ઇમરાન ખાન પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન બન્યા એ પછી તેમણે ભારતના વડા પ્રધાનને પત્ર લખ્યો હતો કે ચાલો આપણે નવેસરથી સંબંધ સુધારવાનો પ્રયાસ કરીએ. મૂળમાં તો એવી વાત આવી હતી કે ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની જેમ ઇમરાન ખાન પણ દક્ષિણ એશિયાના શાસકોને સોગંદવિધિમાં હાજર રહેવા માટે બોલાવવાના છે, પરંતુ એ કોઈ કારણે પડતું મૂકવામાં આવ્યું. કદાચ ભારત તરફથી અનુકૂળ પ્રતિસાદ નહીં મળ્યો હોય એ બનવા જોગ છે. મેં આ કોલમમાં પણ લખ્યું હતું કે ઇમરાન પર બહુ ભરોસો કરવા જેવો નથી. ઇમરાન ખાન એક સમયે તાલેબાન ખાન તરીકે ઓળખાતા હતા. તેમણે ત્રાસવાદીઓને જેર કરવાના અમેરિકાના પ્રયાસોનો તો વિરોધ કર્યો હતો, પરંતુ પાકિસ્તાન સરકારના પ્રયાસોનો પણ વિરોધ કર્યો હતો. ચીન-પાકિસ્તાન કોરિડોરનો સુધ્ધાં વિરોધ કર્યો હતો. ભારત સાથે તેઓ એક જ સમયે પ્રેમ અને ધિક્કારનો સંબંધ ધરાવે છે.
હવે જ્યારે પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાનનો પત્ર આવ્યો ત્યારે ભારતે પ્રતિસાદ આપવો જરૂરી હતો. આમ પણ ભારત સરકાર ફરી વાતચીતનો દોર શરૂ કરવા કોઈ મોકો શોધતી હતી. આવા મોકા પાકિસ્તાનના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન નવાઝ શરીફે તેમના કાર્યકાળ દરમ્યાન આપ્યા હતા, પરંતુ ભારતે એ દરેક મોકાને રોળી નાખ્યા હતા. વિધાનસભાઓની ચૂંટણીઓ લડવા ૫૬ ઈંચની છાતીનો દેખાડો કરવો જરૂરી હતો. આ એવી સરકાર છે જે પાકિસ્તાન અને કાશ્મીરનો ઉપયોગ અંગત રાજકીય લાભ માટે કરે છે. ૨૦૧૪ના ઓગસ્ટ મહિનામાં પહેલીવાર જ્યારે ભારત સરકારે પાકિસ્તાન સાથેની સચિવ સ્તરની વાતચીત રદ્દ કરી ત્યારે જે કારણ આપવામાં આવ્યું એ તો હાસ્યાસ્પદ હતું. નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભારત-પાક સંબંધોનો લાંબો ઇતિહાસ છે, પણ ટૂંકમાં કહેવું હોય તો એટલું જ કહી શકાય કે ટેરર કે ટૉકમાંથી કોઈ એકની પસંદગી જેમ પાકિસ્તાન કરી શકતું નથી એમ બિરિયાની કે બારણેતાળાં માંથી કોઈ એક પસંદગી ભારત સરકાર કરી શકતી નથી.
ઇમરાન ખાનના પત્રનો ભારતે અનુકૂળ પ્રતિસાદ આપ્યો હતો સને ૨૭મી સપ્ટેમ્બરે ન્યુ યોર્કમાં યુનોની સામાન્યસભા વખતે ભેગા થનારા ભારત અને પાકિસ્તાનના વિદેશ પ્રધાનો મળે એવું ઠરાવવામાં આવ્યું હતું. સીધી વિદેશ પ્રધાનના સ્તરની વાતચીત કોઈ પ્રાથમિક તૈયારી વિના. પ્રાથમિક સ્તરે તૈયારી વિના ઉચ્ચ સ્તરે વાતચીત ત્યારે થતી હોય છે જ્યારે બે દેશ સંબંધોમાં પેદા થયેલો ગતિરોધ (રૉડબ્લોક) તોડવા પ્રતિબદ્ધ હોય અને તેમને ખાતરી થઈ ગઈ હોય કે નીચલા સ્તરે ગતિરોધ તૂટી શકે એમ નથી. જ્યારે સીધી વિદેશ પ્રધાનના સ્તરે વાતચીતનો દોર ફરી શરૂ કરવાનું ઠરાવાયું ત્યારે મનમાં રાજીપો થયો હતો કે ચાલો બે દેશ વાતચીતનો દોર ફરી શરૂ કરવા પ્રતિબદ્ધ છે, પછી ગમે તે અવરોધ આવે.
અવરોધ આવવાનો હતો અને આવ્યો. કદાચ જાણીબૂજીને અવરોધ પેદા કરવામાં આવ્યો હોય, કારણ કે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સંબંધો સુધરે એમ પાકિસ્તાનમાં કેટલાક લોકો ઈચ્છતા નથી. પાકિસ્તાનમાં ત્રાસવાદનું અર્થતંત્ર વિકસ્યું છે જેના અનેક લોકો લાભાર્થી છે અને તેઓ ખૂબ શક્તિશાળી છે. કાશ્મીરની ખીણમાં રોજ હિંસાની ઘટના બની રહી છે. ૨૦મી સપ્ટેમ્બરે જમ્મુ અને કાશ્મીરની સરકારના ત્રણ સ્પેિશયલ પોલીસ ઓફિસરની હત્યા કરવામાં આવી અને એક બોર્ડર સિક્યોરિટી ફોર્સના એક જવાનનો ક્ષત-વિક્ષત કરેલો મૃતદેહ મળી આવ્યો. ૨૧મી સપ્ટેમ્બરે ભારત સરકારે યુનોમાં યોજાનારી વિદેશ પ્રધાનો વચ્ચેની વાતચીત રદ્દ કરી નાખી. કારણ ભારતના આત્મસન્માનનું નથી, ત્રણ રાજ્યોમાં યોજાનારી ચૂંટણી છે.
ટેરર અને ટૉક સાથે ન ચાલે એ જો ભારત સરકારની ભૂમિકા હોય તો જ્યાં સુધી ત્રાસવાદનો અંત ન આવે ત્યાં સુધી વાતચીતનો કોઈ પ્રયાસ જ ન કરવો જોઈએ. સતત એક વરસ સુધી ત્રાસવાદી ઘટના નહીં બને એ પછી જ ભારત સરકાર વાતચીતના ટેબલ પર બેસશે એમ કહી દેવું જોઈએ. એ પછી અન્ય દેશોમાં અન્ય પ્રસંગે સાઈડ લાઈનમાં મળવાના કે કોઈ ત્રીજા દેશમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકારો છૂપી રીતે મળે એવા કે વિદેશથી પાછા ફરતા અચાનક ઇસ્લામાબાદ ઊતરી જવાના પ્રયાસ ન કરવા જોઈએ. બારણાં બંધ એટલે બંધ. આખું એક વરસ ત્રાસવાદી ઘટના વિના વીતશે પછી વાતચીત વિષે વિચારીશું, એ પહેલાં અમને વાતચીતના ઈજનનો પત્ર પણ નહીં લખતા એમ પાકિસ્તાનને હંમેશ માટે કહી દેવું જોઈએ. પરફેકટલી ઓલ રાઈટ. ભારત સરકારને આવી ભૂમિકા લેવાનો અધિકાર છે, પણ પછી એ ભૂમિકા પકડી રાખવી જોઈએ. અહીં તો ત્રાસવાદી ઘટનાને ત્રણ મહિના વીત્યા નહીં કે પાછા શાંતિદૂતના વાઘા શોધવા માંડો એ ન ચાલે.
હું જે સલાહ આપી રહ્યો છું એ ભારત સરકાર જાણતી નથી એવું નથી. તેને પણ ખબર છે કે બારણે તાળાંનો એક વિકલ્પ છે, પણ એ વિકલ્પ વ્યવહારુ નથી એની પણ ભારત સરકારને જાણ છે. જો ત્રાસવાદી ઘટનાઓ છતાં ય અને તેની વચ્ચે વાતચીત કરવી જ પડે એમ છે તો પછી મર્દાનગીના ખોટા દેખાડા શું કામ કરો છો? અત્યાર કરતાં અનેકગણી ગંભીર ઘટનાઓ અટલ બિહારી વાજપેયીના સમયે બની હતી અને એ છતાં એની વચ્ચે વાજપેયી શાંતિના રસ્તાઓ શોધતા હતા અને શાંતિના રસ્તાઓ વાતચીત દ્વારા જ હાથ લગતા હોય છે. કોઈ એક કિનારે રહોને. કિટ્ટાનો માર્ગ વ્યવહારુ ન લાગતો હોય તો ગમે એટલી પ્રતિકૂળતા હોય પણ વાતચીત કરતા રહો અને કિટ્ટા કરીને દેશને ફાયદો થતો હોય તો બુચા વિષે વિચારવાનું છોડી દો. શાંતિદૂતની પ્રતિષ્ઠા ભલે નેહરુ ભોગવતા. નેહરુ પણ થવું અને ઇઝરાયલના ગોલ્ડા માયર પણ બનવું એ બન્ને એક સાથે તો શક્ય નથી. કોઈ એક પ્રતિષ્ઠા બીજા માટે છોડી દેવાનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.
ભારતે વાતચીત રદ્દ કરી એ પછી ઇમરાન ખાને ગુસ્સામાં પ્રતિક્રિયા વ્યક્ત કરતા કહ્યું હતું કે જ્યારે નાના માણસો મોટા પદ પર બેસી જાય ત્યારે આવું થાય. નાના માણસો બીગ પિક્ચર જોઈ શકતા નથી. પ્રતિક્રિયા પરથી લાગે છે કે ઇમરાન ખાન પોતાને બીગ પિક્ચર (મોટાં સપનાં જોનારા) જોનારા મોટા માણસ સમજતા લાગે છે. હવે કહો મોટો માણસ આવું બોલે? આ મોટા કદના માણસની ભાષા છે? ભારત અને પાકિસ્તાનના વિદેશ પ્રધાન વચ્ચેની વાતચીત નજીકમાં હોય ત્યારે બી.એસ.એફ.ના જવાનની ગોળીથી માર્યો ગયેલો કાશ્મીરી યુવક બુરહાન વાણીની ટપાલ ટિકઇટ કોઈ બહાર પાડે? ભારત માટે જે ત્રાસવાદી છે એ પાકિસ્તાન માટે શહીદ હોય તો પણ પાકિસ્તાન વાતચીત થાય ત્યાં સુધી અને વાતચીતમાંથી શું નીપજે છે એ જોવા સુધી રાહ જોઈ શકતું હતું.
એક બાજુ ‘તમે શાંતિની દિશમાં એક ડગલું ચાલશો તો પાકિસ્તાન બે ડગલાં ચાલશે’ એવી ખાતરી આપતો પત્ર લખો અને બીજી બાજુ પહેલું ડગલું માંડવામાં આવે એની પૂર્વસંધ્યાએ ભારત જેને દેશનો દુશ્મન સમજે છે તેની ટપાલ ટિકઇટ બહાર પાડો એ પરિપક્વ મુત્સદી રાજપુરુષના લક્ષણ છે? આજકાલ જગત આખામાં લોકશાહી દેશોમાં નાના માણસો મોટા પદ પર બિરાજમાન થઈ રહ્યા છે અને એમાં પાકિસ્તાન અપવાદ નથી. જગત આખામાં પ્રજા આર્થિક ગતિરોધ, બેરોજગારી, મોંઘવારી, થોડા હાથોમાં સંપત્તિનું કેન્દ્રીકરણ અને શાસકોને ખિસ્સામાં રાખતા ક્રોની કેપિટલિઝમથી ગુસ્સામાં છે; ત્યારે લોકોની ભાષામાં બોલીને લોકોના ગુસ્સાને વાચા આપનારા, સાવ અદ્ધર વાયદા કરનારા, જટિલ સમસ્યાઓનું સરળીકરણ કરનારા અને પોતાને અકસીર ઈલાજ તરીકે પેશ કરનારાઓ ચૂંટાઈ આવે છે. ઇમરાન ખાન પણ આમાંના એક છે.
(આ લખનાર એક અઠવાડિયા માટે બંગલાદેશમાં નોઆખલીની યાત્રાએ જતો હોવાથી છઠ્ઠી ઓક્ટોબર સુધી ‘કારણ-તારણ’ અને ‘નો નોનસેન્સ’ પ્રગટ નહીં થાય.)
સૌજન્ય : ‘કારણ-તારણ’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 26 સપ્ટેમ્બર 2018
હરીન્દ્ર દવે ઊર્મિશીલ કવિ છે. વ્યવસાયે પત્રકાર એવા હરીન્દ્રભાઈ ‘જન્મભૂમિ’ અને ‘જન્મભૂમિ-પ્રવાસી’ના મુખ્ય તંત્રી તરીકે છેવટ સુધી કાર્યરત હતા. હરીન્દ્ર દવે એટલે ઉત્તમ ગીતકાર અને સંવેદનશીલ ગઝલકાર. એમનું કવિત્વ રાધા-કૃષ્ણનાં ગીતોમાં, પ્રેમ વ્યક્ત કરતાં ગીતોમાં તો છે જ પણ ફૂલ કહે ભમરાને, એક રજકણ જેવાં એમનાં અન્ય ગીતો લોકપ્રિય તથા કાવ્યતત્ત્વથી સભર છે. એમનાં કાવ્યોમાં લય જાણે દરિયાઈ લહેરની જેમ સ્વાભાવિક ગતિથી વહે છે તેમ જ અપ્રતિમ ભાવ માધુર્ય ધરાવે છે. રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા હરીન્દ્ર દવે સ્વભાવે ઋજુ, સંવેદનશીલ અને અંતર્મુખી. કૃષ્ણ ગીતોમાં એમનો હાથ કોઈ ઝાલી ન શકે. એમનાં ગીતોએ શ્રોતાઓને હંમેશાં ડોલાવ્યા છે. પાન લીલું જોયું પણ એમાંનું જ એક ગીત છે.
આ ગીતનાં ગાયિકા હંસા દવે એટલે સૌમ્ય વ્યક્તિત્વ અને સુમધુર અવાજ. તેઓ નાનાં હતાં ત્યારે ઘરમાં સંગીતનું કોઈ જ વાતાવરણ નહીં. રેડિયો સુધ્ધાં નહીં. સૌપ્રથમ સ્વરો ઘરની પ્રાર્થનામાં ચાર- પાંચ વર્ષની ઉંમરે વહ્યા હશે એવું કંઈક એમને યાદ છે. અમદાવાદમાં બચપણ વીત્યું હતું અને કોલેજકાળ દરમિયાન કોલેજની સ્પર્ધાઓ અને સુગમ સંગીતના કાર્યક્રમોમાં ગાવાની શરૂઆત કરી હતી. લતા મંગેશકરથી ખૂબ પ્રભાવિત છતાં એમણે અવાજની આગવી ઓળખ પ્રસ્થાપિત કરી છે. ક્યારે ય કોઈની કોપી કરવાની કોશિશ કરી નથી. એમનો અવાજ જ એમની ઓળખ બની રહે એવું ઇચ્છતા હંસાબહેનની પ્રિય પંક્તિ છે : નામ ગુમ જાયેગા, ચહેરા યે બદલ જાયેગા, મેરી આવાઝ હી પહેચાન હૈ, ગર યાદ રહે! પાન લીલું … ગીતને લોકપ્રિય બનાવનાર ગાયક કલાકાર હંસા દવે આ ગીત વિશે કહે છે, "હું માનું છું કે ગીત ફક્ત કવિનું જ કહેવાય. કવિ પહેલો શબ્દ લખે ત્યારે જ ગીતની કુંડળી બની જતી હોય છે. ઉત્તમ કવિની કવિતાને પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાયના સંગીતનો સાથ મળે પછી પૂછવું શું? આ ગીત બે જ સિટિંગમાં બેસાડી દીધું હતું. પહેલાં તો મને આ ગીત સાવ સીધું-સરળ લાગ્યું. મને એમ થયું કે આવું આ ધીમી લયનું ગીત કેવી રીતે ઉપડશે? પરંતુ ગાતાં ગાતાં ગીતના શબ્દો સાથે ભાવ ઉમેરાતો ગયો. પછી તો અંગત રીતે પણ મને ખૂબ ગમવા માંડ્યું હતું. રેડિયો પર રજૂ થયા બાદ એટલું પ્રસિદ્ધ થયું કે એંસીના દાયકામાં વિસનગરમાં અમારો એક પ્રોગ્રામ હતો. ઓડિટોરિયમ ભરચક હતું. એમાં પાન લીલું જોયુંની ફરમાઈશ આવી. મેં ગાયું, વન્સ મોર થયું. એવામાં ઓડિયન્સમાંથી અચાનક એક બહેન હાર લઈને આવ્યાં. સ્ટેજ પર બેઠેલાં અમને ત્રણેય-ગાયક, સ્વરકાર અને સંચાલકને થયું કે બહેન હાર કોને પહેરાવશે! વધુ કંઈ વિચારીએ એ પહેલાં એમણે મારા ગળામાં હાર પહેરાવી દીધો અને કહ્યું કે હંસાબહેન તમારે માટે મારી પાસે શબ્દો નથી. અત્યંત સુંદર ગીત તમે એટલું ભાવવાહી રીતે ગાયું કે મારાથી રહેવાયું નહિ એટલે હું ઊભી થઈ અને મારા ગળાનો હાર તમને પહેરાવી દીધો. અગાઉ કહ્યું તેમ દરેક ગીત નસીબ લઈને આવતું હોય છે. આ ગીત બીજું કોઈ પણ સ્વરબદ્ધ કરી શકે અને કોઈ પણ વ્યક્તિ ગાઈ શકે પણ કવિના શબ્દને કોઈ હલાવી શકે નહીં. ગીતના પહેલા શબ્દે જ એની કુંડળી મંડાઈ જતી હોય છે. રાધાનું નામ …. ગીત લખાયું ત્યારે ધાર્યું નહોતું કે આટલું લોકપ્રિય થશે. ઘણીવાર એવું પણ બને કે શબ્દો સરસ હોય, સ્વરાંકન સુંદર હોય, ગાયક-સંગીતકારને ગીત ખૂબ ગમતું હોય છતાં લોકપ્રિય ન થાય. મને શ્રેષ્ઠ કવિઓની રચનાઓ ગાવાનું સદ્ભાગ્ય સાંપડ્યું છે એ પણ નસીબની બલિહારી! આ ગીતમાં, કાનુડાના મુખમાં બ્રહ્માંડ દીઠું રામ એ શબ્દો તો ગીતની પરાકાષ્ઠા છે.
હવે આબરૂ ઢાંકવા માટે અંજીરનું પાન પણ બચ્યું નથી. રાફેલ વિમાનસોદામાં થયેલા ભ્રષ્ટાચારમાં ધ્રુજારી પેદા કરતો ધડાકો ફ્રાન્સના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ ફ્રાન્કોઇસ ઓલાન્દે કર્યો છે. ગયા વરસે ભારત સરકારે દ’સૉલ્ટ એવિયેશન કંપની સાથે વિમાનનો સોદો કર્યો ત્યારે ઓલાન્દ ફ્રાન્સના પ્રમુખ હતા. તેમણે કહ્યું છે કે ભારત સરકારે (ભારત સરકારે એટલે કે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પોતે, કારણ કે સોદો કરવામાં આવ્યો ત્યારે એ સમયના સંરક્ષણપ્રધાન મનોહર પર્રિકરને ફ્રાન્સ નહોતા લઈ જવામાં આવ્યા) રિલાયન્સનું નામ સૂચવ્યું હતું અને એ પછી અમારે કાંઈ કહેવાપણું કે કરવા જેવું હતું જ નહીં. આમ કોણ કહે છે? ફ્રાન્સના એ સમયના પ્રમુખ ખુદ.