એક ખોપરીએ
છૂટાછેડા થયા તેનો સમારંભ કર્યો
પતિપત્નીએ ફરી
બેચલર થવાનો આનંદ લેવા
મિત્રોને આમંત્રણ આપ્યું
ને રિસેપ્શનને 'ડિસેપ્શન' નામ આપ્યું
સ્ટેજ પર પતિપત્ની
બંને છેડે અલગ અલગ બેઠાં
એટલે જે ગયાં  તેમણે
બંનેને જુદાં જુદાં કવર કરવાં પડ્યાં
બમણું ખાવાનું હશે
એ ગણતરીએ સૌએ બમણો ચાંદલો કર્યો
કવર આપતી વખતે
સૌએ શુભેચ્છાઓ આપી
બીજે પરણવાનું કહ્યું તો બંનેએ કહ્યું :
એટલે જ તો છૂટાં થયાં
હવે ફરી રિસેપ્શન ગોઠવીશું
અત્યારે તો છૂટાં થયાં તેનું જમીને જાવ !
હું જમવા ગયો તો વ્યવસ્થા પણ જુદી હતી
પાર્ટીપ્લોટના બેઉ છેડે
આઈટમ્સનાં ટેબલ લાગેલાં હતાં
પ્લેટ આ છેડે તો બાઉલ્સ બીજે છેડે !
એટલી બધી આઇટમ્સ હતી કે
બધે પહોંચાય જ નહીં
ગાંઠિયાં દૂર હતાં
ને ટાંટિયાં પાસે રહેવા માંગતા હતાં
સબ્જીમાં ગાજર પનીર, ચીઝ ઊંધિયું,
મન્ચુરિયન ગટ્ટા, ચોકલેટ ચિલ્લી
પરોઠા, રોટલી, ભટુરા, પૂરી વગેરે હતું
પણ પનીર ગાજર અહીં હતું તો
પૂરી, પરોઠા પેલે છેડે હતાં
રાઈસ અહીં તો દાલ ત્યાં,
પુલાવ અહીં તો કરી ત્યાં
અડધાએ તો એકલું શાક જ ખાધું
કારણ રોટલી
ચોટલી ઊભી કરી દે એટલે દૂર હતી !
રબડીજલેબી હતી
પણ રબડી અહીં ને જલેબી ત્યાં –
ઉપરથી બંને કહેતાં હતાં : જમજો હં !
પણ જમવા કરતાં
ભૂખ્યા રહેવાનું સહેલું હતું ..
મેં પૂછ્યું તો ખરું :
આ બધું છૂટું છૂટું કેમ રાખ્યું?
તો સંયુક્ત જવાબ આવ્યો :
છૂટાછેડાનું જમણ તો છૂટું જ હોયને !
હું ઘરે આવીને જમવા ગયો
તો પત્ની વાસણો ધોઈને સૂઈ ગઈ હતી …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

'સંદેશ'ની અર્ધ સપ્તાહિક પૂર્તિમાં મારી કોલમ – ‘કાવ્યકૂકીઝ’ 16/02/2022

ગાંધીનું પ્રદાન એમને ઈશુ અને બુદ્ધ જેટલા મહાન અને શાશ્વત્‌ બનાવે છે. જેમણે એમની જ્વલંત પ્રેરણાને ક્ષણભર પણ ઝીલી છે, જેઓ એમની મહાનતાનો જરા સરખો સ્પર્શ પણ પામ્યા છે, તેઓ મારી સાથે સંમત થશે. નિયતિનો હું અત્યંત કૃતજ્ઞ છું કે એણે મને ગાંધી સુધી પહોંચાડ્યો

— વિલિયમ શિરર

(‘ગાંધી : અ મૅમ્વાર’)

સંત રાબિયા ઝાડ નીચે કઈંક શોધતા હતા. લોકોએ પૂછ્યું, ‘શું શોધો છો, મદદ કરીએ ?’ રાબિયાએ કહ્યું, ‘સોય શોધું છું. ઘણા દિવસ પહેલા ઝૂંપડીમાં ખોવાઈ ગઈ હતી. ત્યારે ત્યાં મળી નહીં ને, એટલે આજે અહીં શોધું છું.’

ગાંધીજીના સંદર્ભે આ ઉદાહરણ યાદ કરવા જેવું છે. ગાંધીજીને લગતો કોઈ પણ ‘દિવસ’ આવે એટલે પ્રશ્ન આવે જ, ‘ગાંધીજી આજે પ્રસ્તુત છે કે નહીં ?’ અરે ભાઈ, પહેલા એ શોધો કે આપણે પ્રસ્તુત છીએ ખરા ? આપણે આપણને, આપણા સમયને, આપણા ઇતિહાસને કે ભવિષ્યને સુસંગત છીએ ? આપણે અસંગતિઓ-વિસંગતિઓથી ભરેલા છીએ અને પાછા ગાંધીજીની સુસંગતતા શોધવા નીકળ્યા છીએ. ખોયું છે ક્યાંક, શોધીએ છીએ ક્યાંક.

ગાંધીજી શું હતા, આપણને ખબર છે? દક્ષિણ આફ્રિકામાં જ્યાં માત્ર અંગ્રેજો પ્રેકટિસ કરી શકતા ત્યાં બેરિસ્ટર ગાંધીએ ધીકતી કમાણી કરી. એવા મુત્સદી રાજનીતિજ્ઞ કે બ્રિટિશ શાસકોને હંફાવ્યા. એવા આધ્યાત્મિક સાધક કે દરિદ્રમાં નારાયણને જોયો. એવા માનવતાવાદી કે અહિંસક સમાજની કલ્પના આપી ને છેક છેવાડાના માણસનો ઉત્કર્ષ સાધવા ઈચ્છ્યું. સત્યના એવા કઠોર ઉપાસક કે સિદ્ધાંત માટે કદી બાંધછોડ ન કરી. અહિંસાના એવા પૂજારી કે દુશ્મનમાં રહેલા ઈશતત્ત્વને કદી ન વિસાર્યું. એવા પત્રકાર હતા જેનું ધ્યેય ઉત્તમ પત્રકાર બનવાનું ન હતું, પણ લોકો સુધી પહોંચવા એમણે પોતાનાં છાપાં કાઢ્યાં, દેશના ખૂણે ખૂણે પહોંચ્યા ને લોકમતને એવો આબાદ કેળવ્યો કે આજે પણ પત્રકારત્વ શીખવા માગનારે ગાંધીજીના પત્રકારત્વ વિશે ભણવું પડે છે. મેનેજમેન્ટ અને કૉમ્યુનિકેશન શીખવનારા ગાંધીજીને ટાંકે છે. કેળવણીકાર એવા કે વિદ્યાર્થી ભણવા સાથે હુન્નર શીખી સ્વાવલંબી થાય તેવી નઈ તાલીમ શોધી. સ્ત્રીઓના એવા હમદર્દ કે ઉદ્ધારક બનવાને બદલે એમનામાં સૂતેલી શક્તિને જગાડી અને દેશના કામમાં પ્રયોજી. એમનું ધ્યેય સાહિત્યકાર બનવાનું પણ ન હતું છતાં સાહિત્યના ઇતિહાસમાં એમના નામે એક યુગ બોલે છે. એવા અપરિગ્રહી કે એમની પાસે પોતાનું મકાન, વાહન, નાણું કે બૅન્કમાં ખાતું સુદ્ધાં નહીં. મૃત્યુ પછી એમની કહેવાય એવી ચશ્માં, ચાખડી, લાકડી, ગીતા, લાકડાનો વાટકો જેવી માત્ર આઠદસ ચીજો હતી.

ખૂબ મૌલિક, અત્યંત સ્પષ્ટ. જે કરે, ખુલ્લું. સામાને જાણ કરે. વિચારવાનો, પગલાં લેવાનો મોકો આપે અને પછી કરે. સંકલ્પ એવો કે મરી જઈશ પણ તાબે નહીં થાઉં. અત્યાચાર સહન કરીશ, પણ સામો હાથ નહીં ઉઠાવું. અન્યાય સામે લડીશ, પણ અન્યાય કરનારને નુકસાન નહીં કરું. માણસ થોડો પણ સિવિલાઈઝ્ડ હોય તો આ બળ એના પર અસર કરે જ. આવા ગાંધીજી આજે પણ વિશ્વના સૌથી પ્રેરણાદાયક નેતા છે. તેઓ એમના લોકો જેવા થઈને જ જીવ્યા ને એમને એવા જગાડ્યા કે એક ગરીબ, શોષિત, ગુલામ સમુદાય અજેય ગણાતા બળવાન સામ્રાજ્ય સામે ખડો થઈ ગયો.

અનેક પ્રતિભાશાળી લોકો આ આત્મબળથી આકર્ષાઈ એમના સાથીઓ બન્યા. દેશસેવકોમાં શિસ્ત અને આધ્યાત્મિક ઊર્જા આવે એટલે એમણે અગિયાર વ્રતો આપ્યાં, રચનાત્મક કાર્યો આપ્યાં. ખાદી, અસ્પૃશ્યતાનિવારણ, વ્યસનમુક્તિ, ગ્રામોદ્ધાર. લોકો નિર્ભય અને સ્વનિર્ભર ન બને તો સ્વરાજ કેવી રીતે આવે, કેવી રીતે ટકે ? એમની લડત બહાર અને અંદર બન્ને મોરચે ચાલતી ને એ શુદ્ધ હોવી જોઈએ એ એમની શરત હતી.

જીવનનાં છેલ્લાં વર્ષો એ એમની નિષ્ફળતાનાં વર્ષો હતાં. અખંડ ભારતનું સપનું રોળાયું. જીવનભર કોમી એકતા માટે કરેલી મથામણ પછી પણ હુલ્લડો ચરમસીમાએ પહોંચ્યા. ભાગલા ટાળી શકાયા નહીં. એમણે કહ્યું, વસ્તીની ફેરબદલી ન કરશો, પણ માઉન્ટબેટન, સરદાર અને નહેરુ માનતા રહ્યા કે થોડીઘણી અરાજકતા થશે, પણ પહોંચી વળીશું. ગાંધીજી આઝાદી પછી કૉંગેસને વિખેરવાનું કહેતા રહ્યા, કોઈએ સાંભળ્યું નહીં. સાદાઈ, અપરિગ્રહ વગેરે ભૂલીને એમના મોટા ભાગના અનુયાયીઓ સત્તા અને સંપત્તિ પાછળ પડી ગયા. એન્ડ્રુઝ, કસ્તૂરબા અને મહાદેવભાઈ જેવા સાથીઓ ગુમાવ્યા. ભારતમાં રહેવા માગનાર મુસ્લિમોના ભય અને આશંકાને દૂર કરવાના એમના પ્રયત્નોનો ઊંધો અર્થ થયો અને એમાં જ એમની હત્યા થઈ. સુભાષબાબુ, આંબેડકર, ઝીણા, સમાજવાદીઓ, કૉંગ્રેસી આગેવાનો બધા સાથે મતભેદો અને વિવાદો ખૂબ ચગ્યા. અનેક ગૂંચવાડાભર્યા પ્રશ્નોનો સામનો કરવાનો આવ્યો.

પણ આ જ વર્ષો એમનાં ઊર્ધ્વારોહણનાં વર્ષો પણ હતાં. સપનાં તૂટતાં ગયાં તેમ તેમ તેમની સાધના એક એકથી ઊંચાં શિખરો સર કરતી ગઈ. સત્તા તેમનું ધ્યેય કદી ન હતી. તેઓ તો ગરીબ અને દુ:ખીની વધારેમાં વધારે સેવા કરવા માગતા હતા. તેઓ સત્યને વધુ ને વધુ આત્મસાત કરતા ગયા, દરેક કસોટીમાંથી આંતરિક શક્તિ મેળવતા ગયા અને સામી છાતીએ ગોળી ઝીલતાં પણ હત્યારાને ન ધિક્કારવા અને રામનામ લેતા મરવાની કસોટીમાંથી પાર ઊતરવાની ઈચ્છા સેવતા ગયા. એમના સત્યનો આ અંતિમ પ્રયોગ હતો.  

1947ના જાન્યુઆરીમાં દિગ્ગજ પત્રકાર વિન્સટન શીન ગાંધીજીને મળવા ખાસ અમેરિકાથી ભારત આવ્યા હતા. એમને બીક હતી કે ગાંધીજીની હત્યા થશે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ અને એટમબૉમ્બ વિશે વાત કર્યા પછી એમણે પોતાની આશંકા વ્યક્ત કરી ત્યારે ગાંધીજીએ કહ્યું, ‘એવું બને કે મારું મૃત્યુ થાય એમાં માનવજાતનું ભલું હોય.’ અને એમ થયું. ગાંધીહત્યા પછી તરત હિંસા અટકી, સરદાર-નહેરુ એક થયા.

‘ધ રાઇઝ એન્ડ ધ ફૉલ ઑફ ધ થર્ડ રિશ’ જેવું પ્રસિદ્ધ પુસ્તક લખનાર પુલિત્ઝરવિજેતા પત્રકાર-લેખક વિલિયમ શિરર 1930માં ‘શિકાગો ટ્રિબ્યૂન’ વતી ગાંધીજીને કવર કરવા આવ્યા હતા. ગાંધીજી મીઠાનો સત્યાગ્રહ કરવાના હતા. શિરર ગાંધીજી સાથે થોડું રહ્યા હતા અને ગાંધીજીના મિત્ર થઈ ગયા હતા. એમણે ગાંધીજીની અહિંસા, મુત્સદ્દીપણું, રાજનીતિ, રમૂજ, હાજરજવાબી, અને પ્રખર આત્મબળને ઉજાગર કરતી અનેક વાતો લખી છે.

‘ગાંધી : અ મૅમ્વાર’માં વિલિયમ શિરરે લખ્યું છે કે ‘ગાંધીજી સાથે વીતાવેલા દિવસો મારા જીવનનો શ્રેષ્ઠ સમય છે. બીજો કોઈ અનુભવ એટલો પ્રેરણાદાયક, અર્થપૂર્ણ અને દીર્ઘજીવી નથી રહ્યો. બીજા કોઈ અનુભવે મારા પાશ્ચાત્ય, ભૌતિકવાદી અને સાધારણ એવા અસ્તિત્વને આટલો ગહન સ્પર્શ નથી આપ્યો. ભારત છોડ્યા પછીનાં વર્ષોમાં હું અનેક ઊથલપાથલોમાંથી પસાર થયો. પશ્ચિમના દેશોની લોકશાહી જોખમમાં મુકાઈ, હિટલરનો ઉદય થયો, એને પગલે બીજું વિશ્વયુદ્ધ આવ્યું, હિટલર જીતતો ગયો અને દુનિયાએ એનાં કૉન્સન્ટ્રેશન કેમ્પોમાં 60 લાખ યહૂદીઓનો મહાવિનાશ જોયો. અમેરિકામાં બુદ્ધિહીન વિચહન્ટિંગ અને વિયેટનામની લડાઈ જેવા ન બનવા જોઈતા બનાવો બન્યા. મનુષ્યને અંદરબહારથી તોડી નાખે એવા આ અનુભવોના ચાલીસ વર્ષ દરમિયાન ગાંધી સાથે વીતાવેલા દિવસો મને અને વિશ્વને બળ આપતા રહ્યા. એમનું પ્રદાન એમને ઈશુ અને બુદ્ધ જેટલા મહાન અને શાશ્વત્‌ બનાવે છે. જેમણે એમની જ્વલંત પ્રેરણાને ક્ષણભર પણ ઝીલી છે, એમની મહાનતાનો જરા સરખો સ્પર્શ પણ પામ્યા છે તેઓ મારી સાથે સંમત થશે. નિયતિનો હું અત્યંત કૃતજ્ઞ છું કે એણે મને ગાંધી સુધી પહોંચાડ્યો.’

ખેર, ગાંધીજીનું મૃત્યુ તો એવું જ થયું જેવું એમના જેવા મહામાનવનું થવું ઘટે. વિનોબાજી કહેતા એમ મહાપુરુષો જ્યારે દેહની સીમાઓમાંથી ખસી જાય છે ત્યારે એમની ચેતના વધારે વિસ્તાર પામે છે એ પણ સાચું. પણ અંગ્રેજોએ ગાંધીજી સાથે પચાસ વર્ષ લડીને પણ એમની હત્યા નહોતી કરી અને સ્વતંત્ર ભારતે એમને એટલા અઠવાડિયાં પણ જીવવા નહોતા દીધા એ વાતનું દુ:ખ તો સૌના હૈયે રહેવાનું જ. એથી જ ઉમાશંકર જોષી લખે છે, ‘અમે ન રડીએ પિતા, મરણ આપનું પાવન. કલંકમય નિજ દૈન્યનું રડી રહ્યા જીવન.’

e.mail : sonalparikh1000@gmail.com

પ્રગટ : ‘રિફ્લેક્શન’ નામે લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “જન્મભૂમિ પ્રવાસી”, 30 જાન્યુઆરી 2022 

ટૂંકી બિમારી બાદ ૨૯ જાન્યુઆરી ૨૦૨૨ની સવારે જુઝાર એસ. બંદૂકવાલા સાહેબનું વડોદરા (પ્રતાપગંજ) ખાતે ૭૭ વર્ષની જૈફ વયે અવસાન થયું.

મોટી ઉંમરે કોવિડ-૧૯ને કારણે વકરેલા ચિત્તભ્રંશ વચ્ચે ય તેમને બે જીવનઘટનાઓ છેક સુધી બરાબર યાદ રહી હતી.

પહેલી ઘટના ૧૯૭૨માં અમેરિકાના એક ચર્ચમાં બની હતી, જ્યારે ત્યાંની એક સંન્યાસી સ્ત્રીએ તેમની જિંદગી બદલી નાખી, ત્યારે તેઓ પરમાણ્વિય વિજ્ઞાનમાં માનદ્‌ ડૉક્ટરેટની પદવી પ્રાપ્ત કરીને ટૂંક સમયમાં મદદનીશ પ્રાધ્યાપક બનવાના હતા. પણ એ સ્ત્રીના આ શબ્દોએ તેમનો આત્મા જગાવી મૂક્યોઃ “જાવ તમારા દેશમાં પાછા.”

પહેલી નજરે રંગભેદી લાગી શકતા આ શબ્દો પાછળ એ ખ્રિસ્તી સ્ત્રીનો ખરો સંદેશ આ હતોઃ “સ્વદેશ જઈને તમારા દેશબંધુઓની સેવા કરો!”

બંદૂકવાલા સાહેબનો સ્વભાવ ખૂબ લાગણીશીલ. તેમણે આ શબ્દો પર ઊંડું મંથન કર્યું, અને આખરે પોતાનું ગ્રીન કાર્ડ ત્યજીને ભારત આવી ગયા. પરિવારની નારાજગી વહોરીને પણ તેમણે મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીના ભૌતિકશાસ્ત્ર વિભાગમાં નોકરી સ્વીકારી.

બીજી ઘટના પ્રમાણમાં તાજેતરની છે. ૨૦૦૨ની. એ સાલમાં ઉપરાછાપરી બે બનાવોએ તેમને પૂરા હચમચાવી નાખેલાઃ થોડા મહિના પહેલાં પત્નીનું અવસાન, અને પછી મુસ્લિમ વિરોધી રમખાણો દરમિયાન હિંદુત્વવાદીટોળાં દ્વારા તેમના ઘરની આગચંપી.

એક ટી.વી. ચેનલે તેમને એક મહેમાન આગળ પોતાની વ્યથા જણાવવા આમંત્રિત કર્યા.

હુમલામાં પોતાનું ઘર નાશ પામ્યા બાદ કેટલોક વખત તે મુંબઈ રહેવા ગયા હતા. કાર્યક્રમમાં બંદૂકવાલા સાહેબની ઓળખ મુંબઈસ્થિત એક વક્તા તરીકે જ આપવામાં આવી. તરત પેલા મોંઘેરા અતિથિ તાડુક્યાઃ “મતલબ તેઓ ગુજરાત છોડીને નાસી ગયેલા છે!”

આ શબ્દો ગુજરાતના તત્કાલીન મુખ્ય મંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના હતા.

બંદૂકવાલા સાહેબે ત્વરિત જવાબ આપ્યોઃ “તમે બાકી જ શું રાખ્યું છે ત્યાં અમારા માટે?”

*** *** ***

બંદૂકવાલા સાહેબ મૂળમાં સુધારાવાદી માનસિકતા ધરાવતા માણસ હતા. તેમના વ્યક્તિત્વનું આ પાસું ઘણી રીતે છતું થાય છે.

પહેલું, તેઓ વધુને વધુ મુસ્લિમ મહિલાઓ પોતાના સમાજનો શીર્ષ અવાજ બને તેમ ઇચ્છતા હતા. છેક ૧૯૮૦ના દાયકાથી તેઓ એ વાતના પક્ષકાર હતા કે પતિ સાથે તલાક બાદ શાહબાનોને ન્યાયી ભરણપોષણ મળવું જોઇએ. આ કારણે તેમને મુસ્લિમ રૂઢિચુસ્તોનો વિરોધ પણ સહેવો પડ્યો હતો. મુંબઈના ગેંગસ્ટર હાજીમસ્તાને જાતે વડોદરા આવીને બંદૂકવાલા સાહેબને સમર્થન આપ્યું ત્યારે જ તેમનો સામાજિક બહિષ્કાર અટક્યો.

બીજું, હિંદુ દલિતો સાથે જ નહિ, મુસ્લિમ પછાત જ્ઞાતિઓ સાથે પણ એકતાની હિમાયત કરનારા તેઓ કદાચ પહેલા ગુજરાતી મુસ્લિમ હતા. આ કારણે ૧૯૮૩માં તેમને મળવા કાંશીરામ પોતે વડોદરા આવ્યા હતા. મુસ્લિમ-દલિત એકતાના મુદ્દા પર તેઓ ૧૯૮૯માં ચૂંટણી પણ લડ્યા. તાજેતરમાં જ ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’માં તેમણે મુસ્લિમોમાં પ્રચલિત જ્ઞાતિવાદ પરના લેખમાં આવા વાડા-પંથોથી ઉપર ના ઊઠી શકવાના મુસ્લિમોના વલણની કડક ટીકા કરી હતી.

ઉપરાંત, તેઓ મુસ્લિમોને કટ્ટરપંથી રસ્તાઓ છોડવા સમજાવતા રહેતા, જેમ કે તેમણે ૨૦૨૦માં લખ્યું હતું, “ધાર્મિકતા સાચા નાગરિકત્વના માર્ગમાં અડચણ ઊભી કરે છે.” તેઓ મુસ્લિમોને સારું શિક્ષણ, ઉદ્યોગ-ધંધાઓ અને લૈંગિક સમાનતાના આદર્શો તરફ વળવા પ્રોત્સાહિત કરતા. પાછલાં વર્ષોમાં તેમણે આ આદર્શ સિદ્ધ કરવા પોતાના ઝિદ્‌નીઈલ્મા ટ્રસ્ટ મારફતે હજારો વિદ્યાર્થીઓને શિષ્યવૃત્તિ અપાવી.

જિંદગીનાં છેલ્લાં વર્ષોમાં રાજકારણથી અલિપ્ત રહીને બંદૂકવાલા સાહેબે મુસ્લિમોના શિક્ષણ માટે ઘણા પ્રયત્નો કર્યા. તેમનું માનવું હતું કે મુસ્લિમો રાજકારણથી અલગ રહીને જ વોટના ધ્રુવીકરણની રાજનીતિ અટકાવી શકશે. અંગત રીતે હું આ મુદ્દે તેમની સાથે સંમત ન હોવા છતાં તેમના આ વિચાર પાછળ રહેલાં દયાભાવ અને ઉદાર લાગણી ચોક્કસ જોઇ શકું છું.

૨૦૦૨માં ટોળાંએ તેમના ઘરને સળગાવી મૂક્યા બાદ બંદૂકવાલા સાહેબે ભલભલા લોકો ન કરી શકે તેવું કાર્ય કરી બતાવ્યું હતું. આ દુઃખદ ઘટના પાછળ છોડીને પોતાના જીવનમાં આગળ વધવા તેમણે હુમલાખોરોને માફ કરી દીધા હતા. તેમની આ વૃત્તિએ જ તેમની અને તેમનાં દીકરીની હત્યા કરવા આવેલાં ટોળાંને આત્મમંથન કરવા પ્રેર્યા.

આ માત્ર બહાદુરીનો નહિ, મોટા આપત્તિકાળ વચ્ચે સ્વસ્થતા કે આશાવાદ ન ખોવાનો પણ સબક હતો. આપણે નાગરિકગણ તેમને શ્રદ્ધાંજલિ પાઠવીએ, ત્યારે એ બંદૂકવાલા સાહેબને યાદ રાખીએ, જેઓ રાજ્યની અબાધિત સત્તા સામે નિઃસહાય તો હતા, પણ જેઓએ પોતાના કાર્યો થકી અસંખ્ય મુસ્લિમો સાથે આત્મતંતુ સાધ્યો, તથા સવિશેષ મહિલાઓ અને યુવાઓને શિક્ષણ મેળવવા અને પોતાના હકો પ્રત્યે સભાન થવા તરફ પ્રેર્યા.

બંદૂકવાલાસાહેબની સાથે આપણે એ પણ ન ભૂલીએ, કે તે ગુજરાતી મુસ્લિમ સમાજના સંઘર્ષનો તેઓ ચહેરો હતા, જેમની વિરુદ્ધ શારીરિક અને પ્રતીકાત્મક હિંસા સતત વધી રહી છે.

•••••••••

લાલીવાલાએ જે ટી.વી. સંવાદનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તેમાં હું પણ સામેલ હતો. ઘણું કરીને એ સ્ટાર ચેનલનું આયોજન હતું. ગૃહમાંથી મને લગભગ પહેલો કે બીજો ઊભો કરાયેલો, પ્રશ્ન પૂછવા, એવું સાંભરે છે. ૨૦૦૨ના સંદર્ભમાં મેં કહ્યું કે રોજેરોજ નવાં હાડપિંજર બહાર પડે છે અને તે છુપાવવા સારુ કબાટ ઓછાં પડે છે ,એટલે ગુજરાતના નાગરિક તરીકે હું મને શરમિંદો અનુભવું છું. ન.મો. રાબેતા મુજબ લાજવાબ હતા. એમનું ધ્રુવગાન એ હતું કે પ્રકાશકુમાર એન્ડ કંપની કી બાત નહીં ચલેગી. મારી ૩૦ સેકન્ડની વાતના જવાબમાં એ અરધા કલાક દરમિયાન ત્રણ વાર ઉલ્લેખનું માન એમના તરફથી મળ્યું હતું.

‘એન્ડ કંપની’ની એમની વ્યાખ્યા શું હતી તે પછી તરત જ બંદૂકવાલા સાથે મુંબઈ ફોન જોડાયો એ સાથે સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું. જેવો મુંબઈનો ઉલ્લેખ થયો કે મોદીએ કમરપટા તળેનો પ્રહાર એમની અનૂઠી શૈલીએ કર્યો હતો, જેમાં અભિપ્રેત એ હતું કે તમે ડી-ગૅંગ સાથે શું કરી રહ્યા છો.

•••

લાલીવાલાએ હુમલાની અને હુમલાખોરને માફીની જે જિકર કરી છે એ મેં બંદૂકવાલા સાથેની વાતચીતમાં સાંભળ્યું છે તેમ વડોદરા યુનિવર્સિટીના તત્કાલીન રજિસ્ટ્રાર કે એવા કોઈ ઉચ્ચ અધિકારી બાબતે છે જેમના આગ્રહથી બંદૂકવાલા સાવરકર વિશે બોલવા ગયા હતા. સાવરકરના પૂર્વજીવનને (ક્રાંતિકારી અધ્યાયને) બિરદાવ્યા પછી ચર્ચા સમેટતાં બંદૂકવાલાએ કહ્યું હતું કે આપણી સામે બે માર્ગ છે, એક ગાંધીજીનો ને બીજો સાવરકરનોઃ પહેલો રસ્તો અમન અને એખલાસ સાથે આગેકૂચનો છે, અને બીજો રસ્તો કોમી બળોથી વહેંચાઈ મરવાનો છે … ગમે તેમ પણ, બંદૂકવાલાને આગ્રહ કરીને લઈ ગયેલા તે પણ વળતે પ્રસંગે હુમલાની આગેવાનીમાં હતા … એ રાષ્ટ્રવાદના ખાસ વિમર્શની બલિહારી, બીજું શું.

— પ્ર.ન.શા.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 ફેબ્રુઆરી 2022; પૃ. 07 તેમ જ 08