ગાંધીજીએ કહેલું કે કસ્ટમર ઈઝ ઓલ્વેઝ રાઇટ ! કસ્ટમર તમારો ભગવાન છે, એવું પણ કહેવાયું. તે પછી તો ઘણાં કસ્ટમરો ભગવાનને પ્યારા થઈ ગયા, પણ આજ સુધી કોઈ કસ્ટમર ભગવાન ગણાયો નથી. મારું ચાલે તો હું કસ્ટમર ઈઝ ઓલ્વેઝ ફૂલ કહું, કારણ, આજ સુધી સૌથી વધુ ગરજાઉ ગ્રાહક જ રહ્યો છે. તે એવી ખીંટી છે, જેના પર દુનિયાભરની મોંઘવારી અને ટેક્સ ટાંગી શકાય છે. ઘણીવાર તો સવાલ થાય કે તે ગ્રાહક છે કે ગધેડો? આટઆટલો બોજ પડે છે, તો ય કૈં બોલતો જ નથી ! એ બોજ જાણે બીજા પર પડતો હોય તેમ કસ્ટમર સમસમીને બેસી રહે છે, એટલે જ હું કષ્ટથી મરે તેને કસ્ટમર કહું છું. સરકારને માટે, સંસ્થાઓ માટે, કંપનીઓ માટે ગ્રાહક એવું રમકડું છે કે બધાં જ તેની સાથે રમે છે, તેને છેતરે છે, લૂંટે છે. પછી લૂંટાવામાં ય એવો રીઢો થઈ જાય છે કે એ પણ સરકારને, સંસ્થાઓને, કંપનીઓને લાગ જોઈને ઠગી લે છે. તે પછી પણ તેનો પનો તો ટૂંકો જ પડે છે. છેતરાવું ગ્રાહકની નિયતિ છે.

તમારું પાછું એવું છે કે રોજ છેતરાતાં હો તો પણ તમને મારી ખાતરી જોઈતી હોય છે. તે વગર તમે માનતા નથી. તો ઉદાહરણો આપું, બીજું શું? પતંજલિનો થોડા મહિના પર મિલ્ક પ્રોટીન શેમ્પૂ લાવ્યો. 105 રૂપિયાની 200 એમ.એલ.ની બોટલ આવી. એ જ શેમ્પૂ ગયે અઠવાડિયે ફરી લાવ્યો તો ભાવ થયો 120 રૂપિયા અને શેમ્પૂ આવ્યો 180 એમ.એલ. ભાવ 15 રૂપિયા વધ્યો ને શેમ્પૂ 20 એમ.એલ. ઘટ્યું. એક સમય હતો જ્યારે બજેટમાં જ ભાવ વધતા. હવે બજેટમાં તો વધે જ છે, પણ બજેટ ઉપરાંત પણ, કોઈ પણ કંપની ભાવ વધારે છે. કેટલીક કંપનીઓ એટલી ઉસ્તાદ છે કે ભાવ વધારે છે ને સમાંતરે વસ્તુનું વજન ઘટાડે છે, તો કેટલીક કંપનીઓ ભાવ એ જ રાખીને માલ ઘટાડે છે. બ્રિટાનિયાની બિસ્કિટ 10 રૂપિયામાં થોડા મહિના પર 50 ગ્રામ મળતી હતી, તે હવે 35 ગ્રામ મળે છે. પાર્લે જેવી કંપની તો 10 રૂપિયાનાં મોનેકોનાં 50 ગ્રામ બિસ્કિટ પર 10 ટકા બિસ્કિટ ફ્રી આપે છે. એટલે કે 50 ગ્રામ પર 5.1 ગ્રામ ફ્રી. હવે વજન એકઝેટ 55.1 ગ્રામ જ છે એવું કોઈ ગ્રાહક તોલતો નથી, પણ 5.1 ગ્રામ વધારે મળે છે એટલે પ્રેમથી ભચડી જાય છે. આટલી બધી મોંઘવારી છે, તો ય કેટલુંક તો ફ્રી જ મળે છે ને આ ફ્રીવાળું કલ્ચર પણ ગજબ છે. એક પર એક ફ્રી પર ગ્રાહકો એટલા ખુશ હોય છે કે માનો પત્ની કે પતિ એક પર એક ફ્રી મળતાં હોય ! ટૂંકમાં, ગ્રાહકો મૂળે જ લાલચુ હોય છે ને કૈં પણ ફ્રી મળે કે તે લેવા દોટ મૂકે છે. એ તો સારું છે કે ભૂસાં પર ચટણી ફ્રી મળે છે, તો 500 ગ્રામ ચટણી પર ગ્રાહક 5 ગ્રામ ભૂસું ખરીદતો નથી, બાકી, એમ પણ કરે.

હવે શું છે કે બધું તૈયાર મળતું થયું છે એટલે ગૃહિણીઓને રાંધવામાંથી ઠીક ઠીક મુક્તિ મળી છે, પરિણામે તે હવે બીજું ઘણું ‘રાંધી’ શકે છે. મોટે ભાગે શહેરો હવે શનિ-રવિમાં હોટેલોમાં હાજરી પુરાવીને હોજરી ભરી લે છે. ઘણાં ઘરનું ખાવાથી કંટાળે છે તો ઘર જેવું ખાવાનું હોટેલોમાં શોધે છે. હોટેલમાં ચા પીતાં માખી નીકળે તો ગ્રાહક તે ડાહ્યો થઈને પી જાય એમ બને, કારણ જો વેઇટરને કહે કે ભાઈ, ચામાં માખી છે, તો પેલો સામેથી ચોંટશે કે 20 રૂપિયામાં તો માખી જ આવે, હાથી થોડો જ આવવાનો હતો ! ધારો કે કોઈ ઘરમાં જ ચા પીવા ઈચ્છે છે તો તેણે પીવામાં કેળવ્યું છે તે સ્વાવલંબન બનાવવામાં પણ કેળવવું પડે ને એવું ઘણું બધું શક્ય છે કે બનાવનાર મીઠી બનાવવા જતાં ચા મીઠાવાળી બનાવી મૂકે.

હવે તો એવી સગવડો થઈ છે કે ઘણી બધી કંપનીઓ જોઈતી ચીજવસ્તુઓ બારણે હાજર કરી દે છે. એમેઝોન, ઝોમેટો જેવી ઘણી કંપનીઓ આવી સેવાઓ, વત્તોઓછો ચાર્જ વસૂલીને આપે છે. જતે દિવસે એવી સેવાઓ આવે તો નવાઈ નહીં કે જોઈતી ઘડિયાળ હાથમાં પહેરાવી જાય કે બર્થડે કેક પહોંચાડે એટલું જ નહીં, મોઢે ચોપડીયે જાય. પિત્ઝા તો આવી જાય, પણ રિસાયેલા પતિને ઝોમેટોવાળો આવીને મોઢામાં ઓરી જાય, તે ય ટોમેટો સોસ સાથે એવા દિવસો હવે દૂર નથી. ઝોમેટોનો ટોમેટો (કેચ અપ) ઝિંદાબાદ ! એવું બને તો નવાઈ નહીં કે પિત્ઝા ચાવવાની તકલીફ હોય તેને સર્વિસ પ્રોવાઈડેર ચાવી પણ આપે. ખાનારે પછી તેને હોજરીમાં ઉતારવાનો જ રહે. શરત એટલી કે આ બધાં માટે તમારી પાસે રામનાં કે હરામનાં ભરપેટ પૈસા હોવા જોઈએ. એવું પણ બને કે સોના કરતાં ઘડામણ ભારે પડે. પણ, લૂંટાવા તૈયાર હો તો ધારો તે સર્વિસ મેળવી શકાય એમાં ના નહીં !

અમદાવાદની એક મહિલાએ ઝોમેટોની મોબાઈલ એપ્લિકેશન પરથી 60નાં એક એવાં ત્રણ પેક થેપલાંનો  ઓર્ડર મૂક્યો. બધા ટેક્સ સાથે 249નું બિલ ડિલિવરી બોય લઈને આવ્યો. ચૂકવી દીધાં પછી મહિલાએ બિલ ચેક કર્યું તો 60 રૂપિયાનાં થેપલાંનો કન્ટેનર ચાર્જ 60 રૂપિયા હતો. તેણે ઝોમેટોનો કોન્ટેક્ટ કર્યો તો ચાર્જ થેપલાંવાળાએ લગાવ્યો છે તેવો જવાબ આવ્યો. મહિલાએ રેસ્ટોરન્ટનો કોન્ટેક્ટ કર્યો ને કહ્યું કે આ 60નાં થેપલાં પર 60નો કન્ટેનર ચાર્જ ખોટો છે. વધુ ખાતરી કરવા રેસ્ટોરન્ટને એટલાં જ થેપલાંનો ઓર્ડર મહિલાએ ફરી કર્યો, તો કન્ટેનર ચાર્જ 40 રૂપિયા લાગ્યો. આ અંગેનો ખુલાસો રેસ્ટોરન્ટ માલિકે ન કર્યો, કારણ તે ત્યાં હાજર ન હતો. આવે વખતે મોટે ભાગે માલિકો હાજર હોતા નથી ને ગ્રાહક પણ ફરી છેતરાવાની તૈયારી સાથે ધંધે વળગે છે.

સાદો સવાલ એટલો છે કે ફૂડનો ઓર્ડર કરનારને પેકિંગ ચાર્જ કેવી રીતે લાગે? એ મુદ્દે રાજકોટના એક વિદ્યાર્થીએ પણ 35 રૂપિયા પેકિંગ ચાર્જ વસૂલતી ત્રણેક કંપનીઓ પર કેસ કર્યો તો કોર્ટે પેકિંગ ચાર્જ ગેરકાયદેસર વસૂલાય છે, એવો ચુકાદો આપી 35 રૂપિયા પરત અપાવ્યા. તે ઉપરાંત પેનલ્ટી અને કોર્ટ ખર્ચ પેટે હજાર હજાર રૂપિયા ફરિયાદીને ચૂકવવાનો હુકમ કર્યો. કમનસીબી એ છે કે એ પછી પણ કંપનીઓ પેકિંગ ચાર્જ વસૂલતાં અચકાઈ નથી. પેલા વિદ્યાર્થીએ કંપનીઓને ફરી નોટિસ આપી છે કે આ ચાર્જ બંધ નહીં થાય તો ફરી કેસ કરીશ. કોર્ટે એવી સ્પષ્ટતા પણ કરી કે આ પ્રકારે ચાર્જ વસૂલતી કંપનીઓ સામે ફરિયાદ થાય તો કંપનીને મોટો દંડ થઈ શકે. હવે પેલા વિદ્યાર્થીએ ફરિયાદ કરી ને કોર્ટે ચુકાદામાં દંડ પણ ફટકાર્યો તો ય કંપનીઓ ચાર્જ વસૂલવામાં શરમ ન અનુભવતી હોય તો એનો અર્થ એ થયો કે કોર્ટના ચુકાદાનો મલાજો પણ કંપનીઓ જાળવતી નથી. કોર્ટ કહે છે કે ફરિયાદ થાય તો કંપનીઓને દંડ થઈ શકે તો પ્રશ્ન એ થાય કે એક વખતની ફરિયાદ ને તેનો ચુકાદો સાર્વત્રિક અસર કરનારો ખરો કે કેમ? કે દરેક વખતે ગ્રાહકે કામધંધા છોડીને કેસ કરવાનો ને કોર્ટને બારણે જ ચુકાદો આવે ત્યાં સુધી પડી રહેવાનું?

સાચું તો એ છે કે આવી કંપનીઓ ને તેની સાથે જોડાયેલી રેસ્ટોરન્ટ્સ હરામનું શોધે છે. રેસ્ટોરન્ટમાં સર્વ થતી આઇટેમના ભાવ ને તેની ક્વોન્ટિટી ઓનલાઈન ઓર્ડર પર એટલી જ હોય છે કે વધારે-ઓછી તે જે તે કંપનીઓએ પોતાને પૂછી લેવા જેવું છે. જે કન્ટેનર મોકલાય છે તેનાં પર જે તે રેસ્ટોરન્ટની જાહેરાત હોય છે. મતલબ કે તે પોતાની જાહેરાતનો ખર્ચ પણ ગ્રાહકો પાસેથી વસૂલે છે. થોડાં વર્ષો પર શોપિંગ મોલ્સ વાળાઓએ પ્લાસ્ટિક બેગનો ચાર્જ વસૂલવાનું શરૂ કરેલું. એ બેગ પર પણ જે તે મોલની જાહેરાતો છપાતી હતી. એનો ઊહાપોહ થયો તો કેટલાંકે તે લેવાનું બંધ કરેલું, પણ ક્યાંક હજી બેગના પૈસા વસૂલાય છે ને ગ્રાહકો તે હોંશે હોંશે ચૂકવે પણ છે.

આવું મફતનું તો કંપનીઓ શોધતી જ હોય છે. એ તો સારું છે કે કોઈ મદ્રાસી હોટેલમાં ઢોસો હાથમાં નથી અપાતો ને પાણી, પ્લેટ ઘરેથી લાવવાનું નથી કહેવાતું. જતે દિવસે એવું થાય તો નવાઈ નહીં. બિલમાં ખુરશી ચાર્જ, પાણી ચાર્જ, બેઠાં એટલા સમયનો ને એન્ટ્રી માટે રાહ જોઈ એનો ચાર્જ વસૂલાતો નથી એટલો હોટેલોનો ઉપકાર. જો એનો ચાર્જ વસૂલાતો ન હોય તો કન્ટેનરનો ચાર્જ વસૂલાય કેવી રીતે? હોટેલોમાં થતો વાસણોનો ઉપયોગ ઓનલાઈન ઓર્ડર પર ન થતો હોય તો જે તે આઇટેમનો ચાર્જ એટલો ઘટવો જોઈએ, પણ તેને બદલે પેકિંગ ચાર્જ વધારાનો લેવાય છે. એ ખોટું છે ને તે વહેલી તકે બંધ થવું જોઈએ. બિસ્કિટ કે ચોકલેટ વેચતી, આટાદાલ વેચતી કંપનીઓ બિસ્કિટ કે ચોકલેટ કે લોટ છૂટો વેચે છે કે તે પોતાનાં પેકિંગમાં વેચે છે? એનો ચાર્જ જુદો ન વસૂલાતો હોય તો પેકિંગ ચાર્જ અલગથી લેવાનુ યોગ્ય છે? પણ, એમાં વાંક ગ્રાહકોનો છે. એની પાસે પૈસા હરામના આવ્યા હોય તેમ એ કોઈ પણ એવા જ હરામના ચાર્જ ચૂકવવા તલપાપડ થઈ જાય છે. એને વાંધો જ નથી પડતો લૂંટાવાનો. એણે એમ કહીને લૂંટાવા માટે જાતને ખુલ્લી મૂકી દીધી છે કે અમારી જિંદગી કાપી કાપીને તમારો ઓક્સિજન ભલે વધારો. પણ કુદરત તો એનો ન્યાય કરે જ છે. ગમે તેવી મહાન વ્યક્તિને ગમે એટલાં ઓક્સિજન સિલિન્ડર ચડાવો તો પણ, વધારાનો એક શ્વાસ મળતો નથી. તમે કોઈને લૂંટો છો તો કોઈ તમને ય લૂંટે છે ને સિલકમાં તો ખોટ જ બચે છે. કેવું છે આ કે આખો પૃથ્વીનો ગોળો નામે થઈ જાય તો ય એ તો અહીં જ ફરતો રહે છે ને આપણે એવા ચકરાવે ચડીએ છીએ કે ક્યાં ય શોધેલાં જડતાં નથી …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 14 ઑગસ્ટ 2023

અમેરિકામાં રાજકીય સ્થિતિ અકલ્પનીય બની રહી છે અને અમેરિકનો શરમ પણ અનુભવી રહ્યા છે. એક બાજુ કાયદો અને કાયદાનું રાજ છે અને બીજી બાજુ લોકશાહી છે જેમાં મતદારને પોતાની પસંદગીની વ્યક્તિને ચૂંટવાનો અધિકાર છે. કાયદા અને કાયદાના પાલનની યંત્રણા તેમ જ ન્યાયતંત્ર એટલાં શક્તિશાળી અને સ્વતંત્ર છે કે ચમરબંધીને પણ જેલભેગા કરી શકે અને નાગરિકને એટલું અબાધિત લોકતાંત્રિક સ્વાતંત્ર્ય છે કે તે ગામના ઉતાર જેવા માણસને પણ ચૂંટી શકે.

અહીં એક પ્રશ્ન થવો સ્વાભાવિક છે. માણસ ગામના ઉતાર જેવો હોય, નીચ હોય, સજાપાત્ર ગુના કર્યા હોય, સત્તાના દુરુપયોગ કરવાના ગુના માટે અભિયોગ (ઇમ્પીચમેન્ટ) ચાલ્યો હોય, જેલમાં ગયો હોય અથવા આરોપ જોતાં જેલ નિશ્ચિત હોય તો એવો માણસ ચૂંટણી કઈ રીતે લડી શકે? સત્તા તો બહુ દૂરની વાત છે.

આ જ તો મોકાણ છે. અમેરિકન બંધારણ મુજબ આવા માણસ પાસેથી અપેક્ષા રાખવામાં આવી છે કે તે નૈતિક ધોરણે ચૂંટણી લડે જ નહીં અને જો તે ચૂંટણી લડે તો નાગરિકો એવા માણસને ચૂંટે નહીં. એવો કોઈ નીચ માણસ ઓછો હોય જે ગુનેગાર સાબિત થયા પછી પણ શરમાયા વિના ચૂંટણી લડે અને જો કોઈ બેશરમ એવું કરે તો પણ લોકો થોડા એવા બેવકૂફ હોય કે નીચને મત આપીને ચૂંટે! ઉમેદવાર અને નાગરિક એમ બન્ને પાસેથી વિવેકની અપેક્ષા રાખવામાં આવી છે.

અમેરિકન રાજકારણમાં અત્યાર સુધી અપેક્ષાએ પરિણામ આપ્યું છે. ૧૯૭૪માં ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ રિચાર્ડ નિકસને અને ૧૯૭૩માં ભૂતપૂર્વ ઉપપ્રમુખ સ્પીરો એગન્યુએ ભ્રષ્ટાચારના આરોપ થતાં રાજીનામાં આપી દીધાં હતાં. ૧૯૮૪માં ગેરી હાર્ટ નામના પ્રમુખપદના ઉમેદવાર સામે લગ્નબાહ્ય જાતીય સંબંધોનો આરોપ થતાં તેઓ પ્રમુખપદની ચૂંટણીમાંથી ખસી ગયા હતા. બીજા એક કાઁગ્રેસમેન એન્થની વેઈનરે સેક્સ સ્કેન્ડલ બહાર પડતાં ૨૦૦૫માં કાઁગ્રેસમાંથી રાજીનામું આપી દીધું હતું. આ લોકોએ એ પછી ક્યારે ય ચૂંટણી લડી નહોતી એટલે અમેરિકન નાગરિકને વિવેક કરવાનો વખત નહોતો આવ્યો.

પણ આ વખતે ભૂતપૂર્વ અમેરિકન પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સામે ગંભીર આરોપ છે, બે ઇમ્પીચમેન્ટ થયા છે અને ત્રણ આરોપમાં પ્રથમદર્શની કેસ છે એમ સ્વીકારીને અદાલતે આરોપનામાં દાખલ કર્યાં છે. હજુ એક કેસ ઊભો છે અને તેમાં પણ તેની સામેના આરોપ અદાલત સ્વીકારે એવી શક્યતા છે. એમાં સૌથી મોટો ગુનો તો ૨૦૨૧ની ઘટના છે. પ્રમુખપદની ચૂંટણીમાં ડેમોક્રેટિક પાર્ટીના જો બાયડન સામે ટ્રમ્પ હારી ગયા ત્યારે તેમણે પરિણામ સ્વીકારવાની જ ના પાડી દીધી હતી અને સમર્થકોને ઉશ્કેર્યા હતા કે ચૂંટણીમાં ઘાલમેલ કરવામાં આવી છે અને તેઓનો ઈરાદો શ્વેત ખ્રિસ્તી અમેરિકનો પાસેથી સત્તા છીનવી લેવાનો છે. ટ્રમ્પે કહ્યું હતું કે તેઓ શ્વેત ખ્રિસ્તીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને માટે સત્તાબહાર કરવામાં આવ્યા છે. ટ્રમ્પની ઉશ્કેરણીથી કેટલાક લોકો જ્યાં અમેરિકન સચિવાલય આવેલું છે એ કેપિટલ હિલના મકાન પર ચડી ગયા હતા અને ભાંગફોડ કરી હતી. છઠ્ઠી જાન્યુઆરી ૨૦૨૧નો એ દિવસ અમેરિકન ઇતિહાસમાં એ કાળો દિવસ હતો.

ટ્રમ્પની જેલ લગભગ નિશ્ચિત છે, પણ આશ્ચર્યની વાત એ છે કે ટ્રમ્પ પ્રમુખપદની ચૂંટણી ફરીવાર લડવાના છે અને અમેરિકામાં ચૂંટણી પૂર્વે યોજાતી પ્રાઈમરીમાં ટ્રમ્પ રિપબ્લીકન પાર્ટીના તેમના પ્રતિસ્પર્ધી ઉમેદવારો કરતાં ઘણાં આગળ છે. અમેરિકામાં રિવાજ એવો છે કે પ્રમુખપદની ચૂંટણી પૂર્વે બન્ને મુખ્ય રાજકીય પક્ષોમાં ઉમેદવારની પસંદગી માટે રાજ્યોમાં ચૂંટણીઓ યોજાય છે જેને પ્રાઈમરીઝ કહેવામાં આવે છે. પ્રાઈમરીઝમાં જે સૌથી વધુ મત મેળવે તેને પક્ષ સત્તાવાર રીતે પક્ષના પ્રમુખપદના ઉમેદવાર જાહેર કરે છે. અત્યારે રિપબ્લિકન પાર્ટીના કુલ ૧૪ ઉમેદવાર મેદાનમાં છે અને તેમાં ટ્રમ્પ આગળ છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે જ્યારે પણ ટ્રમ્પને પ્રથમ નજરે દોષી ઠરાવવામાં આવે છે ટ્રમ્પની લોકપ્રિયતામાં વધારો થઈ રહ્યો છે. ટ્રમ્પ તેમના પ્રતિસ્પર્ધી કરતાં બે ડગલાં આગળ જાય છે.

ટ્રમ્પ સામેનું ત્રીજું આરોપનામું સ્વીકારાયું ત્યારે લંડનથી પ્રકાશિત થતા ‘ધ ગાર્ડિયન’ નામનાં અખબારે મથાળું બાંધ્યું હતું કે પ્રમુખપદની આવતી ચૂંટણીમાં દરેક નાગરિક જજ હશે. એ નાગરિક પણ હશે અને ન્યાયાધીશ પણ હશે. જે માણસ નીચ છે, નફ્ફટ છે, બેશરમ છે, માથાભારે છે, કાયદા મુજબ ગુનેગાર હોય તો ભલે ગુનેગાર રહ્યો; પણ એ અમારો નેતા છે અને એવો માણસ જ અમને સત્તામાં જોઈએ છે. અમને મર્યાદામાં માનનારો સભ્ય અને સંસ્કારી માણસ પ્રમુખ તરીકે નથી જોઈતો, પણ માથાભારે માણસ જોઈએ છે જે શ્વેત ખ્રિસ્તીઓનું રાજ્ય સ્થાપી આપે અને મુસલમાનો, કાળાઓ, એન.આર.આઈ.ઝ જેવા વિદેશથી આવીને અમેરિકામાં સ્થાયી થયેલા વસાહતીઓ, કાયદાના રાજમાં માનનારા ઉદારમતવાદીઓને દબાવીને રાખે. સીધાદોર કરે અને મોકો મળે ત્યારે અમેરિકામાંથી તેમને ખદેડી કાઢે. અમેરિકાના લોકતાંત્રિક ઇતિહાસમાં પહેલીવાર એવું જોવા મળી રહ્યું છે કે નાગરિકોના એક ખાસ્સા મોટા વર્ગે નીચતાને સ્વીકૃતિની મહોર મારી છે.

ગર્વ સે કહો હમ નીચ હૈ અથવા અમે તો નીચતાના પૂજારી છીએ એવું નાગરિકો એક દિવસ કહેશે, એટલું જ નહીં એવા માણસને પ્રમુખ બનાવવા સુધી રાજકીય સક્રિયતા દેખાડશે એની કલ્પના ક્યારે ય કોઈએ નહોતી કરી. અનુમાન તો એવું હતું કે જાહેરજીવનમાં કોઈની શિથીલતા પકડાઈ જાય તો એ માણસના જાહેરજીવનનો એની મેળે જ અંત આવી જાય. એવો માણસ ચૂંટણી લડે નહીં અને લડે તો લોકો મત આપે નહીં.

પ્રાઈમરીઝમાં ટ્રમ્પની સફળતા જોતાં તેઓ રિપબ્લિકન પક્ષના પ્રમુખપદના સત્તાવાર ઉમેદવાર બને તો આશ્ચર્ય નહીં. પ્રમુખપદની ચૂંટણીમાં તેઓ ચૂંટાઈ આવે અને ફરીવાર પ્રમુખ બને તો પણ આશ્ચર્ય નહીં. અને શક્યતા તો પૂરી છે કે તેમને જેલની સજા પણ થાય. જો આમ બને તો અમેરિકાની સ્થિતિ કેવી થાય? રિપબ્લિકન પાર્ટીમાં આ વાતે કેટલાક લોકો ચિંતિત છે. રિપબ્લિકન પાર્ટી સામાજિક અને ધાર્મિક બાબતે રૂઢિચુસ્ત જરૂર છે, પણ નીચતાની સમર્થક નથી. ટ્રમ્પની સાથે પાર્ટીના સમર્થકો પણ નીચતાની દિશામાં એક ડગલું આગળ ગયા છે અને એ તેમને માટે ચિંતાનો વિષય છે. પક્ષ પાછળ રહી ગયો છે અને ટ્રમ્પ અને તેમના સમર્થકો પાર્ટીને લઈને આગળ નીકળી ગયા છે.

કૅરી લેક નામની એક અમેરિકન ટી.વી. એન્કરની ઝેર ઓકવાની ક્ષમતા જોઇને ટ્રમ્પે તેને શાબાશી આપી અને એવો સંકેત આપ્યો કે તે તેમની ઉપપ્રમુખપદની ઉમેદવાર હોઈ શકે છે. પછી શું જોઈએ. કેરીબહેન એટલા ગેલમાં આવી ગયાં કે તેમણે જાહેરમાં અભિપ્રાય આપ્યો કે સ્ત્રીનું સ્થાન સમાજમાં પુરુષ કરતાં ઉતરતું છે અને હોવું પણ જોઈએ. સ્ત્રી-પુરુષ સમાનતા હંબક છે.

આવા યુગની કલ્પના કરી હતી?

પ્રગટ : ‘કારણ તારણ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રસ રંગ પૂર્તિ’, “દિવ્ય ભાસ્કર”, 13 ઑગસ્ટ 2023

પુસ્તક પરિચય

‘પથપ્રદીપ’ વ્યારાના વિદુષી દક્ષાબહેને આલેખેલાં સત્તાવીસ વ્યક્તિચિત્રોનો સંચય છે. લેખિકા નિવેદનમાં જણાવે છે કે ‘મારા ઘડતર અને વિકાસમાં સીધી કે આડકતરી રીતે ભાગ ભજવનારા અને મને આપ્તજન ગણનારા કેટલાક ગુરુજનોની હૃદયસ્થ છવિઓ અહીં અંકિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.’

અહીં દક્ષાબહેનનાં અધ્યાપકો, શાળાશિક્ષકો, માતપિતા અને વિદ્યાગુરુઓ છે. જાણીતા સાહિત્યકારો ઉપરાંત વ્યારાના જાહેરજીવનના સેવકોના વ્યક્તિચિત્રો પણ આલેખાયાં છે. દક્ષાબહેને પ્રાસાદિક શૈલીમાં વ્યક્ત કરેલા આદર અને કૃતજ્ઞતાભર્યા હૃદયભાવની સાચકલાઈ વાચકને પહોંચે છે. 

બ્યાશી વર્ષની વયે પણ સામાજિક અને સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રિય વિવેચક-સંશોધક-અનુવાદક-સંપાદક દક્ષાબહેનના સદભિ: સંગના નિમિત્ત અનેક છે.

સૂરતની એમ.ટી.બી. કૉલેજના પ્રવેશ ટાણે ‘પરમ આદરણીય મનીષી’ વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદીના પહેલવહેલાં નિકટદર્શન થયાં, અને પછી આ મૂર્ધન્ય વિવેચકના માર્ગદર્શનનો લાભ દક્ષાબહેનને મળતો જ રહ્યો.

કૉલેજના આચાર્ય હતા ‘સદભાવ સભર મહેતા સાહેબ (કુંજવિહારી મહેતા)’. ‘એમની ધાક નહીં, પણ પ્રભાવ અને પ્રેમ’. આ કૉલેજના અધ્યાપક અને ગુજરાતીના જાણીતા કવિ જયંત પાઠક ‘વિદ્યાગુરુ પાઠક સાહેબ’ તે દક્ષાબહેનના સ્વાતંત્ર્યોત્તર ગુજરાતી કવિતા પરના પીએચ.ડી. સંશોધનના ગાઇડ.

થિસીસ પરથી પ્રસિદ્ધ થયેલું પુસ્તક ગુજરાતી વિવેચનમાં મહત્ત્વનું ગણાય છે. ગાઇડે થિસીસ પર ‘પાંચમા લખાણે સ્વીકૃતિની મહોર’ મારી. તે થિસીસ લખવામાં ‘વાત્સલ્યમૂર્તિ હીરાબહેન પાઠક’ના સતત ધક્કા અને માર્ગદર્શન મોટું પરિબળ હતાં. દક્ષાબહેને પીએચ.ડી. માટેના સંશોધનનો ઉલ્લેખ સાત વ્યક્તિચિત્રોમાં કર્યો છે.

પોરબંદરની કૉલેજમાં અધ્યાપન દરમિયાન એક વાર કાર્યક્રમના વક્તા ‘સૌહાર્દપૂર્ણ મહામના ગુલાબદાસ બ્રોકર’નો પરિચય દક્ષાબહેનને આપવાનો આવ્યો.

એ કૉલેજના આચાર્ય હતા ‘સૌજન્યમૂર્તિ રમણલાલ ઉમરવાડિયા’, સંસ્થાના આધારસ્તંભ હતા ‘વાત્સલ્યમૂર્તિ બાપુજી : શેઠશ્રી નાનજી કાળિદાસ મહેતા’ અને સંસ્કૃતના બહુશ્રુત અધ્યાપક ‘સાત્ત્વિકતાની અનોખી પ્રતિમા : શંકરદેવ વિદ્યાલંકાર’. આ ત્રણેય વ્યક્તિઓ અહીં છે.

દક્ષાબહેનને તેમની ‘સિસૃક્ષાને ઉજાગર કરનારા’ સંપાદકો મળ્યા – ‘ઋજુહૃદયી શાલીન ભગવતી કુમાર શર્મા’ અને ‘સ્નેહસભર પ્રબોધભાઈ રમણલાલ જોશી’.

‘શબ્દયાત્રાના સંગાથી : નવીન કા. મોદી’ સાથે શાળાકાળથી ‘જોગાનુજોગ મૈત્રીના તાણાવાણા બંધાયા’. નવીનભાઈએ દક્ષાબહેનનો પીએચ.ડી. થિસિસ કલાકો વીતાવીને ટાઇપ કરાવેલો.

લેખિકાની કલમે ‘નખશીખ સજ્જન જયંત પંડ્યા’ અને ‘સંસ્કૃતિપુરુષ દર્શક’ મળે છે. પ્રાસયુક્ત પદાવલીઓમાં તેઓ દર્શક વિશે લખે  છે : ‘સાંપ્રત સાથે સાતત્યપૂર્વક રહીને તેઓ પૂર્વ અને પશ્ચિમની સંસ્કૃતિને ઉપાસતા રહ્યા અને પ્રશિષ્ટતાને પ્રતિબિબિંત કરતા રહ્યા.’

વ્યારાના લોકો માટે દક્ષાબહેને કરેલું યાદગાર કામ એટલે ‘અરધી-પોણી સદી પહેલાંના આ ધુળિયા ગામ’ના શ્રી શિવાજી સાર્વજનિક પુસ્તકાલયની કાયાપલટ. તેના પર તેમણે ‘યાત્રાપથ’ પુસ્તક પણ લખ્યું છે.

ગ્રંથાલય વિસ્તરણ પ્રવૃત્તિ લોકકેળવણી સુધી વિસ્તરી. દક્ષાબહેને ગામીત આદિવાસી સમુદાય પર પણ સંશોધન કર્યું છે. દક્ષાબહેનને અનાથ બાળકો, બાળમજૂરો, અપરાધમાં આવેલાં બાળકો અને  સેક્સ વર્કર્સના સંતાનો માટે પણ કામ કર્યું છે.

અખિલ હિંદ મહિલા પરિષદના ભગિની સમાજના વ્યારા એકમમાં તેમણે મહિલાઓને બૌદ્ધિક પ્રવૃત્તિ તરફ વાળવાના ઉપક્રમો ચલાવ્યાં અને મહિલાઓ માટે નિ:શુલ્ક કાનૂની સહાય કેન્દ્રમાં છ વર્ષમાં છસોથી વધુ કેઇસેસ પર કામ કર્યું.   

તેમના આ પાસા વિશે બારડોલીના અંગ્રેજીના અધ્યાપક અને સાહિત્યના અભ્યાસી સંધ્યા ભટ્ટે લીધેલી અને ઑક્ટોબર 2016ના ‘શબ્દસૃષ્ટિ’માં પ્રસિદ્ધ થયેલી તેમની મુલાકાતમાં જાણવા મળે છે.

‘વ્યારા મારું વતન એટલે એના કણ કણ માટે વહાલ જાગે. એના વિકાસ-રકાસથી આંદોલિત થવાય. આ વતનની લાગણીની માપણી ન થાય’, એમ કહેનાર દક્ષાબહેન વ્યારાના સાર્વજનિક જીવનનો આદરપાત્ર હિસ્સો હોય તે સ્વાભાવિક છે.

એટલે વ્યારાના ત્રણ સામાજિક કાર્યકરો પણ અહીં છે : ‘સૌના લાડકવાયા ડૉ. મહેન્દ્રભાઈ ચીમનલાલ શાહ’, ‘સારસ્વત ચંપકલાલ ડાહ્યાભાઈ વ્યાસ’ અને ડૉ. માર્કંડ નરેન્દ્ર ભટ્ટ.

‘ગુરુકૃપા હિ કેવલમ’માં શાળા અને કૉલેજમાં લેખિકાના સત્તરેક શિક્ષકોનો મિતાક્ષરી પરિચય છે. છેલ્લો લેખ માતાપિતા પરનો છે. તેમાં માતુશ્રી સરસ્વતીબહેનની મહત્તા ઉપરાંત તેમણે માંદગીઓ અને સારવારમાં વેઠેલી યાતનાઓનું  બયાન સ્પર્શી જાય છે.

પુસ્તકનાં પાત્રો એકંદરે ચીલે ચાલનારા અને સપાટ છે, પણ તેમની વચ્ચે નોખાં તરી આવે છે ઉપેક્ષિત વાર્તાકાર તેમ જ શિક્ષણસંશોધક પ્રફુલ્લ દવે ઉર્ફે ઇવા ડેવ, અને રૅશનાલિસ્ટ રમણ પાઠક. ‘વાગ્દેવીના વિરલ વાણોતર : મહેન્દ્ર મેઘાણી’નું અત્યંત ઉચિત ગૌરવ અહીં થયું છે.

તેમના નાના ભાઈ ગ્રંથવિદ અને પ્રકાશક ‘જયંત મેઘાણી : શીલ સુવાસિત વ્યક્તિત્વ’ આ સંચયનું સૌથી સુંદર શબ્દચિત્ર છે. તેની નજીક વ્યારાના અંગેજીના શિક્ષક વિનુભાઈ મજમુદાર છે.

લગભગ દરેક શબ્દચિત્રમાં નાયક/નાયિકાના કદકાઠી, વરણવેશ અને વાણી-વ્યવહાર-વર્તનનું વર્ણન છે. કેટલાકને પહેલવહેલા કેવી રીતે નજીકથી મળવાનું બન્યું તેની મુગ્ધતાભરી સાંભરણો છે.

તદુપરાંત વ્યક્તિઓની સાહિત્યિક કે બૌદ્ધિક ઊંચાઈ તેમ જ તેમની ઉમદા ક્ષણો લેખિકા અસરકારક રીતે નોંધે છે. ઇવા ડેવ કે ગાંડુભાઈ દેસાઈ જેવામાં ક્વચિત લોકાપવાદના ઇંગિતો પણ છે. દર્શક, વર્ષા અડાલજા અને ડૉ. મહેન્દ્રભાઈના સમગ્ર પ્રદાનનું અવલોકન છે.

વ્યક્તિચિત્રોમાંથી કેટલીક વિશિષ્ટ માહિતી મળી આવે છે. જેમ કે ર.વ. દેસાઈના ‘પૂર્ણિમા’ નાટકમાં વર્ષાબહેને રાજેશ્વરીનો અભિનય એટલી તન્મયતાથી કર્યો કે એમના પિતા ગુણવંતરાય આચાર્યને તેમની દીકરી સાચેસાચ નાચનારી બની છે એવી લાગણી થઈ અને હૃદયરોગનો હુમલો આવ્યો.

ડૉ. મહેન્દ્રભાઈ ‘લાંચ લેવી ફરજિયાત જેવી બની જતાં હોમિયોપાથિક કૉલેજ બંધ કરવાનો નિર્ણય કર્યો.’ વ્યારાની શાળાના વિદ્યાર્થીઓના શિક્ષણ પ્રવાસ દરમિયાન આદિવાસીઓએ ગેરસમજથી કરેલા હુમલામાં એક વિદ્યાર્થી મૃત્યુ પામ્યો. તેનાથી આઘાત પામેલા બે શિક્ષકો ઇશ્વરભાઈ દેસાઈ અને પટેલ સાહેબ પોતે જ શાળા છોડીને ચાલ્યા ગયા.

સહવાસચિત્રો અને સંસ્મરણો ઉપરાંત ‘મૂલ્યવાન ખજાનાની પેઠે’ જાળવેલા પત્રો પુસ્તકની વાચનીયતામાં ઉમેરો કરે છે. લેખિકાએ ચરિત્રનાયકોના ટાંકેલા ભાવવાહી પત્રો તેમને ડૉક્ટરેટ માટે માર્ગદર્શન કે અભિનંદન આપતાં, થિસીસ માટે કે પુસ્તકની પ્રશંસા કરનારા અને તેમની નાજુક તબિયતની ચિંતા બતાવનારા છે. વર્ષાબહેનના જીવનકાર્ય પરના લેખનો ઘણો હિસ્સો પત્ર દ્વારા પ્રશ્નોત્તરીને આધારે લખાયો છે.

પત્રોની જેમ કેટલીક વ્યક્તિઓનો અંત પણ વ્યક્તિચિત્રોનો હૃદયસ્પર્શી હિસ્સો છે. હીરાબહેનની અને ઉમરવડિયાની કૅન્સરના છેલ્લા દિવસોમાં અસ્પતાલોમાં થયેલી મુલાકાતનાં ટૂંકા વર્ણનો છે. આખરી વર્ષોની લાચાર અવસ્થામાં રમણ પાઠકની તાકાત અને નવીનભાઈની ધીરજ લેખિકા નોંધે છે.

દર્શકના અવસાન પર એ લખે છે : ‘કેટકેટલું સંચિત એમની સાથે જ ચાલ્યું ગયું’. ‘જયંત મેઘાણીની શીલસુવાસિત હસ્તી કમ્પ્યૂટર પર કામ કરતાં કરતાં જ પરધામે પહોંચી ગઈ’. જયંત પાઠકે ક્યારેક લખેલી પંક્તિ શબ્દશ: સાચી પડી : ‘બસ, આમ જ હીંચકે ઝૂલતાં ઝૂલતાં જાય મીંચાઈ આંખ’.

અદકી, ઓળઘોળ, સવાદિયા જેવા શબ્દો મળે; તો બીજી બાજુ પટુકરણ, સુસ્વતા, વૈખરી, પદસંચાર, સિસૃક્ષા, અશેષપણું જેવા શબ્દો. શબ્દસમૂહો કે વાક્યો પણ કેવાં ?- ‘ચૂંધી એવી કે મસોતું પણ ઉજળું દૂધ’, ‘કાળે બહુ વહેલા અંગુઠે વાઢ મેલ્યો’, ‘મરવાનું મન થાય તેવી સ્મશાનભૂમિ’ ‘વિદ્યાર્થી પર હાથ ઉગામવાનું સપનું પણ એમને નહીં આવ્યું હોય’; બીજી બાજુ, ‘ગુરુમહિમા ગળથૂથીમાં ઊતરેલો’ અને ‘અનાહત નાદનો અનુભવ’.

પુસ્તકના મુખપૃષ્ઠ પર નાની પણ સ્વચ્છ છબિઓ કોલાજના કેન્દ્રમાં પુણ્યશ્લોક મહેન્દ્ર મેઘાણી છે. ઓછા સ્પેસિંગ અને ચુસ્ત કમ્પોઝીંગ છતાં 160 પાનાનું ‘પથપ્રદીપ’ પુસ્તક વાચનક્ષમ બન્યું છે. અલબત્ત, ઘડાયેલા વાચક-સંપાદકને કેટલીક મર્યાદાઓ નજરે ચડવાની.

સ્વામી આનંદના ‘ધરતીની આરતી’, વાડીલાલ ડગલીના ‘થોડા નોખા જીવ’ કે રઘુવીર ચૌધરી ‘સહરાની ભવ્યતા’ પુસ્તકોમાં આલેખાયેલાં વ્યક્તિચિત્રો/ચરિત્રલેખો પછીની હરોળમાં મૂકી શકાય તેવું આપણા સમયનું, વ્યક્તિચિત્રોનું આ એક નોંધપાત્ર પુસ્તક છે.

[પ્રકાશક :શબ્દલોક પ્રકાશન, 760/1, ગાંધી માર્ગ, બાલા હનુમાન પાસે, અમદાવાદ 380001, પાનાં 160, રૂ.200/-]

[1000 શબ્દો]

[આજના ‘દિવ્ય ભાસ્કર’માં આવેલા મારા લેખની વિસ્તૃત વર્ઝન]

e.mail : sanjaysbhave@yahoo.com

સૌજન્ય : સંજયભાઈ ભાવેની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર