કવિતાના પ્રાણમાં
પ્રચ્છન્ન કે પ્રગટ પુછાતો પ્રશ્ન હોય છે,
સમાજને, સત્તાને, સ્વયમ્‌ સૌની સમજને.

*

વેદનાની સ્મૃતિમાંથી સરતા શબ્દો હૃદયસ્પર્શી હોય છે,
વ્રણમાંથી વહેતા શબ્દો વિરલ હોય છે,
માનવીય અસ્તિત્વનો આધાર હોય છે.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 જુલાઈ 2021; પૃ. 16

ગુજરાત પ્રદેશના સંસ્કૃત સાહિત્યમાં ખાસ કરીને મહાભારતના મર્મોને ખુલ્લા કરી આપનાર શ્રેષ્ઠ વક્તા તરીકે જેમની ગણના થાય તેવા સંસ્કૃતના પ્રકાંડ પંડિત, એક ઉમદા વિવેચક ડૉ. શાન્તિકુમાર પંડ્યાનું તા. ૧૭/૫/૨૦૨૧ના રોજ નિધન થયું છે, જેનાથી સંસ્કૃત જગતમાં ન પુરાય તેવી ખોટ પડી છે. ગુજરાતમાં રચાયેલાં મહાભારત આધારિત રૂપકોના અભ્યાસીઓનો જાણે અસ્ત થઈ ગયો છે.

મહેસાણા જિલ્લાના નાનકડા નદાસા ગામમાં તા. ૫-૯-૧૯૪૧ના રોજ શિક્ષક દિવસે મોઢ ચતુર્વેદી કુળમાં જન્મેલા ડૉ. શાન્તિકુમાર પંડ્યાને વારસામાં મળેલ સંસ્કારનું સિંચન થતા સ્વાભાવિક રીતે જ સંસ્કૃત વિષયમાં વિશેષ રુચિ દાખવતાં એમ.એ., પીએચ.ડી.ની પદવી સંસ્કૃત વિષય સાથે હાંસલ કરી.

અમદાવાદની સેન્ટ ઝેવિયર્સ કૉલેજમાં સ્નાતક કક્ષાએ લગભગ ૪૦ વર્ષ સુધી સુદીર્ઘ સેવા તેમ જ અનુસ્નાતકમાં ૩૫ વર્ષ સુધી એમના શિષ્યોને જ્ઞાન પીરસતા રહ્યા હતા. ક્લાસમાં પંડ્યાસાહેબ ‘કાવ્યપ્રકાશ’ ભણાવતાં હોય, ત્યારે સાક્ષાત્‌ મમ્મટાચાર્યનો જ જાણે આવિર્ભાવ ન થતો હોય તેવું લાગતું. એમની સમજાવવાની સાહજિક શૈલી એવી નિરાળી હતી કે ભલભલા વિદ્યાર્થીઓ આસાનીથી સમજી શકતા. આવી શીખવવાની અદ્‌ભુત કળાનો સંચાર એમની વિદ્યાર્થીઆલમમાં દૃષ્ટિગોચર થતો હતો. આથી જ સદ્‌ગત પંડ્યાસાહેબ પ્રિય શિષ્યોના આદર્શ બની જતા. એમના શિષ્યો સંસ્કૃત વિષયને જાણતાં, માણતાં, પિછાણતાં, અનુભવતાં જ્ઞાનરૂપી કસોટીની એરણ ઉપર ઘડાતા થાય તે માટે તેઓ અથાગ પ્રયત્નો કરતા. તેઓ મહાભારતના વિષયવસ્તુનું ઉત્તમ વિશ્લેષણ કરી એમાં આવતાં કૃતિનિષ્ઠ રહસ્યોને ખોલી આપવામાં નિપુણ હતા. આથી આપણે ચોક્કસપણે કહી શકીએ કે સંસ્કૃતની કૃતિનું ઉત્તમોત્તમ રસદર્શન કેવી રીતે કરી શકાય એ દિવંગત પંડ્યાસાહેબ પાસેથી શીખવા મળતું હતું.

સ્વ.પંડ્યાસાહેબ વિદ્યાર્થીવત્સલ વર્ગને સ્વર્ગમાં ફેરવી દેવામાં બેતાજ બાદશાહ હતા. વર્ગમાં સાહજિકતાથી અભિનય રજૂ કરતાં નાટ્યો અને કાવ્યો લગભગ કંઠસ્થ હતાં. ઑલ ઇન્ડિયા રેડિયો પર પણ સંસ્કૃત પાઠશાળાના વર્ગોનું સુચારુ સંચાલન કરી તેને વધુ ને વધુ લોકભોગ્ય બનાવવાની દિશામાં ખૂબ જ મોટું યોગદાન આપ્યું હતું. સંસ્કૃતમાં પણ રૂપકો ભજવતા. આકાશવાણી તથા દૂરદર્શન પર રથયાત્રા હોય કે જન્માષ્ટમી પર શ્રીકૃષ્ણના જન્મોત્સવ કે અન્ય સાહિત્યને લગતાં કાર્યક્રમોમાં સંસ્કૃત તજજ્ઞ તરીકે એમણે અનહદ સેવાઓ આપેલી છે. અરે ! દૂરદર્શન ઉપર મહાભારત શ્રેણી દર રવિવારે રજૂ થતી, ત્યારે ‘ગુજરાત સમાચાર’માં આ મુરબ્બી પ્રત્યેક એપિસોડનો ચિતાર આપી મહાભારતનાં પાત્રોને મૂલવવાની સમજ કેળવતા હતા.

મહાભારતની સમીક્ષિત વાચના ગુજરાતીમાં તૈયાર કરવા માટે પ્રવીણ પ્રકાશન, રાજકોટે જે બીડુ ઝડપ્યું અને લેખકોને પસંદ કર્યા તેમાં દિવંગત પ્રો. ડૉ. નાન્દીસાહેબ સાથે સદ્‌ગત ડૉ. શાન્તિકુમાર પંડ્યાને પણ પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. ઓરિએન્ટલ કૉન્ફરન્સ ગુજરાતમાં યોજાઈ ત્યારે સંપૂર્ણ ઉત્તરદાયિત્વ સંસ્કૃત અધ્યાપકમંડળના નેજા હેઠળ તેમણે હેમખેમ પાર પાડ્યું હતું.

આવા સ્વ.પંડ્યાસાહેબને માનવસંસાધન વિભાગ, ન્યુ દિલ્હી ઈ.સ. ૧૯૮૬ તથા ૧૯૮૭માં બે ગુજરાતી કૃતિઓ ‘ગામનાં તીરથ’ અને ‘સુખનો સૂરજ’ને ગુજરાતી ભાષામાં પ્રૌઢશિક્ષણ અનુસરણ માટેનો રાષ્ટ્રીય ઍવૉર્ડ પ્રાપ્ત થયો હતો. આ ઉપરાંત સંસ્કૃતસાહિત્ય અકાદમી તરફથી ૧૯૯૪માં સંશોધનને લગતું પારિતોષિક પ્રાપ્ત થયું હતું.

સદ્‌ગત પંડ્યાસાહેબના માર્ગદર્શન હેઠળ ત્રણ વિદ્યાર્થીઓએ પીએચ.ડી.ની ઉપાધિ મેળવી છે. તેમના રસના વિષયોની વાત કરીએ તો તેમાં મહાભારત અને તત્ત્વદર્શન, ગુજરાતમાં લખાયેલું સંસ્કૃત સાહિત્ય, સંસ્કૃત કાવ્યમીમાંસા અને પાશ્ચાત્ય સાહિત્યશાસ્ત્રનું તુલનાત્મક અધ્યયન, ભારતીય સંસ્કૃતિ અને હિન્દુ ધર્મ, શ્રીમદ્‌ ભગવદ્‌ ગીતા, તત્ત્વજ્ઞાન અને ગુજરાતમાં રચાયેલા મહાભારત પર આધારિત સંસ્કૃત રૂપકો અને મહાકાવ્યો ઉપર વિશિષ્ટ કાર્ય કરેલ છે. આ સિવાય લગભગ ૬૦ જેટલાં પુસ્તકો સરસ્વતી પ્રકાશન અને પાર્શ્વ પ્રકાશનમાંથી ગુજરાતી, સંસ્કૃત, અંગ્રેજી અનુવાદ વિવેચનટિપ્પણી સાથે પ્રગટ થયા છે.

સંસ્કૃત વિષયની અને વિષયના અધ્યાપકોની ચિંતા, સતત એમના પ્રશ્નોની મથામણ મજબૂત રીતે અને નિર્ભયતાથી એમના કાર્યકાળમાં સારી રીતે રજૂઆત કરતા હતા. એમનાં વ્યાખ્યાનો પણ સતત વિદ્વત્તાપૂર્ણ અને અભ્યાસ માગી લે તેવા અનેકાનેક સંદર્ભો સાથેનાં રહેતાં. તેઓ સ્પષ્ટ વક્તા સરળ, સહજ, નિખાલસ હોવા છતાં તેજોદ્વેષથી પર વિદ્યાપુરુષ હતા.

મારો એમની સાથેનો ઘરેલુ સંબંધ રહ્યો છે. ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં પેપર મૂલ્યાંકનમાં ચૅરમેનપદે રહી અમને તટસ્થ મૂલ્યાંકન શીખવતા. મારી કૉલેજમાં બેથી ત્રણ વખત વ્યાખ્યાન આપવા આવ્યા ત્યારે મહાભારત પર આધારિત રૂપકોનું સાંગોપાંગ વક્તવ્ય આપી વિદ્યાર્થીઓને રસતરબોળ કરી દેતા. આખા વર્ગને ગૂંજવી દેતા હતા. આવા પ્રેમાળ સ્વભાવના દિવંગત પંડ્યા સાહેબને મારી ભાવપૂર્ણ શ્રદ્ધાંજલિ નતમસ્તકે અર્પણ કરું છું.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 જુલાઈ 2021; પૃ. 14

ઘણા લોકો આજકાલ 'ડિપ્રેસન' શબ્દ બહુ વાપરે છે. અંગ્રેજી ન જાણતા હોય એવા લોકો પણ બોલે છે : જેમ કે, શનિબુન બોલતાં હોય – મને હારું આજકાલ ડિપ્રેસન બૌ થાય છે. કેમ કે એમનું જીવાભૈ હારેનું કનેક્શન તૂટી ગયું હોય …

સાચો ઉચ્ચાર કરવો હોય તો ‘ડિપ્રેશન’ બોલવું જોઇએ. પણ ચાલે, અંગ્રેજી ભણેલા પણ શું કરવું જોઈએ, શું નહીં, ક્યાં સમજતા હોય છે? ગૉટપિટિયા ગુજરાતીઓ વાતે વાતે ‘ડિપ્રેસન’ ‘ડિપ્રેસન’ કરવા માંડ્યા એટલે શનિબુન કે જીવાભૈ શીખી ગયાં. ગૉટપિટિયા તો ડિપ્રેશ્ડ્ જ હતા, આ ભોળિયાં એટલાં બધાં ડિપ્રેશ્ડ્ ન’તાં, તો ય બોલવા માંડેલાં.

મારે આજે એ કહેવું છે કે હ્યુમન કનેક્શનમાં ડિપ્રેશન ભારે ભૂમિકા ભજવે છે અને તે પર ખૂબ ધ્યાન આપવાની જરૂરત છે.

‘ડિપ્રેશન’નું ગુજરાતી, ‘નિરાશા’ અથવા ‘હતાશા’. હું અહીં ‘નિરાશા’ પ્રયોજીશ.

પેલી વાત આગળ ચલાવું : શનિબુન ગરીબ ઘરની છે એવું જાણતાં જ જીવાભૈએ કનેક્શન લૂઝ પાડી દીધું. ભાગી ગયો. કનેક્શન તૂટી ગયું. પણ શનિબુન જોડે દામુભૈ જોડાઈ ગયો કેમ કે દામુભૈ પોતે ડિપ્રેશ્ડ્ હતો. એટલા માટે કે સવીબુન એને છોડીને જતી રહેલી. કારણ એ કે દામુભૈ કાળોમૅંશ હતો. જો કે શનિબુનને ભલે કાળોમૅંશ પણ ‘બરાબર’ લાગેલો કેમ કે તવંગર હતો. પરિણામે, બન્ને જોડાઈ ગયાં. બન્નેનું ડિપ્રેશન ભાગી ગયું. બે સમદુખિયાં મળ્યાં, સમ્બન્ધ તૂટવાથી થયેલી નિરાશાનો નાશ થયો.

જો કે આમાંથી બોધ એમ ન લેવાય કે ચાલો, ફાવતું નથી તો કનેક્શન તોડી નાખીએ, નવું મળી રહેશે. બીજું સમદુખિયું મળી જશે એની ખાતરી આ સંસારમાં કોને હોય છે? પેલા જીવાભૈને તવંગરના ઘરની હજી કોઈ મળી નથી. કેમ કે, એવી કોઈ એવા કોઈની તલાશમાં છે.

ભલે.

માણસ નિરાશ થાય જ છે. આપણને નિરાશવદનોની ચિન્તા થાય છે, પણ કાયમ હસતા રહેતા હાસવદનોની પણ થવી જોઈએ. બને કે એમનાં હાસ્યની નીચે દુ:ખ છુપાયલું હોય અને એની એમને જાણ જ ન હોય. ઘણી વાર તો મને એમ થાય કે નિરાશ ન થયો હોય એવાને માણસમાં જ ન ગણું. કેમ કે નિરાશા મનુષ્યસહજ છે. એથી પુરવાર થાય છે કે એ મનુષ્ય છે.

નિરાશાનું કારણ સાદું છે, આશા હરાઈ જાય એટલે માણસ હત્ આશ, નિરાશ, થઈ જાય. સલીમભાઈએ આશા ગુમાવી એટલે નિરાશ થયા. ભીમાભૈનું સોમભૈનું મંગળાબુનનું બુધાભૈનું ગુરુનું શિષ્યનું પ્રધાનનું પ્રજાનું બધાંનું એમ જ થાય – આશા ન ફળે એટલે મનુષ્ય નિરાશ થાય. હસતો, રડતો થઈ જાય.

આ ‘આશા/નિરાશા’ બાયનરી ઑપોઝિશન છે – દ્વિસંગી વિરુદ્ધો છે. અર્થ બાબતે એકબીજાને કાપે છે, પણ સંગી છે, સાથેસાથે રહે છે.

બોધ આપનારા બહુ હોય છે. ભલમનસાઇથી કહેતા હોય છે : સુમનભાઈ, દુખી ન થાવ, સંસાર છે, ચાલ્યા કરે, બધું સારું થઈ જશે : ઉમેરતા હોય છે : સુખદુ:ખ મનમાં ન આણીએ, ઘટ સાથે રે ઘડિયાં; નિરાશાને ભૂલી જાવ, સારી વસ્તુ નથી, તબિયત બગડશે : એવું બોધશ્રવણ થતાં માત્રઆશ્વાસન મળે છે. કેમ કે દુ:ખ અને તેની સાથે જોડાયેલી નિરાશા પર એવો વ્યવહારુ ડહાપણનો ટોપલો ઢાંકી દેવાથી મારું દુ:ખ ટળતું નથી. એટલા માટે, કે નિરાશા કદી ઢાંકનારાઓની નથી હોતી, મારી હોય છે, મારા ઘટ સાથે જોડાયેલી હોય છે. એટલે કે એ એક હાઇલિ પર્સનલ વસ્તુ છે.

મને કહેવા દો કે બ્લૅન્કેટિન્ગ અ મિઝરી ઇઝ નૉટ ઇટ્સ સૉલ્યુશન.

મનોવિજ્ઞાને ‘ડિસ-ઑર્ડર’ નામે આનો ખાસ્સો વિમર્શપરામર્શ કર્યો છે. તદનુસાર, એ એક માનસિક બીમારી છે. માણસનાં ભાવજગત અને આચાર-વિચાર પર ઘણી અસર કરે છે. માણસ વારે વારે બબડે – મૂડ નથી યાર, છોડ ને. ઉદાસ થઈ જાય, કશામાં એને રસ ન પડે, કામમાં રુચિ ન રહે, ઘરમાં કે બહાર નબળો ને ઢીલો પડી જાય. માનસિક કમજોરી શરીરમાં પણ પ્રસરે. ભૂખ ઓછી લાગવા માંડે, વજન ઘટે. ક્રમે ક્રમે એને ઍન્ક્ઝાઇટી સતાવે, વલોપાત થાય, જીવને કઢાપા ને કઢાપા. એટલે લગી કે જીવન એને મીનિન્ગલેસ, વ્યર્થ લાગે, ઍબ્સર્ડ લાગે, આપઘાતના વિચાર આવે. મનોવિજ્ઞાન આ ડિસ-ઑર્ડરના ઇલાજ પણ બતાવે છે. એ ઇલાજ દરદી વ્યક્તિની અવસ્થા જોઈને કરાય છે, માટે અટકું.

Jacques Derrida

Picture Courtesy : goodreads.

જગવિખ્યાત ફિલસૂફ દેરિદાના ડિકન્સ્ટ્રકશન વિચારે મને સુઝાડ્યું છે કે સંસારમાં દુ:ખ ભાષાને કારણે છે. મનુષ્યચિત્તે રચેલી ‘ઊંચ’ અને ‘નીચ’, ‘સમ’ અને ‘વિષમ’ ‘જમણું’ અને ‘ડાબું’, ‘સભ્ય’ અને ‘અસભ્ય’ જેવી કોટિઓને કારણે ભાષામાં કેટલાં ય બાયનરી ઑપોઝિશન્સ જન્મ્યાં છે – જેવાં કે વ્હાઇટ/બ્લૅક, જેન્ડર અને સૅક્સ્યુઆલિટીનો ઉમેરો થતાં, વ્હાઇટ/પીપલ ઑફ કલર, અને કાચું/પાકું, સંસ્કારી/ જંગલી, કે સ્ત્રી/પુરુષ વગેરે તો સૈકાઓથી જન્મેલાં સુદૃઢ છે.

હવે એમાં આશા/નિરાશાના આપણા પેલા બાયનરી ઑપોઝિશનને પણ ઉમેરી દો. શનિબુનના જીવનમાં જે બન્યું એનું મુખ્ય કારણ તો ગરીબી છે. એ ગરીબ હતી એમાં એનો શો વાંક? કાળામૅંશ હોવું એ તો જિનેટિક છે. એમાં દામુભૈનો શો વાંક? વાંક સમાજમાં ઘર ઘાલી ગયેલી રુગ્ણ માનસિકતાનો છે. એમાં, ગરીબ/તવંગર અને ગોરાં/કાળાં જેવાં બાયનરી ઑપોઝિશન્સે મોટો ભાગ ભજવ્યો હોય છે.

બાયનરી ઑપોઝિશન્સ માનવજીવન પર પોતાનો પ્રભાવ પાથરતાં હોય છે. મુખ્ય એ કે એ રાજકારણ સરજે છે. એથી સંસારમાં જૂઠ, દમન, શોષણ અને અન્યાય જનમે છે. આપણે ઇચ્છીએ કે ન ઇચ્છીએ, રાજકારણમાં ભેરવાવાનું થાય જ છે. વાત ત્યાં નથી અટકતી, તમે સામાવાળાના સ્વાર્થનો શિકાર બનો છો, તમને અન્યાય થાય છે. સર્વસામાન્યપણે જીવનગુજારો કરતી નિર્દોષ વ્યક્તિઓ હમેશાં રાજકારણનો ભોગ બને છે. એ અર્થમાં રાજકારણ સાવ જ ગંદી વસ્તુ છે. એમાંથી દુ:ખ અને દુ:ખ સાથે જોડાયેલી નિરાશા સિવાયનું કશું જ જનમતું નથી.

થર્ડ વેવ ફૅમિનિઝમ, પોસ્ટ-કૉલોનિયાલિઝમ કે ક્રિટિકલ રેસથીયરી બાયનરી ઑપોઝિશન્સની કડક સમીક્ષા કરે છે. કહે છે કે કેટલાંક બાયનરી ઑપોઝિશન્સને કારણે અમુક વર્ગના લોકોનો જ પક્ષ લેવાય છે. કહે છે કે એને કારણે સમાજમાં સત્તા દાખવતાં તન્ત્રો ટકી ગયાં છે; પ્રમાણિત થઈ ગયાં છે – જાણે કે કાયદેસરનાં હોય.

દેરિદા એવાં બાયનરી ઑપોઝિશન્સને ડિકન્સ્ટ્રક્ટ કરવા કહે છે. એમનો ડિકન્સ્ટ્રક્શન વિચાર એ અર્થમાં એક કાર્ય છે, પ્રસંગ છે, ઘટના છે. ખાસ તો એ ‘ઍ-પોલિટિકલ’ છે, ન-રાજકારણી, રાજકારણથી વિમુક્ત.

(આ ક્ષણે યાદ આવે છે કે પહેલી વાર, સાલ યાદ નથી, દેરિદા વિશે ભાષાભવનના મારા રૂમમાં સાત-આઠ મિત્રો સમક્ષ હું સાડાચાર કલાક બોલેલો – એકાદ બ્રેક લીધેલો. કદાચ મણિલાલ હ. પટેલ ઉપસ્થિત હતા.)

ડિકન્સ્ટ્રક્શન એટલે વિઘટન. એટલે શું કરવાનું? બાયનરી પર જ ઘા કરવાના. ‘હું’-એ નિરાશામાં બેસી નહીં રહેવાનું, શોધવાનું કે એના મૂળમાં શું હતું. જવાબ મળશે, એક આશા હતી. આશા કેવીક હતી? લાગશે કે એ અતિ હતી અથવા જૂઠી હતી. થશે કે આશા સેવીને પોતે જાતને છેતરી હતી કેમ કે આશા એક સ્વપ્ન હતી ને એને આકારિત કરવા માટેનો જરૂરી પુરુષાર્થ પોતે ન્હૉતો કર્યો. ઝંખ્યું હતું કે બીજાઓ પોતાની આશાને ફળીભૂત કરી આપશે, જાતે કરવાનું હતું તે પોતે ન્હૉતું કર્યું. આગળ વધતાં, ડહાપણ આવશે, એમ થશે કે આશા તે શું છે વળી, કઈ બલા? નિરાશા પણ બલા લાગશે.

અથવા ‘હું’-ને એમ થવું જોઈશે કે નિરાશાનું કારણ પોતે નથી. એને થશે, નિરાશાને કારણે ‘હું’ પતી નથી ગયો. આ પહેલાં પણ નિરાશ થયેલો. હવે પછી પણ થઈશ, તો નવાઈ નહીં. ખરેખર તો કોઈ બેત્રણ જણાએ ભેગા મળી સકંજો ઊભો કરેલો, રાજકારણ ખેલેલું. એને થશે કે રાજકારણ શું છે, એને થશે કે એ અમુક રીતે સારું છે, પણ મહદંશે તો નકામું જ છે. આગળ એને એમ પણ થશે કે શું આશા, શું નિરાશા, શું જીવન, બધું સાલું બકવાસ છે …

નિરાશાની આવી તોડફોડ કરવાથી ચિત્ત શાન્ત થશે, આગળ શું કરવું તે સૂઝશે. અધૂરી આશા પાછી ફરશે અથવા નવી ઊગશે. નિરાશાનું સ્થાન આશા લેશે. આશા કેન્દ્રમાં આવી જશે, નિરાશા હાંસિયામાં ધકેલાઈ જશે.

પણ સાવધાન ! ડિકન્સ્ટ્રક્શન એવી અદલાબદલીની ના પાડે છે. કેમ કે કેન્દ્રમાં આવેલી આશાના એ જ હાલ થઈ શકે છે, જે નિરાશાના થયેલા. એટલે કે, આશાને પણ હાંસિયામાં ધકેલવી પડે. મંજુને ખસેડીને સંજુને બેસાડો ને સંજુને ખસેડીને મંજુને બેસાડો, એમ જ ચાલ્યા કરે. એને ઇલાજ ન કહેવાય. ડિકન્સ્ટ્રક્શનને વરેલાએ હમેશાં એને ઍ-પોલિટિકલ રાખવાનું છે કેમ કે એ એનો પ્રાણ છે.  

એટલે આને પદ્દધતિસરનું ડિકન્સ્ટ્રક્શન ન ગણવા વિનન્તી છે. આ તો સાદા વિઘટનનો સાદો ને સાવ કામચલાઉ નમૂનો છે. ડિકન્સ્ટ્રક્શન તો બાયનરી ઑપોઝિશનનું આથી યે વધારે તાર્કિક નિ:શેષ વિશ્લેષણ કરવા સૂચવે છે. એનાથી પ્રભાવિત તમામ આવિષ્કારોની સમીક્ષા કરવા કહે છે. સમીક્ષાને અર્થ અને મૂલ્યોની વાત કરનારા બધા જ ડિસ્કોર્સિસ લગી વિકસાવવા કહે છે.

ડિપ્રેશ થઈ જવાયું? કે ફ્રેશ? સમજશે તે ફ્રેશ થશે ને પછી રીફ્રેશ થયા જ કરશે. સાચી ફિલસૂફી માણસને પહેલાં તો ફ્રેશ કરી દે છે ને પછી એને ડાહ્યો બનાવે છે, કેમ કે ‘ફિલસૂફી’-માં ‘ફિલો’ એટલે ‘પ્રેમ’ અને ‘સોફિ’ એટલે ડહાપણ. ફિલસૂફી એટલે ડહાપણને માટેનો પ્રેમ.

પ્રેમ કેવી કેવી જગ્યાએ ઘૂસેલો છે …

= = =

(July 15, 2021: USA)