાવ જુદી રીતે વર્તાતો મેં સગી આંખે અનુભવ્યો છે. એમની પ્રેરણાથી ગેડી ગામમાં આખું હિંગળાજધામ અત્યારે ધમધમી રહ્યું છે. દેવભૂમિ તો એ હતી જ પણ વૃક્ષો થકી એને હરિયાળી બનાવીને એમણે એને લીલપ બક્ષી છે. એમાં એક પુસ્તકાલય પણ ચાલે છે. ભાઈ દિવાનસિંહ અને એમના યુવાન મિત્રો સાહેબનો પડ્યો બોલ ઝીલે. એવા ઉદાહરણો તો બીજા ઘણા આપી શકાય. 

સૂર્યશંકરભાઈ ગોરને વાગડની ગાંધીત્રિપુટી(મગનભાઈ સોની, મણિભાઈ સંઘવી ને દયારામભાઈ કેવળિયા)નો ભરપૂર પ્રેમ મળ્યો. એમની સાથે જુદી જુદી રીતે તેઓ અનુસંધિત થતા રહ્યા ને એમની સાત્ત્વિક ઉર્જાને પોતાની ભીતર ભરતા રહ્યા. મુરારિબાપુના પણ તેઓ પ્રીતિપાત્ર. બાપુની કચ્છ વાગડની મોટાભાગની કથાઓમાં સંચાલન અને રિપોર્ટિંગ તેમણે જ કર્યું છે. લખે સરસ, બોલે સરસ, વિચારે સરસ ને જીવે તો એથીયે સરસ !

મારો ને એમનો અનુબંધ રાપર કૉલેજ થકી બંધાયો. વર્ષ ૨૦૧૪માં મને રાપર નોકરી મળી ત્યારે ગુરુજન દર્શનાબહેન ધોળકિયાએ એકમાત્ર વ્યક્તિના નમ્બર આપીને કહેલું કે, ‘આપણા એક સ્વજન રાપરમાં શિક્ષક છે, એ તમને કાંઈપણ જરૂર હશે તો મદદરૂપ થશે.’ કોલેજના એ શરૂઆતનાં વર્ષોની કથા તો ક્યારેક નિરાંતે કરીશ પણ એ કપરાકાળમાં મારી ઢાલ બનીને જે કેટલાંક સ્વજનો ઊભા રહ્યાં એમાંના એક તે સૂર્યશંકરભાઈ ગોર. કૉલેજમાં નાનો મોટો કોઈપણ કાર્યક્રમ હોય કે વિદ્યાર્થીઓનું વિદાયમાન હોય કે વાલીસંમેલન હોય સૂર્યશંકરભાઈ ખુલ્લે પગે હાજર જ હોય. એમની પ્રભાવક શૈલીથી વિદ્યાર્થીઓ પ્રભાવિત ને પ્રેરિત થયા વગર ન રહે. એક પણ રૂપિયાની અપેક્ષા વગર તેઓ સદાય કોલેજની પડખે રહ્યા છે. કોલેજની જમીન માટે મામલતદારને રજૂઆત કરવા જવાની હોય તો પણ તેઓ સાથે જ હોય. હા .. એમની શાળાના બાળકોની એકપણ મિનિટ તેઓ કોઈ અન્યને ન આપે. ગમે એટલો મોટો કાર્યક્રમ હોય પણ એમના સમયે તેઓ નીકળી જ જાય. એમના સમયપાલનના દાખલા દેવાય. 

નાનામાં નાના માણસને પોતાના લાગે એવા સાહેબ અંદરથી બહુ જ ઋજુ હૃદય જીવ. સાધુ શબ્દ વેશ વિના જેમને લાગુ પાડી શકાય તેવા આ વિરલ શિક્ષક. એમની આંખ ને એમનું હૈયું બંને ભીનાં ભીનાં. કોઈનું દુઃખ ન જોઈ શકે. પોતે તો દૂર કરવા મથે પણ એમનો પડ્યો બોલ ઝીલનાર લોકોને પણ આંગળી ચીંધે. કાંઈ કેટલાંયના જીવતરમાં અજવાળાં કર્યાં હશે આ સૂર્ય-શંકરે ગયા ઓક્ટોબર માસે એમની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ હતો. એમની શાળા તો એમને ભાવભેર વિદાય આપે જ. સરસ સન્માન સમારંભ પણ પૂર્વે યોજેલો. પણ તેઓ આરંભ સમારંભના માણસ નહિ. પણ જેમણે પોતાનાં ચાળીસ વર્ષ આ પ્રદેશને અજવાળવામાં આપી દીધાં હોય એમની શાળા છોડવાની ભાવુક ક્ષણો યાદગાર બનાવવા જે ગાંડું ઘેલું સુજ્યું તે કરવા અમે વિદ્યાર્થીઓ સહિત ઉપડ્યા. એ પૂર્વે આજે કોલેજના છેલ્લા દિવસે પણ ભેગા થયેલા વિદ્યાર્થીઓ સમક્ષ ગોરસાહેબની આખી યાત્રાની વાત કરી ને તેઓ ભાવપૂર્વક જોડાવવા તૈયાર થયા. સાહેબને સનરુફ કારમાં ઊભા રાખી એમને વાજતે ગાજતે શાળાથી લઈને ઘરે મુકવાનો અમે છૂપો (સરપ્રાઈઝ) કાર્યક્રમ ઘડી કાઢ્યો. બધા મિત્રો સરઘસ કાઢીને એમની નિશાળે પહોંચ્યા. ત્યારે શાળા તરફથી અપાતી વિદાયનો કાર્યક્રમ સંપન્ન થવા આવેલો. અમને જોઈને સાહેબ સહિત સૌ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. બધાએ સાહેબનો ચરણ સ્પર્શ કરી એમના આશિષ મેળવ્યા. એમને વચ્ચે ઊભા રાખી ગરબા કર્યા. સાહેબ પણ એમાં જોડાયા. પછી એક નાનકડો અનૌપચારિક કાર્યક્રમ ત્યાંના આચાર્ય બહેન ને સૌ શિક્ષકોના સહકારથી તરત ગોઠવાઈ ગયો. સાહેબની યાત્રાની થોડી વાત કરી જેનો સૂર એવો હતો કે અમે તમને કોલેજ માટે લેવા આવ્યા છીએ. વિદ્યાર્થીઓએ કુંકુ ચોખાના તિલકથી સાહેબના પોંખણા લીધાં. એમને સ્વસ્તિક કરેલું નાળિયેર, સાલ ને ડાયરી પેન આપી પ્રતીક સન્માન કર્યું. સાહેબે આજીવન બધાને લેસન દીધું તો અમે એમને શિક્ષણ જીવનનાં સંભારણાં લખવાનું લેસન આપી દીધું. સાહેબે સૌને મંગળ આશિષ આપી પોતાનો રાજીપો વ્યક્ત કર્યો. સૌને ચોકલેટનું મીઠું મોં કરાવી સાહેબની બાઈક કબજે લઈ એમને ભાઈ ઉમરની સનરુફ ગાડીમાં ઊભા રાખ્યા. આ બધું પ્રેમની સરમુખત્યારશાહીથી સાહેબે સ્વીકાર્યું. એ વિસ્તારના લોકોએ કહ્યું કે અમારા ફેરમાં તો સાહેબની ગાડીનો એક રાઉન્ડ લેવડાવો. ના કહેવાનો તો પ્રશ્ન જ ન્હોતો. એ ફળિયામાં દરેક ઘરના દરવાજે બે હાથ જોડેલા બહેનો, બાળકો ને વડીલો સાહેબને વંદન કરતાં ઊભા હતા. સાહેબની આંખમાં એમના પ્રત્યેનો ને એમની આંખમાં સાહેબ પ્રત્યેનો ભારોભાર પ્રેમ છલકાતો અનુભવાતો હતો. ત્યાંથી રાપરના મુખ્ય રસ્તાઓ પરથી પસાર થતી અમારા પ્રિય શિક્ષકની ભાવયાત્રા એમના ઘરની નજીક પહોંચી. પાસેના ચોકમાં ફરી ગાડી ઊભી રાખી અમે સૌ તો ઢોલના તાલે ગરબા રમવા લાગ્યા. વિદ્યાર્થીઓના ચહેરા પર ગોરસાહેબ માટેનો અહોભાવ છલકાતો હતો ને ગામના લોકોની આંખોમાં અચરજ છલકાતું હતું. સાહેબ માટે તો બધું જ સરપ્રાઈઝ હતું ને એમના પરિવારજનો માટે પણ. નાચતાં નાચતાં રમજુ નામના વિદ્યાર્થીને યાદ આવ્યું કે, ‘સાહેબ ફૂલ તો ભુલાઈ ગયા છે દોડતો લઈ આવું ?’ આંખના ઈશારે દોડીને ફૂલ લઈ આવ્યા. સાહેબને ફૂલડે વધાવતાં ને નાચતાં ગાતાં સાહેબના આંગણે આવી ગયા. ફરી એમને ઊભા રાખી રાસ રમ્યા. સાહેબના પરિવારે એમની આરતી ઉતારી ને સાહેબે ઘરમાં પ્રવેશ કર્યો. ફરી એ જ પ્રેમભરી વાતોનો પ્રવાહ શરૂ થયો. જ્યાં મુરારિબાપુ ને બાબુભાઈ રાણપુરા આવીને બેસી ગયેલા એ જગ્યાએ અમારા ભૂલકાઓને સાહેબે બેસાડ્યા. સૌને જોઈએ એટલી કુલ્ફી ખવડાવી રાજી કર્યા. બધાએ સાહેબ સાથે પેટ ભરીને વાતો કરી ને મોબાઈલ ભરીને ફોટા પડાવ્યા. સાહેબ ને એમનો પરિવાર સૌને વળાવવા શેરીના નાકા સુધી આવ્યા. ભોજનનો સમય થઈ ગયેલો પણ ભૂખ ક્યાં ય ખૂણે ખાંચે પણ સળવળતી ન્હોતી અનુભવાતી. સૌનું હૈયું ને આંખ બે ય ભરાયેલાં હતાં. ‘સાહેબ ઉઘડતા સત્રે અમારી કોલેજમાં આવજો’ એમ કહેતાં કહેતાં વિદ્યાર્થીઓ વિદાય થયા. સાહેબને ભેટીને મેં ને નિયામતે પણ ઘર ભણી પગ ઉપાડ્યા; પણ હૈયે તો આજનો આનંદ ને ભીનાશ છલકાઈ રહ્યાં હતાં. 

પ્રિય સૂર્યશંકરભાઈ ગોરસાહેબ આમ પણ લોકશિક્ષક હતા જ આજે તેઓ શિક્ષકમાંથી ફુલટાઈમ લોકશિક્ષકમાં ફેરવાયા ને દ્વિજત્વની આ ધન્ય ક્ષણોના કુદરતે અમને સૌને સાક્ષી બનાવ્યા એનો રોમાંચ હજુ રોમેરોમ સળવળી રહ્યો છે !

સૌજન્ય : રમજાનભાઈ હસણિયાની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર