હસીને રુપાળું પછી લુંટશે એ ધુતારા
તમે કેમ છો સામટું પૂછશે એ ધુતારા
ખબર છે નથી આપણા એ છતાં કેમ જાણે
ખણી ચીમટો ગાલને ચૂમશે એ ધુતારા
જવાની અમે સાચવી ના શક્યા જવાનીમાં
બુઢાપો રક્તમાં ફરી ઘુંટશે એ ધુતારા
પથારી જમીને કિન્તુ એ ઉડાડે હવામાં
બતાવી મજા ખ્વાબમાં ધૂણશે એ ધુતારા
છુપાવી ગુલાબી લટોમાં બદનામ ઉતારા
બેપરવા બેઆબરૂ ઊડશે એ ધુતારા
હતી એમને ક્યાં શ્રદ્ધા ખુદાની બાબુલજી
બનાવટી દેખાવના ઝૂકશે એ ધુતારા
શિયાળુ સાંજની વેળ છે થોડી,
હાલને સાજન ભમીએ આપણ, નિંદરું આવશે મોડી.
ભર ઉનાળે રાજેન્દ્ર શાહના આ શિયાળુ શબ્દો તે યાદ કરવાના હોય? કાંઈ કારણ? હા, કારણ છે, આજે જે વાત માંડવાની છે તે. આ એ જમાનાની વાત છે જ્યારે મુંબઈમાં શિયાળો બે-પાંચ દિવસમાં આટોપાઈ જતો નહિ. ખાસ્સો દોઢ-બે મહિના સુધી લંબાતો. તો ધૂવાધાર ગરમીમાં અકળાતા વાચક બંધુ-ભગિનીનો, ચાલો આજે જઈએ સો વરસ પહેલાંની મુંબઈની એક શિયાળુ સાંજે, ભમવા. પણ ક્યાં?
સ્થળ : મલબાર હિલ, યાને હેન્ગિંગ ગાર્ડન્સ, યાને સર ફિરોઝશાહ મહેતા ગાર્ડન.
તારીખ : સોમવાર, ૧૨ જાન્યુઆરી ૧૯૨૫
સમય : સાંજના સાડા સાત
રસ્તો સૂમસામ. શિયાળાના દિવસોમાં અંધારું વહેલું થઈ ગયું છે. લોકો વહેલા ઘરે જઈને વહેલા જમીને, રજાઈ ઓઢીને વહેલા વહેલા પોઢી જવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. એવે વખતે, સાંજના સાડા સાતને સુમારે છ સિલિન્ડરવાળી કાળા રંગની સ્ટુડબેકર મોટર મલબાર હિલ તરફ જઈ રહી છે. એ વખતે હિન્દુસ્તાનમાં મોટર બનતી નહિ. એટલે જેમની પાસે મોટર હોય તે બધી ઈમ્પોર્ટેડ મોટરો જ હોય. અને એટલે મુંબઈ જેવા મુંબઈના રસ્તાઓ પર પણ ઘણી ઓછી મોટર જોવા મળતી. અમેરિકાની સ્ટુડબેકર કંપનીની સ્થાપના ૧૮૫૨ના ફેબ્રુઆરીમાં. ૧૯૬૮ના ફેબ્રુઆરીમાં એ કંપનીના સ્વતંત્ર અસ્તિત્વનો અંત આવ્યો. ૧૯૧૮થી ૧૯૨૭ સુધી તેણે છ સિલિન્ડરવાળી મોટરો બનાવી. તેમાંની એક મોટર સાંજના સાડા સાતના સુમારે મલબાર હિલ તરફ જઈ રહી હતી.
સિક્સ સિલિન્ડર સ્ટુડબેકર
મહમ્મદ શફી નામનો ડ્રાઈવર મોટર ચલાવી રહ્યો હતો. તેમાં બે જણ બેઠા હતા : એક લક્ષાધિપતિ વેપારી યુવક, જે બોમ્બે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના ‘બી’ વોર્ડની માંડવીની સીટ પરથી ચૂંટાયો હતો. અને બીજી એક યુવતી. યુવકનું નામ અબ્દુલ કાદર બાવલા. એક મિલનો માલિક. બીજા પણ ઘણા ધંધા. ચોપાટી પરના એક બંગલામાં રહે. એના ઘરમાં પાંચ મોટર. કોઈ પણ કંપનીનું નવું મોડેલ બજારમાં આવે કે તરત એ મોટર બાવલાના ગેરેજમાં આવી જ હોય. પણ જેવો એક મોટર ખરીદે કે તરત અગાઉની મોટરોમાંથી એક મોટર વેચી નાખે. એટલે મોટરની સંખ્યા પાંચની પાંચ! હજી માંડ ચાર મહિના પહેલાં જ આ નવા મોડેલની સ્ટુડબેકર ખરીદેલી.
એ દિવસે સવારે બાવલા શેઠ પહેલાં મસ્જિદ બંદર નજીક આવેલી પોતાની ઓફિસે ગયેલા. ત્યાંથી કેટલાંક સગાઓને મળવા. બપોરે એક મીટિંગમાં હાજરી આપવા બોમ્બે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન ગયેલા. બીજાં બે-ચાર નાનાં કામ પતાવી સાંજે ચોપાટીને બંગલે. તેમને થયું કે સાંજે મુંબઈ શહેરમાં ફરવા જઈએ તો આખા દિવસના કામનો થાક જરા ઊતરે. સાથે લીધી ઘરમાં રહેતી એક યુવતીને. એ યુવતીનું નામ મુમતાઝ બેગમ. ગુલાબની ખીલતી કળી જોઈ લો. બાવલાએ ડાર્ક બ્લુ રંગનો સૂટ, મેચિંગ ટાઈ, અને કોલર પહેરેલાં. મુમતાઝે પિંક સાડી. અંગે આછાં, પણ કિંમતી ઘરેણાં.
અબ્દુલ કાદર બાવલા
લગભગ સાડા છએ ઘરેથી નીકળીને બંને પહેલાં પાલવા કહેતાં એપોલો બંદર ગયાં. ત્યાંથી કોલાબા અને મહાલક્ષ્મી જઈને ચોપાટી તરફ પાછાં આવ્યાં. ત્યાં વિલ્સન કોલેજ પાસે બાવલાના સેક્રેટરી અને મિલકતના મેનેજર મેથ્યુસ તેમની સાથે જોડાયા. હવે મોટરની પાછલી સીટ પર વચ્ચે બાવલા બેઠા હતા. તેમની ડાબી બાજુએ મુમતાઝ અને જમણી બાજુએ મેથ્યુસ. અને બધાં પેલી છ સિલિન્ડરવાળી સ્ટુડબેકરમાં મલબાર હિલ તરફ જવા નીકળ્યાં. ડ્રાઈવરની બાજુમાં અહમદ મહમદ નામનો ક્લીનર બેઠો હતો. વાલકેશ્વરનો ઢોળાવવાળો રસ્તો ચડી, તીન બત્તી આગળથી મલબાર હિલનો ઢાળ ચડવાનું શરૂ કર્યું. થોડી વાર પછી મલબાર હિલ પહોંચવામાં જ હતાં ત્યાં પાછળથી એક મોટર સતત હોર્ન વગાડતી આવી. લાલ રંગની મેકસવેલ મોટર. આ મેકસવેલ કંપની પણ અમેરિકન. પણ તેનું આયુષ્ય બહુ ટૂંકુ. ૧૯૦૪માં સ્થાપના થઈ. જોતજોતામાં અમેરિકાની ત્રણ ટોચની કંપનીઓમાં સ્થાન મેળવી લીધું. બીજી બે તે જનરલ મોટર્સ અને ફોર્ડ. પણ એ બે સાથેની ચડસાચડસીમાં મોટરોનું ઉત્પાદન ખૂબ વધારી દીધું. પણ મોટરોની ગુણવત્તા બગડતી ગઈ. પરિણામે લગભગ અડધોઅડધ મોટરો વેચાયા વગરની પડી રહી. એટલે દેવાનો બોજ અસહ્ય બન્યો. અને છેવટે ક્રાઈસલર કંપનીએ ખરીદી લીધી. પણ પછી તેણે મેકસવેલનાં બધાં મોડેલની મોટરો બનાવવાનું બંધ કર્યું. અને ૧૯૨૫માં તો મેકસવેલ નામ ભૂતકાળ બની ગયું.
લાલ મેક્સવેલ
આપણે અમેરિકાથી પાછા મુંબઈ, મલબાર હિલ આવીએ. પાછળ આવતી મોટરમાંથી બૂમો અને ગાળો સંભળાતી હતી. સાધારણ રીતે આવા સંજોગોમાં ડ્રાઈવર બને તેટલી ઝડપે મોટર હાંકીને આગળ નીકળી જવાની મહેનત કરે. પણ તેને બદલે બાવલા શેઠના ડ્રાઈવરે તો ઝડપ ધીમી કરી નાખી અને પછી મુંબઈના બિશપના બંગલા પાસે મોટરને રસ્તાની એક બાજુએ ઊભી રાખી દીધી! પાછળથી આવતી મોટર પહેલાં બાવલાની મોટરની જમણી બાજુ સાથે ભટકાઈ, છતાં આગળ વધી, અને પછી બાવલાની મોટરનો રસ્તો રોકીને ઊભી રહી. એ મોટર ભટકાવાથી બાવલાની મોટરની હેડ લાઈટ બંધ થઈ ગઈ. ઊભી રહેલી મોટરમાંથી સાત-આઠ માણસો નીચે કૂદી પડ્યા અને પછી ‘બાઈ કો ઉતારો, બાઈ કો ઉતારો’ એવી બૂમો પાડતા બાવલાની મોટરમાં ચડી ગયા. પેલા માણસોમાંથી એકે બાવલાને પૂછ્યું: ‘હમારી બાઈકુ તૂ કહાં લે જાતા હૈ?’ અને જવાબની રાહ જોયા વગર એક માણસે તેની એફ-એન નામની પિસ્તોલમાંથી બાવલા પર ત્રણ ગોળી છોડી. બાવલા ગંભીર રીતે ઘાયલ થયો. બીજા ચાર-પાંચ માણસોએ મુમતાઝ બેગમને પકડીને મોટરમાંથી નીચે ઢસડી. તેણે સામનો કર્યો એટલે તેના મોઢા-માથા પર ચપ્પુના ઘા કર્યા.
મુમતાઝ બેગમ
પણ કહેવત છે ને કે રામ રાખે તેને કોણ ચાખે? આ બધી ઝપાઝપી ચાલતી હતી એ જ વખતે ત્યાં એક ઓવરલેન્ડ કાર આવી પહોંચી. અને એમાં હતા લશ્કરના કેટલાક ગોરા સૈનિકો. લેફ્ટનન્ટ જોન સેગર્ટ તેના ત્રણ મિત્રોને મહાલક્ષ્મી પાસે આવેલી વિલિંગડન ક્લબમાં ગોલ્ફ રમવા લઈ ગયા હતા. લગભગ સાડા સાતે તેઓ તાજ મહાલ હોટેલ જવા નીકળ્યા. સેગર્ટ મોટર ચલાવતા હતા. પણ મુંબઈના નહિ, એટલે રસ્તાઓથી પૂરેપૂરા જાણકાર નહિ. મોટર કેમ્પ્સ કોર્નર આગળ આવી ત્યારે તેમણે ભૂલમાં મોટર ખોટી દિશામાં વાળી. હ્યુજીસ રોડને બદલે મોટર ગીબ્સ રોડ પર લીધી. (પેડર રોડ ફ્લાઈ ઓવર બંધાયો તે પહેલાં ગીબ્સ રોડ વન-વે નહોતો.) અને એટલે એ બધા આવી પહોચ્યા મલબાર હિલ. પણ આ નાનકડી ભૂલ બાવલા અને મુમતાઝ બેગમ માટે તો આશીર્વાદરૂપ પુરવાર થઈ. બે મોટર, તેમાં બેઠેલા માણસો, તેમાંનો એક ગંભીર રીતે ઘવાયેલો, એક સ્ત્રીને બળજબરીથી લઈ જવાની મહેનત – આ બધું જોતાંવેંત સમજી ગયા કે મામલો શો છે. સેગર્ટે મોટર તરત ઊભી રાખી. આ બધા હતા તો સૈનિકો, પણ અત્યારે ગોલ્ફ રમીને પાછા આવતા હતા. એટલે તેમણે નહોતા પહેર્યા યુનિફોર્મ કે નહોતાં તેમની પાસે હથિયાર. પણ હા, હોકી સ્ટિક હતી. બધા સૈનિકો મુમતાઝ પાસે દોડીને પહોંચી ગયા. તેમણે જોયું કે સ્ત્રી ઘાયલ થઈ ચૂકી હતી. આ બધાને આવતા જોઈ પેલા ગુંડાઓ તેમની ઉપર તૂટી પડ્યા. સેગર્ટને પહેલાં છરી મારી અને પછી પિસ્તોલમાંથી ગોળી. પણ સેગર્ટ તલવારની જેમ ચારે બાજુ હોકી સ્ટિક વિંઝવા લાગ્યો. બે અફસરોએ મહામહેનતે મુમતાઝને બચાવી. બીજા સૈનિકે ગુંડાઓનાં કાંડાં પર હોકી સ્ટિકના ઘા કરી તેમની પિસ્તોલ પાડી નાખી. હવે બાજી હાથથી ગઈ છે એની ખાતરી થતાં ગુંડાઓ ભાગ્યા. એક હુમલાખોરને સૈનિકોએ પકડી પાડ્યો. પણ બાકીના ભાગી છૂટ્યા.
થોડી વાર પછી હબર્ટ સેમ્યુઅલ વોટકિન્સ નામનો પોલીસ ઓફિસર તેની મોટર લઈને આવી પહોંચ્યો. બાવલા, મુમતાઝ, અને બીજા ઘવાયેલાને બાવલાની મોટરમાં બેસાડ્યા. જે એક હુમલાખોર પકડાયો હતો તેના હાથપગ બાંધી તેને પણ મોટરમાં સાથે લીધો. જે.જે. હોસ્પિટલના કેઝ્યુઅલ્ટી વોર્ડના દરવાજા પાસે વોટકિન્સની મોટર આવીને ઊભી રહી ત્યારે રાતના સવા આઠ વાગ્યા હતા. હોસ્પિટલના આસિસ્ટન્ટ સર્જન રિચર્ડ એલેક્ઝાન્ડર લેસ્લી હડસને બાવલાની દશા જોતાંવેંત તેને ઓપરેશન થિયેટરમાં લઈ લીધો.
બાવલા શેઠ પરનું ઓપરેશન સફળ થયું? ન થયું? ભાગી છૂટેલા હુમલાખોરો પકડાયા કે નહિ? મુમતાઝ બેગમનું શું થયું? – એ બધી વાતો હવે પછી.
XXX XXX XXX
વિશાખા અમદાવાદની એક કોમર્શિયલ બેન્કની બ્રાન્ચમાં બ્રાન્ચ મેનેજર હતી. તેને મુંબઈમાં એક સેમિનાર એટેન્ડ કરવાનો હતો, એટલે મુંબઇ ગઈ હતી. સેમિનાર પૂરો થયા પછી તેણે જોયું કે અમદાવાદની ચાર વાગ્યાની ફ્લાઈટમાં ટિકિટ મળી શકે તેમ છે. તેણે ટિકિટ બૂક કરી અનુપમને ફોન કર્યો, “અનુપમ, હું મુંબઈથી ચાર વાગ્યાની ફ્લાઈટમાં આવું છુ., તું મને એરપોર્ટ ઉપર લેવા આવી શકીશ?”
“ના, મારે બહુ કામ છે. તું તારી રીતે ટેક્સી કરીને ઘરે જતી રહેજે.” અનુપમ દોશીને કમ્યુટર હાર્ડવેર સપ્લાયની કંપની હતી અને બિઝનેશ પણ ખૂબ સારો ચાલતો હતો. વિશાખાનો ફોન આવ્યો, ત્યારે તે તેની કંપનીની ચાર-પાંચ લેડીઝ કર્મચારી સાથે બેસી ગપ્પા બાજી કરતો હતો. અનુપમ ધારત તો વિશાખાને એરપોર્ટ ઉપર લેવા જઈ શક્યો હોત. એક લેડીઝ કર્મચારીએ કહ્યું પણ ખરું, “સાહેબ, આપણે અત્યારે કંઈ કામ નથી, તમે મેડમને પીકઅપ કરવા જવું હોય તો જઈ શકો છો.”
“ના રે! ના, તમારી આવી સરસ કંપની છોડીને તેને ક્યાં લેવા જાવ.” લેડીઝ કર્મચારીઓએ એકબીજા સામે જોઈને આંખ મિચકારી હતી.
અનુપમે, વિશાખા સાથે તેનાં મમ્મી-પપ્પાના આગ્રહથી લગ્ન કર્યાં હતાં. વિશાખા સંસ્કારી ઘરની દીકરી હતી એટલે અનુપમનાં મમ્મી, પપ્પા તેને પસંદ કરતાં હતાં પણ અનુપમ, વિશાખાને રૂઢિચુસ્ત અને આધુનિક સમાજની રહેણી કરણીમાં પછાત માનતો હતો. વિચારોના મતભેદના લીધે બંને વચ્ચે ટ્યુનિંગ થઈ શક્યું નહોતું. વિશાખા માનતી કે આધુનિકતા સ્વીકારવી જોઈએ પણ સાથે સાથે સમાજની, સંસ્કારની ગરીમા પણ જાળવવી જોઈએ. એટલે તેને ક્લબ-કલચર બહુ પસંદ નહોતું. આધુનિકતાના અંચળા નીચે ફ્રી સ્ટાઇલ, બેફામ અને બેહૂદુ જીવવામાં નહોતી માનતી. જ્યારે અનુપમને આ બધું પસંદ હતું એટલે પતિપત્ની હોવા છતાં એકાકી અને અલગ અલગ જિંદગી જીવતા હતાં.
“આપ અનુપમ દોશી બોલો છો?”
“હા, હું અનુપમ દોશી બોલું છું, આપ કોણ બોલો છો?”
“હું સિટી હોસ્પિટલમાંથી ડૉક્ટર બોલું છું. વિશાખા દોશી આપના સંબંધી છે?”
“હા, મારી પત્ની છે, પણ વાત શું છે એ તો કહો?”
“તેમની મુંબઇથી આવતી ફ્લાઇટને લેન્ડિંગ સમયે અકસ્માત થયો છે અને વિશાખાબહેનને બહુજ ગંભીર ઇજાઓ થઈ છે. અત્યારે આઈ.સી.યુ.માં દાખલ કર્યાં છે તમે જલદી આવો. કદાચ ઇમરજન્સી ઓપરેશન પણ કરવું પડે.” અનુપમને પહેલી વખત અફસોસ થયો કે હું વિશાખાને એરપોર્ટ ઉપર લેવા ગયો હોત, તો ટ્રીટમેન્ટ માટે જે સમય વેડફાયો તે બચી જાત. વિશાખા માટે મનમાં ચિંતા ઊભી થઈ.
અનુપમ તાત્કાલિક હોસ્પિટલ પહોંચ્યો, પણ વિશાખા આઈ.સી.યુ.માં હતી. એટલે મળી તો ન શક્યો. દરવાજાના કાચમાંથી વિશાખાને જોઈને તેનું હૃદય એક ધબકારો ચૂકી ગયું. ડૉક્ટર આવ્યા. તેણે કહ્યું, “સારું થયું તમે આવી ગયા પણ બેન્કના ઉચ્ચ અધિકારીને ખબર પડી એટલે એ લોકો તરત જ આવી ગયા હતા. તેમની જવાબદારી ઉપર તાત્કાલિક ટ્રીટમેન્ટ શરૂ કરી દીધી છે. સોરી, અમે તમારી રાહ જોઈ શકીએ એટલો સમય અમારી પાસે નહોતો.” બ્રાન્ચનો બધો સ્ટાફ હાજર હતો.
“અનુપમભાઈ, તમે જરા પણ ચિંતા ન કરતા. વિશાખાબહેન જ્યાં સુધી આંખો નહીં ખોલે ત્યાં સુધી અમે અહીંથી જવાના નથી.” આજે પહેલીવાર અનુપમને સંબંધોનું મૂલ્ય સમજાયું. તેની ઓફિસમાં બધાને ખબર હતી, છતાં કોઈ આવ્યું નહીં. અરે! ફોન કરીને પૂછ્યું પણ નહીં. જ્યારે વિશાખાના બેન્કના સ્ટાફે પોતાની જવાબદારીએ તાત્કાલિક ટ્રીટમેન્ટ શરૂ કરાવી દીધી. અનુપમને સમજાયું કે જેની પાછળ હું સમય અને પૈસા ખર્ચ કરતો હતો, એ તો પૂર્ણ પણે પ્રોફેસનલ સંબંધો નીકળ્યા. આધુનિકતાનો એક જ ચહેરો આજ સુધી અનુપમે જોયો હતો, આજે તેને આધુનિકતાનાં બીજા ચહેરાના દર્શન થયા અને એ મનોમન ધ્રુજી ગયો. તેણે આવી તો કલ્પના જ નહોતી કરી કે આધુનિકતાનાં અંચળા નીચેના સંબધો આટલા ખોખરા હોય છે.
ત્રીજે દિવસે વિશાખાએ આંખો ખોલી. ડોકટરે કહ્યું, “જુઓ કોણ આવ્યું છે. અનુપમ દોશી સતત ત્રણ દિવસથી તમે આંખો ખોલો તેની રાહમાં, ચિંતામાં ઘરે પણ નથી ગયા.” વિશાખાએ ધીમેથી આંખ ખોલી, અનુપમ સામે જોયું. આંખથી હસીને કહ્યું મને સારું છે ચિંતા ન કરતો. અનુપમે હાથના ઇશારાથી સાંત્વના આપી.
વિશાખાને, સ્પેશિયલ ડીલક્ષરૂમમાં ફેરવાવમાં આવી, “અનુપમ, આપણે આવા મોંઘા રૂમની જરૂર નથી, મને તો સેમી ડીલક્ષરૂમમાં પણ ફાવશે.”
“વિશુ”, વિશુ નામ સાંભળી વિશાખા ચમકી. અનુપમને જ્યારે જ્યારે વિશાખા ઉપર બહુ પ્રેમ ઉભરાતો ત્યારે વિશુ કહી બોલાવતો … “તે બરોબર સાંભળ્યું છે. આજથી હું તને વિશુ જ કહીશ અને બીજું તારે સ્પેશ્યલ ડીલક્ષ રૂમની જરૂર નથી પણ મારે છે. મેં ઓફિસમાં પણ કહી દીધું છે, તું સપૂર્ણપણે સ્વસ્થ ન થાય ત્યાં સુધી ઓફિસનું કામ હું ઘરેથી, તારી પાસે રહીને કરીશ.” વિશાખાના અંતરમનમાં એક છૂપી ઊર્મિની લહેર દોડી ગઈ.
વિશાખાને હોસ્પિટલમાંથી રજા આપી. બ્રાન્ચનો આખો સ્ટાફ તેના સ્વાગત માટે ઘરે હાજર હતો. અનુપમે જોયું કે તેની ઓફિસ સ્ટાફમાંથી બે વ્યક્તિ સિવાય કોઈ હાજર નહોતું. “અનુપમભાઈ, તમે નસીબદાર છો કે વિશાખાબહેન જેવાં તમારા જીવનસંગિની છે. અમારા ઉપરી અધિકારી હોવા છતાં એક ઘરના સદસ્ય હોય એમ અમારું ધ્યાન રાખે છે અને અમે જે કંઈ કર્યું છે તે, તેનું ઋણ ચૂકવવા માટે કર્યું છે. છતાં ય અમારી દૃષ્ટિએ તો એ અપૂરતું છે.” અનુપમે બધાનો આભાર માની વિદાય આપી.
અનુપમનાં મમ્મીપપ્પાને ખબર પડતાં તેઓ પણ આવી ગયાં હતાં. તેઓ અનુપમના વિશાખા સાથેના વર્તનથી દુઃખી હતાં અને મનમાં બીક હતી કે અનુપમે વિશાખાનું બરોબર ધ્યાન નહીં રાખ્યું હોય. પણ, આવ્યા પછી પરિસ્થિતિ જોઈને સંતોષ થયો કે આખરે અનુપમને વિશાખા સમજાણી.
“મમ્મીપપ્પા. હું, તમારાથી તમે મારા વિશાખા સાથે આગ્રહ કરી લગ્ન કરાવ્યાં એટલે બહુ નારાજ હતો. પણ, તમે વિશાખાને સમજવામાં સાચા હતા. હું આધુનિકતાના ખોટા ખ્યાલ અને દંભથી ભરમાઈ ગયો હતો. સાચા સંબંધો શું છે એ અને તેનું મૂલ્ય મને આજે સમજાઈ ગયું. વિશાખાની ટ્રીટમેન્ટમાં જરા પણ સમય ન બગડે એટલે હું પહોંચું એ પહેલાં તેની બેન્કના ઉચ્ચ અધિકારીએ જવાબદારી લઈ ટ્રીટમેન્ટ શરૂ કરાવી દીધી હતી. એ જ બતાવે છે કે વિશાખા આધુનિક રહનસહન વાળી નહીં હોવા છતાં તેના વિચારોનું મૂલ્ય કેટલું ઊંચું છે. આજે મને સમજાઈ ગયું કે માણસની રહેણીકરણી ગમે તેવી હોય પણ તે પરખાય છે વિચારોથી, બુદ્ધિમતાથી …..”
“બેટા, તને સાચું સમજાયું એ જ અમારા માટે ઘણું છે. તું ને વિશાખા સુખી રહો એથી વિશેષ અમારે તારી પાસેથી કંઈ ન જોઈએ.” વિશાખાએ અનુપમ સામે જોયું. અનુપમની આંખોમાંથી અવિરત પ્રેમ વરસી રહ્યો હતો. જાણે કહેતો હોય `દેર આયે દુરસ્ત આયે`. હવે હું તારો જ છું.