હવે તો અહીં નાદ ઘેરો ઊઠવો જોઈએ,
પછી મુક્તિપથ સ્વપ્ન જેવો ખૂલવો જોઈએ.

ન મંદિર, ન મસ્જિદ, કશું કામ લાગે પછી;
પ્રતિક્ષા નકામી, ઇરાદો કૂંકવો જોઈએ.

રહો દૂર તો વાત ફોગટ, વારતા પાંગળી;
ભળાતો તમાશો કકડતો તૂટવો જોઈએ.

હવે હાથ જોડી ન યાચો, છે બધું આપણું;
હટાવી પહેરો, તરત હક ઝૂંટવો જોઈએ.

ન તોફાનો માનો, અસંતોષી નથી એમ તો,
હવે ક્રાંતિનો સ્વર સદાયે ઘૂંટવો જોઈએ.

કહે દોસ્ત, આ દેશમાં ક્યાં છે હવે માનવી,
બધે આગ છે, ઊઠ, પવનને કૂંકવો જોઈએ.

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 જાન્યુઆરી 2019; પૃ. 09

ભારતીય સાહિત્યના અગ્રણી સર્જક કનૈયાલાલ મુનશીનો જન્મ ૧૮૮૭ના ડિસેમ્બરની ૩૦મી તારીખે. આજે તેમની જન્મ જયંતી નિમિત્તે મુનશીના જીવન અને લેખનનો આછો ખ્યાલ તેમની પોતાની એકોક્તિ રૂપે આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.

હું છું મુનશી. કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી. આયુષ્યને અડધે રસ્તે ઊભા રહીને આત્મકથા લખી ત્યારે કોદાળી ને પાવડો હાથમાં લઈને ઊભો હતો તેમ જ આયુષ્યના અંત પછી ફરી એક વાર ઊભો છું. પણ આજે એક ફાયદો છે: આયુષ્યના અનુભવો કે અનુભવોનું આયુષ્ય આજે તો બેતાલીસ વર્ષ પાછળ છૂટી ગયાં છે. એટલે આજે કોદાળી ને પાવડો વધુ નિર્મમ બનીને ચલાવી શકાશે. શું ઉપાડું? શું ખોળું? શું ફેંકી દઉં? શું શું સંઘરું?

હું પાવડો લઉં છું, જોરથી પકડું છું, ઊંચો કરું છું, સહુથી ઉપર છે ‘બાપાજી’, ‘પપ્પાજી.’ માત્ર કુટુંબનો જ નહીં, ભવનના વિશાળ પરિવારનો પણ ‘બાપાજી’ કે ‘પપ્પાજી.’ મને યાદ છે, ૧૯૬૫ની સાલ હતી. ત્યારે ‘જનશક્તિ’ નામનું એક છાપું મુંબઈથી નીકળતું. તેમાં ‘વિદ્યાર્થી વિશ્વ’ નામની કોલમ આવતી. મારી ભવન્સ કોલેજના બધા વિદ્યાર્થીઓ મને ‘પપ્પાજી’ કહી બોલાવતા એની તેમાં ટીકા કરી એક નવા પત્રકારે. બીજે દિવસે તે મને મળવા આવ્યો અને કહે: ‘મારું નામ સુધીર માંકડ. તમને એક સવાલ પૂછવા આવ્યો છું.’ ‘શું?’ ‘તમને બધાં ‘પપ્પાજી’ કહે છે તે ખરેખર પૂજ્યભાવથી, કે પછી …’ મેં તેને અધવચ્ચેથી રોકીને કહ્યું: ‘આ તો ગાડરિયો પ્રવાહ છે એની મને ખબર છે.’ એટલે પાવડાને એક સપાટે પહેલાં તો દૂર ફેંકુ છું એ ‘બાપાજી’ કે ‘પપ્પાજી’ને.

તેની નીચે જડે છે સ્વતંત્ર પાર્ટીનો ઉપપ્રમુખ. સામ્યવાદી વલણ ધરાવતી કોન્ગ્રેસનો વિરોધ કરવા અને દેશમાં સાચી સ્વતંત્રતા લાવવા ભારતીય રાજકારણના ભીષ્મપિતામહ રાજાજી સાથે મળીને અમે એ નવો પક્ષ સ્થાપેલો. મેં આ દુનિયામાંથી વિદાય લીધી તે પછી ત્રણેક વર્ષે એ પાર્ટી પણ ભૂંસાઈ ગઈ. એના ઉપપ્રમુખનું નામ પણ છો ભૂસાઈ જતું. હા, અમે એ પાર્ટી દ્વારા નેહરુના સમાજવાદી સમાજરચનાના ધ્યેયનો વિરોધ કરેલો. પણ નેહરુ માટે અંગત રીતે તો મને માન જ હતું. અરે, હા. જવાહરલાલનું નામ આવ્યું તે પરથી એક વાત યાદ આવે છે. ૧૯૪૮ના જાન્યુઆરીની ત્રીસમી તારીખની એ ગોઝારી સાંજ. ગાંધીજીના અંતિમ સંસ્કાર કરવા માટે યોગ્ય જગ્યા શોધીને નક્કી કરવાની કપરી જવાબદારી જવાહરલાલ અને સરદારે મને અને હરુભાઈને, એચ.એમ. પટેલને, સોંપી. મોટરમાં અને પગપાળા, અમે જમના નદીને કિનારે ફરી વળ્યા. અગ્નિસંસ્કાર તો સ્મશાનભૂમિમાં જ થવા જોઈએ એવો કેટલાક સ્થાનિક નેતાઓનો આગ્રહ હતો. પણ તેમ કરવામાં રહેલી મુશ્કેલીઓ અમે તેમને સમજાવી. રાષ્ટ્રપિતાની સમાધિ કેવી હોવી જોઈએ, ભવિષ્યમાં એ સ્થળ કેવું પવિત્ર તીર્થધામ બની રહેશે તેનું કાલ્પનિક ચિત્ર મેં રજૂ કર્યું. છતાં કેટલાક લોકોએ જવાહરલાલ પાસે જઈ વિરોધ નોંધાવ્યો. વહેલે પરોઢિયે નેહરુ અને સરદાર એ જગ્યા જોવા ગયા. ઝાઝા ખુલાસાની જરૂર ન પડી. બંનેએ સંમતિની મહોર મારી દીધી. આ એ જ જગ્યા જે પછીથી ‘રાજઘાટ’ તરીકે ઓળખાઈ છે. પણ આજે તો એ રાજઘાટ ઉપવાસના ને વિરોધના છાશવારે થતા તમાશાનું થાનક બની ગયું છે. એટલે પાવડાને સપાટે ભલે ફેંકાઇ જતો એ ‘આઈ ફોલો ધ મહાત્મા’ કહેનારો મુનશી. અને એની આગળ-પાછળ ઓ જાય પેલા ઉત્તર પ્રદેશના ગવર્નર મુનશી, ને પેલા સેન્ટ્રલ ગવર્મેન્ટના ઓનરેબલ મિનિસ્ટર ઓફ ફૂડ એન્ડ એગ્રિકલ્ચર કે.એમ. મુનશી.

આઝાદી મળતાંની સાથે દેશની સામે એક પછી એક મુશ્કેલીઓ ઊભી થવા લાગેલી. તેમાંની એક તે હૈદરાબાદની. નેહરુ અને સરદારે મને ભારત સરકારના એજન્ટ તરીકે હૈદરાબાદ મોકલ્યો. વાટાઘાટો નિષ્ફળ ગઈ એટલે ‘પોલીસ એક્શન’ લેવાનું નક્કી થયું. મારે માટે જીવન-મરણનો સવાલ ઊભો થયો. નિઝામનો દિવાન લાયકઅલી મારા પર છંછેડાયો હતો. એક દિવસ અમે બંને બારી પાસે બેઠા હતા અને તેણે મને કહ્યું: ‘તમને તો ઊંચકીને આ બારીમાંથી બહાર ફેંકી દેવા જોઈએ.’ મેં કહ્યું: ‘એ કામ અત્યારે જ પતાવો. ફરી તમને આવો લ્હાવો નહીં મળે.’ ત્યારે એણે તો મને ન ફેંક્યો, પણ આજે કોદાળીના એક ઘાએ હું જ ફેંકુ છું આઘો ભારત સરકારના એ એજન્ટ જનરલને.

કઈ સાલ હતી એ? હા, યાદ આવ્યું, ૧૯૩૭. આઝાદી પહેલાંના એ દિવસો. મુંબઈ રાજ્યમાં પહેલી વાર કોંગ્રેસની સરકાર બની. ત્યારે હજી મિનિસ્ટરને મંત્રી નહોતા કહેતા, પ્રધાન કહેતા હતા. એ સરકારમાં ગૃહ ખાતાનો પ્રધાન હતો કે.એમ. મુનશી. એ વખતે બોમ્બે હાઈકોર્ટ અને સરકારના ગૃહ ખાતા વચ્ચેના સંબંધો ઘણા તંગ હતા. ૧૯૩૮માં મુંબઈમાં ભયંકર કોમી રમખાણો થયાં. મેં કેટલાંક અખબારોને કોમવાર હત્યાઓના આંકડા અને સમાચાર છાપવા સામે ચેતવણી આપી. આજે તો હવે કોઈ કોમનું નામ પણ છાપી શકાતું નથી. પણ એ વખતે ત્રણ-ચાર અખબારોએ અમારી ચેતવણીનો અમલ ન કર્યો. એટલે મેં ફોજદારી ધારાની ૧૧૪મી કલમ હેઠળ રમખાણના અહેવાલોની આગોતરી ચકાસણી કરવાને લગતો હુકમ કઢાવ્યો. એનો હેતુ સર્યા પછી ત્રણ-ચાર દિવસમાં એ હુકમ પાછો ખેંચી લીધેલો. પણ એક અખબારે એ હુકમ સામે બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી. અદાલતે સરકારની વિરુદ્ધ ચુકાદો આપ્યો. થોડા દિવસ પછી હું મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ જોહન બોમન્ટને મળ્યો. તેમણે વિજેતાની અદાથી કહ્યું: ‘મિસ્ટર મુનશી, તમારા હુકમને મેં ગેરકાયદે જાહેર કર્યો.’ મેં મક્કમતાથી કહ્યું: ‘જો ફરી રમખાણો થશે અને મને જરૂર લાગશે તો હું ફરી એવો જ હુકમ બહાર પાડીશ. મારી ફરજ કાયદો અને વ્યવસ્થા સ્થાપવાની છે. જો વ્યવસ્થા સ્થપાય તો જ તમે તમારી ફરજ બજાવી શકશો.’ જો કે આજના ઘણા પ્રધાનો, ભૂલ્યો, મંત્રીઓ, તો તેમની ફરજ અવ્યવસ્થા સ્થાપવાની હોય એ રીતે વર્તે છે. ન્યાયાધીશે મારો હુકમ ઉડાવી દીધેલો એમ કોદાળીના ઘા વડે ભલે ઊડી જતો ગવર્નમેન્ટ ઓફ બોમ્બેનો એ ઓનરેબલ મિનિસ્ટર મુનશી.

આજે પણ એ તારીખ મને યાદ છે. ૧૯૧૫ના માર્ચની ૧૨મી તારીખ. માથેરાનથી મુંબઈ ગયો ત્યારે પહેલી વાર સેકંડ ક્લાસમાં મુસાફરી કરેલી. કેમ ન કરું? એડવોકેટની પરીક્ષામાં પહેલી જ ટ્રાયલે પાસ થયેલો. માર્ચની ૧૫મીએ સવારે સાડા અગિયાર વાગ્યે કોઈનો કાળો ઝબ્બો ને કોઈના સફેદ ‘બેન્ડર્સ’ પહેરી ન્યાયમૂર્તિ બીમન સાથે હાથ મેળવી એ.ઓ.સી. — એડવોકેટ, ઓરિજિનલ સાઈડ, બન્યો. પણ કામ મળે નહીં. એ વખતના પ્રખ્યાત વકીલ ભુલાભાઈ દેસાઈની ચેમ્બરમાં રોજ જાઉં. એક ખૂણામાં બેસી રહું. રોજ જવાને વખતે તેમની નજર મારા પર પડે. કહે: ‘મુનશી, એમ કરો, કાલે મળો.’ પહેલી વાર થાણાની કોર્ટમાં કેસ ચલાવ્યો. ગભરાટના માર્યા બોલતાં જીભના લોચા વળ્યા. હું હતાશ થઈ બેસી ગયો. પણ પછી તરત ફરી ઊભા થઈ જજને કહ્યું: ‘નામદાર, મને મારી દલીલો ફરી રજૂ કરવાની એક તક આપો.’ અને એ જજે તક આપી. પછી તો એક વિશુદ્ધ બ્રાહ્મણને રૌરવ નરકનો અધિકારી બનાવે એટલી આવક થવા લાગી. કોદાળીના એક ઘાએ ભલે હવામાં ઊડે એ એડવોકેટ મુનશી.

પણ હજી ખોદવાનું બાકી છે. ૧૯૦૭નો જૂન મહિનો. એલ.એલ.બી.નો અભ્યાસ કરવા મુંબઈ આવ્યો. કેટલાક વિવેચકો કહે છે કે મારી પહેલી નવલકથા ‘વેરની વસૂલાત’ પર ગોવર્ધનરામની ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ની ઘણી અસર છે. પણ મારા જીવન પર પણ તેની અસર છે એ કોઈના ધ્યાનમાં આવ્યું છે? સરસ્વતીચંદ્રે ગૃહત્યાગ કર્યો ત્યારે તેની ખાલી ઘોડાગાડી મુંબઈના ચર્ની રોડ સ્ટેશન પાસેથી મળી આવેલી. એ જ ચર્ની રોડ સ્ટેશન પર સવારના પહોરમાં ઊતરી, મજૂરને માથે પેટી ચડાવી, હું પગે ચાલતો મારા સાવકા નાના મામાઓને ત્યાં પહોંચેલો. સ્ટેશનની બહાર ઘોડાગાડીઓ તો ઘણી ઊભેલી, પણ ખિસ્સામાં ભાડાના પૈસા ક્યાં હતા? પણ હવે તો એને પણ ઉડાડવો પડશે, કોદાળીના એક ઘાએ. અને ઓ જાય, પેલો બરોડા કોલેજના પ્રોફેસર અરવિંદ ઘોષનો માનીતો વિદ્યાર્થી મુનશી.  એનાથી થોડા વખત પહેલાંની વાત. મેટ્રિકની પરીક્ષા આપવા હું ગભરાતો ગભરાતો અમદાવાદ ગયેલો. પરીક્ષામાં નિબંધ લખવાનો આવ્યો: ‘માય ફેવરિટ પાસ્ટટાઈમ’. નહોતી મને ક્રિકેટ આવડતી, નહોતો ફૂટબોલ આવડતો, અરે, પતંગ ચગાવતાં ય ન આવડે. એટલે ખરું હતું તે લખ્યું: ‘રીડિંગ નોવેલ્સ.’ અને ભાર્ગવ છોકરાઓની ઉજ્જવળ પરંપરા તોડી હું મેટ્રિકમાં પહેલી ટ્રાયલે પાસ થયો. પણ આજે તો ભલે ઊડી જતું એ મેટ્રિકનું સર્ટિફિકેટ અને એમાંનો મુનશી.

ચારે તરફ ધૂળ ઊડે છે. ઢગ નાનો થતો જાય છે. હું પરસેવો લૂછું છું ને કોદાળી ટેકવીને મારાં પરાક્રમ જોઉં છું. ઢગને તળિયે સાત વર્ષનો છોકરો દેખાય છે. કેડે સાંકળી, હાથે સોનાની કલ્લી, કાને મોતીની કડી. દુબળો, ગંભીર, ને લાડકો. સુરતમાં, મોટા મંદિરના ઘરના ચોકમાં ધનુષ્ય-બાણે રમતો એ કનુભાઈ. હા, જડ્યો, એ કનુભાઈ આખરે પકડાયો. હું કનુભાઈ ન હોત તો બીજું શું હોત! કંઈ જ નહીં. આ સત્ય છે, હા, મારું સત્ય.’ લોપામુદ્રા’ના વિશ્વરથના શબ્દો આજે ય મારા કાનમાં ગુંજે છે: ‘મારું સત્ય એ મારું જ.’ ચાલો, ૮૪ વર્ષના આયુષ્યના પોપડા એક પછી એક ઉખેડી નાખ્યા. ગોવર્ધનરામના નવીનચંદ્ર ઉર્ફે સરસ્વતીચંદ્રનો જન્મ ૧૮૮૭માં, મારો જન્મ પણ એ જ સાલમાં, ડિસેમ્બરની ૩૦મી તારીખે બપોરે બાર વાગ્યે, ભરૂચમાં. કોદાળી-પાવડાથી ઘણું બધું તોડ્યું-ફોડ્યું, ઉખેડ્યું-ફેંક્યું પણ પાવડા-કોદાળીથી બચાવીને સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં  કરેલા પ્રવાસના માર્ગ પરના ત્રણેક માર્ગસૂચક સ્તંભો મેં સાચવી રાખ્યા છે. તેની થોડી વાત કરું?

તેમાંના પહેલા પર તારીખ લખી છે મે ૧૧, ૧૯૫૧. સવારના નવ ને છેંતાસનો સમય. તર્કતીર્થ લક્ષ્મણશાસ્ત્રી જોશી અને તેમના સાથીઓના વેદમંત્રોના ગાન સાથે વેરાવળના દરિયાનો ઘૂઘવાટ પોતાનો સૂર પુરાવી રહ્યો હતો. દેશના પહેલા રાષ્ટ્રપતિ બાબુ રાજેન્દ્ર પ્રસાદને વરદ્દ હસ્તે સોમનાથ મહાદેવના જ્યોતિર્લિંગની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા થઈ રહી હતી. એ દિવસે મારું ‘જય સોમનાથ’નું સ્વપ્ન સાકાર થયું. ભારત સરકારના ખોરાક અને ખેતીવાડી ખાતાનો પ્રધાન મુનશી તે દિવસે ત્યાં હાજર નહોતો, તે દિવસે જે હાજર હતો તે તો હતો ‘જય સોમનાથ’નો સ્વપ્નદૃષ્ટા. મારી આંખો તે દિવસે એકઠા થયેલા મહાનુભાવોને નહોતી જોતી. કારણ મારી આંખો તો શોધી રહી હતી સોમનાથને સર્વસ્વ અર્પણ કરનારી નૃત્યાંગના ચૌલાને. ઓ આવે ચૌલા. ઝાંઝરને અવિરત ઝમકારે, વેગે સરતી સરિતાની માફક સીધી ગર્ભદ્વાર સુધી આવી. અને મૃદંગનો ઠેકો શરૂ થયો. તેણે ઊભા રહીને, બેસીને, નમીને, પૂજન કર્યું. હાથના અભિનય વડે અક્ષત-ચંદન છાંટ્યાં, બબ્બે હાથે પુષ્પો ચડાવ્યાં, પછી હાથ જોડી ઊભી રહી. ત્યારે મને ખ્યાલ નહોતો, પણ મારા હાથ પણ આપોઆપ જોડાઈ ગયા હતા. જાણે કોઈ સપનું જોતો ન હોઉં!

પણ સપનાં કાંઇ રાતોરાત સફળ થતાં નથી. સપનાંનું પણ વાવેતર કરવું પડે છે. મેં એક સપનાનું વાવેતર કર્યું ૧૯૩૮ના નવેમ્બરની સાતમી તારીખે. ત્યારે મારી ઉંમર હતી એકાવન વર્ષની. એ દિવસે તો મેં એક બીજ વાવ્યું હતું. પણ વખત જતાં તેમાંથી વટવૃક્ષ વિકસ્યું. આ વટવૃક્ષ તે ભારતીય વિદ્યા ભવન. કેવી રીતે એની શરૂઆત થયેલી? એક દિવસ એક મેલોઘેલો માણસ મને મળવા આવ્યો. મેલી પાઘડી, ઠેર ઠેર થીગડાં મારેલો કોટ, મોઢા પર દીનતા અને નમ્રતા. આવો માણસ મને કહે છે: ‘મારે છ લાખ રૂપિયાનું દાન આપવું છે.’ મને મનમાં શંકા હતી કે આવો દરિદ્રી માણસ ખરેખર દાન આપશે ખરો? મેં કહ્યું ‘જોઈશું.’ કશું બોલ્યા વગર એ ચાલતો થયો. થોડા દિવસ પછી પાછો આવ્યો. કહે: ‘તે દિવસે મેં છ લાખ રૂપિયાનું દાન આપવાની દરખાસ્ત કરી હતી, પણ આપે કહ્યું, જોઈશું. એટલે પછી એ પૈસા મેં તાતા ડીફર્ડ શેરમાં રોક્યા. હવે એના આઠ લાખ રૂપિયા થયા છે. આજે સોમવતી અમાસ છે. હિંદુ ધર્મમાં આજના દિવસે દાન કરવાનો મોટો મહિમા છે. માટે આ પૈસા લો અને સંસ્કૃતના ને ગાયોના ઉદ્ધાર માટે કંઇક કરો.’ એ નમ્ર ફિરસ્તો હતો મુન્ગાલાલ ગોયેન્કા. એમનું એ દાન બન્યું ભવનના સપનાનું બીજ.

અને હવે કોદાળી-પાવડાના ઘાથી બચાવીને રાખેલો છેલ્લો મહામૂલો પથ્થર. મારા જીવનની બીજી બધી વાતો ક્યારેક કદાચ ભૂલાઈ જશે. પણ તે દિવસે જોયેલા સપનાને સાકાર કરવા માટે મેં જે કર્યું તે તો લાંબા વખત સુધી ભૂલાશે નહીં. એ પથ્થર પર લખ્યું છે જૂન, ૧૯૧૨. એવું તે શું બન્યું હતું ત્યારે? ‘સુંદરી સુબોધ’ નામના માસિકના એ મહિનાના અંકમાં એક વાર્તા પ્રગટ થઈ હતી: ‘મારી કમલા.’ કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી, બી.એ. એલેલ.બી.એ લખેલી અને એ જ નામે પ્રગટ કરેલી ટૂંકી વાર્તા. ગુજરાતીમાં છપાયેલું મારું પહેલવહેલું લખાણ. પછી તો ‘કમલા’થી ‘કૃષ્ણાવતાર’ સુધીની લાંબી લેખનયાત્રા ચાલી. વાર્તાઓ તો થોડી જ લખી, પણ નવલકથા ઘણી લખી, નાટકો ઘણાં લખ્યાં, આત્મકથા લખી, બીજું પણ ઘણું લખ્યું. અનેક પાત્રોનું સર્જન કર્યું. એ બધાં મારાં સંતાનો જેવાં છે. તેમનામાં જીવ મેં મૂક્યો છે, પણ એ બધાં જીવે છે પોતાની રીતે. એમને વિશે ક્યારેક વિવેચકોએ, ક્યારેક વાચકોએ, તો ક્યારેક ખુદ પાત્રોએ જ ફરિયાદ પણ કરી છે. કરે. કયા સંતાનને તેનાં માતાપિતા સામે કોઈ ને કોઈ ફરિયાદ નથી હોતી?

માનશો? એક જમાનામાં મને નાટકનું ઘેલું લાગ્યું હતું. જૂની રંગભૂમિનાં નાટકો જોવા હું અચૂક જતો. કવિ ત્રાપજકારનો ‘સમ્રાટ હર્ષ’નો નાટક મેં લાગલાગટ પચાસ નાઈટ સુધી જોયો હતો! રાતે જમ્યા પછી અમે બધાં કુટુંબીઓ સાથે બેસી વાતો કરતાં, ગીતો ગાતાં. હું તબલાં વગાડતાં વગાડતાં જૂનાં નાટકોનાં ગીત ગાતો. માલવપતિ મુંજનું પેલું ગીત તો મારું ખાસ માનીતું: ‘એક સરખા દિવસ સુખના, કોઈના જાતા નથી.’ મારા દિવસો પણ નથી ગયા. ગુજરાતી અને અંગ્રેજીમાં આટઆટલું લખ્યું પણ કોઈએ મને ‘ચોર શિરોમણી’નો ઈલ્કાબ આપ્યો. ઘણા વિવેચકોએ અને અધ્યાપકોએ મારાં લખાણોમાં જાતજાતની ભૂલો શોધી બતાવી. વચ્ચે થોડો વખત તો ‘મુનશી કાંઇ મોટો લેખક નથી’ એવું કહેવાની ફેશન ચાલેલી. આવાં આવાં નાટક જોઈને પણ મને તો આનંદ આવતો.

ગ્રીક કવિ એસ્કાઈલીસે પ્રોમિથિયસ પાસે જે શબ્દો ઉચ્ચારાવ્યા હતા તે જ શબ્દો અંતે હું ઉચ્ચારું છું:

“જે કર્યું તે મેં કર્યું, સ્વેચ્છા વડે સત્કારીને, સ્વધર્મ શિર ચડાવીને,
એ કૃત્યનો અસ્વીકાર હું કદી નહીં કરું, કદી નહીં કરું હું. 

ચાલો, આવજો. અને હા, વિવેચકો ભલે ગમે તે કહે, તમે તો મારાં પુસ્તકો વાંચતા જ રહેશો એની મને ખાતરી છે, શ્રદ્ધા છે.

જય સોમનાથ !

*** *** ***

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

છેલ્લાં બે વરસ દરમ્યાન ટ્રિપલ તલાક વિષે એટલું બધું લખાયું છે કે હવે કોઈ મુદ્દો ચર્ચા માટે બચ્યો નથી સિવાય કે એક મુદ્દો જેને જાણીબૂજીને ચાતરી જવામાં આવે છે. એ મુદ્દા પર આવતા પહેલાં થોડું બેકગ્રાઉન્ડ અને રાજકીય ખપની વાત.

એક આયેશા બી નામની મુસ્લિમ સ્ત્રીએ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં ધા નાખી હતી કે મુસ્લિમ સમાજમાં પ્રવર્તિત ટ્રિપલ તલાકનો રિવાજ સ્ત્રીઓને અન્યાય કરનારાઓ છે, વ્યક્તિગત અધિકારોનું હનન કરનારાઓ છે અને માટે ગેરબંધારણીય છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે તેને બંધારણવિસંગત ઠરાવીને તેના પર પ્રતિબંધ મુકવો જોઈએ.

અહીં હવે બે પક્ષો કૂદી પડ્યા હતા અને એ સ્વાભાવિક પણ હતું. એક પક્ષ રૂઢિચુસ્ત મુસલમાનોનો હતો જેમણે દલીલ કરી હતી કે ટ્રિપલ તલાક એ ઇસ્લામનું અનિવાર્ય અંગ છે. ભારતના નાગરિકનો જે કોઈ ધર્મ હોય તેના પર તેના ધર્મના મૂળભૂત ઢાંચા સાથે વિસંગત હોય એવી કોઈ બાબત રાજ્ય લાદી શકે નહીં. અહીં સર્વોચ્ચ અદાલતે એક મહત્ત્વની બાબત તપાસવાની હતી અને તેનો અભિપ્રાય આપવાનો હતો. એ વાત એ કે કોઈ રિવાજ મૂળભૂત બંધારણીય મૂલ્યોથી વિપરીત હોય, ભારતીય નાગરિકના વ્યક્તિગત અધિકારોનું હનન થતું હોય અને માનવીય ગરિમાનો ભંગ થતો હોય તો પણ ધાર્મિક અનુયાયીના ધર્મના મૂળભૂત ઢાંચાના નામે ન્યાય નહીં કરવાનો? ધર્મનો મૂળભૂત ઢાંચો વધારે કિંમતી કે માનવીય મૂલ્યો, માનવીય ગરિમા અને બંધારણ? ધાર્મિક ઢાંચો સર્વોપરી કે બંધારણીય ઢાંચો?

ગયા વરસે સર્વોચ્ચ અદાલતે ટ્રિપલ તલાકને રદ્દ કરતો ચુકાદો આપ્યો હતો, પરંતુ તેમાં ત્રણ જજોની બનેલી બેન્ચના ત્રણેય જજો અલગ પડ્યા હતા. એક જજે કહ્યું હતું કે ટ્રિપલ તલાક ઇસ્લામના મૂળભૂત ઢાંચાનું અંગ છે એટલે તેને રદ્દ કરી શકાય નહીં. બીજા જજે કહ્યું હતું કે ટ્રિપલ તલાક ઇસ્લામના મૂળભૂત ઢાંચાનો અંગ નથી એટલે તેને રદ્દ કરી શકાય. ત્રીજા જજે કહ્યું હતું કે ધર્મોના ઢાંચા કરતાં મૂળભૂત માનવીય મૂલ્યો અને અધિકારો વધારે મહત્ત્વ ધરાવે છે એટલે ટ્રિપલ તલાકનો રિવાજ બંધ થવો જોઈએ. એ રીતે એક વિરુદ્ધ બેની બહુમતી સાથે એ ચુકાદો આવ્યો હતો.

સર્વોપરિતા કોની? બંધારણ દ્વારા નિર્મિત આધુનિક રાજ્યની અને તેનાં મૂલ્યોની કે પછી ધર્મના કહેવાતા મૂળભૂત ઢાંચાની? ભારતના નાગરિક માટે એક સમયે એક ચીજ મૂલ્યવાન અને તે જ નાગરિક માટે તેના ધર્મના અનુયાયી તરીકે તેના ધર્મના મૂળભૂત ઢાંચાના નામે તેનાથી સાવ એવી બીજી ચીજ મૂલ્યવાન એવું કેમ બને? એક માત્ર ધનંજય ચન્દ્રચૂડ સિવાયના બાકીના બે જજોએ આ વિષે ખુલાસો કર્યો નહોતો, બલકે ઇસ્લામ ધર્મના ઢાંચાનો અભ્યાસ કરીને તેનું મૂલ્ય કર્યું હતું.

બીજો થનગનભૂષણ પક્ષકાર હતો કેન્દ્ર સરકાર અને સંઘપરિવાર. તેને આમાં મુસલમાનોને બદનામ કરવાની અને ફટકારવાની તક મળી હતી. તેમને ખાતરી હતી કે આને પરિણામે ઇસ્લામ વિષે તેમ જ વ્યક્તિગત કાયદા વિષે ચર્ચા નીકળશે અને મૌલવીઓ ઘાંટા પાડીને ઇસ્લામના બચાવમાં આગળ આવશે. સરવાળે મુસલમાનો અને ઇસ્લામ ઝાંખા દેખાશે. તેઓ માગણી કરતા હતા કે ટ્રિપલ તલાકને ગેર-ઇસ્લામિક અને ગેર-બંધારણીય જાહેર કર્યા પછી પણ જો કોઈ મુસ્લિમ પુરુષ ટ્રિપલ તલાક આપે તો એને ફોજદારી ગુનો ગણીને સજા થવી જોઈએ.

ગયા સપ્ટેંબર મહિનામાં કેન્દ્ર સરકારે હિન્દુઓના અને મુસ્લિમ સ્ત્રીઓના મત મેળવવાના ઈરાદે ટ્રિપલ તલાકને ફોજદારી ગુનો ગણાવતો વટહુકમ બહાર પાડ્યો હતો. વટહુકમ બહાર પાડવો પડે એવી એ કોઈ તાકીદની બાબત નહોતી. હવે એ જ ખરડો લોકસભામાં પસાર કરવામાં આવ્યો છે. કેન્દ્ર સરકારને ખબર છે કે રાજ્યસભામાં આ ખરડો પસાર થઈ શકે એમ નથી, પણ જે બે મત મળ્યા એ. ૨૦૧૯માં સરકારને અનિશ્ચિતતા નજરે પડી રહી છે. ગયા સપ્ટેમ્બરમાં વટહુકમ બહાર પાડ્યા પછી પણ પાંચ રાજ્યોની વિધાનસભાઓની ચૂંટણીમાં બી.જે.પી.નો પરાજય થયો હતો.

હવે સુજ્ઞ વાચકને સમજ પડી ગઈ હશે કે કઈ ચીજ ચાતરવામાં આવે છે? સુજ્ઞ વાચકને એ પણ સમજાઈ ગયું હશે કે રૂઢિચુસ્ત મુસલમાનો અને અત્યારના શાસકો એક જ જગ્યાએ ઊભા છે. બન્નેને ઇસ્લામનો ખપ છે; એકને ઇસ્લામના અનુયાયી તરીકે અને બીજાને ઇસ્લામના કે મુસલમાનોના દુ:શ્મન તરીકે. ઇસ્લામના મૂળભૂત ઢાંચાને હાથ ન લગાડાય એમ રૂઢિચુસ્ત મુસલમાનો કહે છે તો સરકાર કહે છે કે સર્વોચ્ચ અદાલતનો બહુમતી ચુકાદો ટ્રિપલ તલાકને મૂળભૂત ઢાંચાનો અંગ ગણતો નથી એટલે હાથ લગાડી શકાય અને ટ્રિપલ તલાક આપનારા  જંગલી મુસલમાનને જેલ ભેગો કરી કરી શકાય. આમ બન્ને એક રીતે ઇસ્લામની છત્રીમાં ઘૂસીને ગડદા-પાટુ મારી રહ્યા છે. 

ભાઈ, મૂળભૂત મુદ્દો એ છે કે સ્ત્રી ભારતની નાગરિક છે. તે એટલા જ અધિકાર ધરાવે છે જેટલા પુરુષ ધરાવે છે. માનવીય મૂલ્યો, માનવીય ગરિમા, બંધારણીય મૂલ્યો, પ્રત્યેક નાગરિકના અંગત નાગરિક અધિકારો વગેરે સેક્યુલર રાજ્યના નાગરિક માટે ધર્મ કરતાં વધારે મહાન છે. જે કોઈ પુરુષ વ્યવસ્થિત કાયદાકીય છૂટાછેડા આપ્યા વિના ધર્મની કે સામાજિક રિવાજોની આડમાં સ્ત્રીને તલાક આપે કે પછી ઘરમાંથી પત્નીને કાઢી મૂકે અથવા નાસી જઇને તરછોડે એ બન્ને પુરુષ સ્ત્રીને અન્યાય કરે છે અને રાજ્યનો ગુનેગાર છે. આને ધર્મ સાથે કોઈ લેવાદેવા નહીં હોય. બહુ બહેનો અને માતાઓ માટે મમત્વ હોય તો આવો કાયદો ઘડો. મુસ્લિમ બહેનો વહાલી છે તો હિંદુ બહેનો વહાલી નથી? હિન્દુત્વવાદીઓને તો હિંદુ બહેનો વધારે વહાલી હોવી જોઈએ. તેઓ પણ વીરપસલી માગી રહી છે. એકલા મુસ્લિમ પુરુષો શા માટે, જે કોઈ પુરુષ પત્નીને તરછોડે એ ફોજદારી ગુનાનો ગુનેગાર, પછી તેનો ધર્મ ગમે તે હોય. કોઈ ગેરવ્યાજબી માગણી છે? પણ એવા કાયદામાં તેમને રસ નથી. કારણ ક્યાં અજાણ્યું છે? અને સબરીમાલામાં પણ ન્યાય આપવો પડે. ન્યાયની એરણે જીવવા માટે જીગર જોઈએ. આ બધા તો રાજકીય ખેલ છે. એને સભ્ય સમાજની અને ન્યાયમૂલક સમાજની નિર્મિતિ સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી.

સૌજન્ય : ‘કારણ-તારણ’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 30 ડિસેમ્બર 2018

cartoon courtesy : "The Times of India", 30 December 2018